«مىڭ جىلدىق كوكجيەك» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلگە
ىسساپارعا بارىپ قايتقان وتاندىق تاريحشى عالىمداردىڭ ءبىرى, بىتىك جازۋىنىڭ بىلگىرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور – قارجاۋباي سارتقوجا. عالىممەن اڭگىمەمىز موڭعوليادان قازاق تاريحىنا قاتىستى قانداي قازىنا اكەلىندى دەگەن تۇرعىدا ءوربىدى.
– موڭعولياعا بارعان ساپارىڭىزدا ورتالىق ارحيۆتە, سول ەلدىڭ تاريح ينستيتۋتىندا, بايان-ولگەيدەگى ايماقتىق ارحيۆتە بولعان ەكەنسىز. ودان باسقا بايان-ولگەي, قوبدا, بۇلعىن, سۇحەباتور ايماقتارىنا ەكسپەديتسيا جاساپ, ءبىر جازدى تۇگەلدەي عىلىمي ىسساپارعا ارناپسىز. ەندى بۇل ساپاردىڭ ناتيجەسى قانداي دەيتىن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى؟
«مىڭ جىلدىق كوكجيەك» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلگە
ىسساپارعا بارىپ قايتقان وتاندىق تاريحشى عالىمداردىڭ ءبىرى, بىتىك جازۋىنىڭ بىلگىرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور – قارجاۋباي سارتقوجا. عالىممەن اڭگىمەمىز موڭعوليادان قازاق تاريحىنا قاتىستى قانداي قازىنا اكەلىندى دەگەن تۇرعىدا ءوربىدى.
– موڭعولياعا بارعان ساپارىڭىزدا ورتالىق ارحيۆتە, سول ەلدىڭ تاريح ينستيتۋتىندا, بايان-ولگەيدەگى ايماقتىق ارحيۆتە بولعان ەكەنسىز. ودان باسقا بايان-ولگەي, قوبدا, بۇلعىن, سۇحەباتور ايماقتارىنا ەكسپەديتسيا جاساپ, ءبىر جازدى تۇگەلدەي عىلىمي ىسساپارعا ارناپسىز. ەندى بۇل ساپاردىڭ ناتيجەسى قانداي دەيتىن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى؟
– كۇنتىزبەلىك جوسپار بويىنشا نەگىزگى جۇمىسىمىز مۇراعاتتاردان قازاققا قاتىستى قۇجاتتاردى الىپ شىعۋ بولاتىن. ەكىنشى, موڭعوليا جەرى, وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, كوكتۇرىكتەردىڭ اتامەكەنى. سوندىقتان مۇندا كوكتۇرىكتەرگە قاتىستى عىلىمي دۇنيەلەردىڭ ءبۇتكىلى, ونىڭ ىشىندە جازبا مۇرالارى كوپتەپ ساقتالعان. كۇلتەگىن, تونىكوك سياقتى ونشاقتى ۇلى ەسكەرتكىشتەردەن باستاپ, ۇساق جازۋلاردىڭ وزىنەن جۇزدەن استامى ساقتالعان. كوكتۇرىكتەردىڭ استاناسى وردابالىق سول جەردە. بۇگىندە سول داۋىرگە جاتاتىن ون شاقتى قالا موڭعوليا جەرىنەن تابىلىپ وتىر. مىنە, وسىعان بايلانىستى كۇنتىزبەدەگى ەكىنشى جوسپار موڭعول جەرىندەگى جازبا ەسكەرتكىشتەردى قوسىپ زەرتتەۋ, وعان قاتىستى ماتەريالداردى جيناۋ, تاس ءداۋىرى جانە ساق پەن عۇن داۋىرىندەگى تاس بەتىنە سالىنعان سۋرەتتەردى ءتۇسىرىپ اكەلۋ. ناتيجەسىندە ءبىر اي موڭعوليانىڭ ورتالىق ارحيۆىندە وتىرىپ, وننان اسا قوردان 280 بەت ارحيۆ قۇجاتتارىن ىرىكتەپ الدىم. بۇل قۇجاتتار ۋيعۋرجىن-موڭعول گرافيكاسىمەن, ياعني, موڭعولداردىڭ كونە الفاۆيتىمەن جازىلعان. قۇجاتتاردىڭ ەڭ كونەسى 1757 جىلى جازىلعان ەكەن. ءبىز بۇدان بۇرىن ابىلاي حان تەك جوڭعارلارمەن سوعىستى دەپ جۇرەتىنبىز. ءمانجۇ چين پاتشالىعى سىرتقى موڭعوليادا جاساقتالعان, اسا مول قول قامتىلعان ءبۇتىن ءبىر ارميانى ابىلايعا قارسى اتتاندىرىپتى. وسى ارميا قۇرامىندا كوزگە ءتۇسكەن ساردارلار مەن ساربازداردى ماراپاتقا ۇسىنعان وتىز بەت قۇجات تاپتىق. ەكىنشى ءبىر كەرەمەت دۇنيە – «قازاق زاڭى» دەگەن قۇجات. كونە موڭعول الفاۆيتىمەن جازىلعان. شىعىس تۇركىستاندا ءومىر سۇرگەن قازاقتار 1836 جىلى زاڭ قابىلداعان. بۇل تۋرالى ءارتۇرلى اقپاراتتار قىتايدىڭ شىڭجاڭ ايماعىندا جاريالانعانىمەن, زاڭنىڭ تولىق نۇسقاسى تابىلماعان ەدى. موڭعولدار 1911 جىلى قىتايدىڭ چيڭ يمپەرياسىنىڭ قول استىنان شىعىپ, اۆتونوميا قۇرعانى تاريحتان ءمالىم. موڭعولدار وسى زاڭدى سول اۆتونوميا قۇرعان جىلى موڭعول تىلىنە اۋدارىپ ساقتاپتى.
– سوندا موڭعولدار «قازاق زاڭىن» باسشىلىققا العان با؟ بۇل زاڭنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى نەدە؟
– باسشىلىققا الدى ما, جوق پا, ول جاعىن بىلمەيمىن. مۇمكىن العان دا شىعار. بىراق, ءوز باسىم موڭعولدار وتە ۇقىپتى حالىق ەكەن دەگەن ويعا كەلدىم. ولار ءوز قاۋىپسىزدىگىن ەسكەرىپ, بۇلار بىزگە دوس بولا ما, جاۋ بولا ما دەگەندى انىقتاۋ ءۇشىن ءبىر حالىقتىڭ زاڭىن اۋدارىپ الىپ وتىر. ماڭىزدىلىعى جاعىنان بۇل قازاق حالقىنىڭ «جەتى جارعىدان» كەيىن قابىلداعان ەكىنشى زاڭى. بۇرىنىراقتا قايرات يساعاليەۆ دەيتىن عالىمعا وسى زاڭنىڭ ءبىرلى-جارىم فراگمەنتتەرىن اۋدارىپ بەرگەنمىن. وسى جولى تۇپنۇسقاسى تابىلىپ وتىر.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى موڭعوليادان 150 مىڭداي قازاق كوشىپ كەلگەنىمەن, بۇگىندە سول جاقتا قالعانى تاعى دا 150 مىڭداي دەيتىن مالىمەت بار. مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ اراسىندا موڭعوليا قازاقتارىنا قاتىستى مالىمەتتەر بار ما ەكەن؟
– موڭعولياداعى قازاقتار ءاۋ باستا ول جاققا التايدىڭ وڭتۇستىگىنەن 1850 جىلدارى مال وتارلاتىپ بارىپ ءجۇرىپتى. سول جىلدارى موڭعول التايىندا بوس جاتقان يەسىز جەر كوپ بولعان. 1860 جىلدان باستاپ قازاقتار سوندا تۇراقتاپ قالىپ قويعان. وسىلايشا, قازاقتار التايدىڭ وڭتۇستىگىنەن سولتۇستىگىنە قونىس اۋدارعان. بۇل ولكە ول كەزدە چيڭ يمپەرياسىنىڭ قول استىندا بولعان. موڭعول دار 1911 جىلى اۆتونوميا الادى, بوعدا دەيتىن ءدىن باسشىسىن حان تاعىنا وتىرعىزادى. سوندا قازاقتىڭ سۇكىرباي, قىلاڭ, اداي ەسىمدى باسشىلارى بوعدا حان ۇكىمەتىنە قازاقتاردى قول استىنا الۋ تۋرالى ارىزدارىن جازعان. بوعدا حان ۇكىمەتى ولاردى قابىلداۋ تۋرالى بۇيرىقتار شىعارادى. وسى قۇجاتتاردى دا ءبىز ەلگە الا كەلدىك. دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە شاشىراپ كەتكەن قازاقتىڭ تاريحي تاعدىرىنان مالىمەت بەرەتىن قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دا قۇندى.
– جوسپاردىڭ ەكىنشى بولىگىنە قاتىستى نە ايتاسىز؟
– مۇراعاتتاعى قۇجاتتاردى ىرىكتەپ بولعان سوڭ, ءبىر كولىكتى جالعا الىپ, دالالىق ەكسپەديتسياعا شىقتىق. التاي تاۋىنىڭ ءۇش ۇلكەن سالاسىندا ارقايسىسى وتىز كيلومەترگە جالعاسقان ءبۇتىن ءبىر سۋرەت گالەرەياسى ىسپەتتى اسا اۋقىمدى ونەر مۇراسى ساقتالعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى كىشى ويعىر نەمەسە اقساي دەپ اتالادى. بۇل جەردەن قاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بەرەل قورىمىنا دەيىن 45 شاقىرىم. مۇندا ءاربىر تاستىڭ بەتىندە بوس ورىن جوق. وسى ولكەدەگى پەتروگليفتەر پلەيستوتسەننىڭ سوڭعى كەزەڭىنە (ب.ز.ب ءحىV-ءحىى مىڭ جىلدىق), گولوتسەن ءداۋىرىنىڭ (ب.ز.ب ءVى-ءىV مىڭ جىلدىق), قولا (ب.ز.ب ءىىى-ءى مىڭ جىل بۇرىنعى), تەمىر ءداۋىرى (ب.ز.ب ءVىىى-ءى عع), جانە ب.ز. ءحى عاسىرىنا دەيىنگى ءداۋىردى قامتيدى. ەكىنشى, مۇزتاۋدىڭ موڭعول بەتىندە مۇزتاۋدان باستالاتىن مۇزوزەن دەيتىن وزەن بار. ول جيىرما شاقىرىمداي اعىپ كەلىپ اقسۋ دەپ اتالادى. اقسۋ وزەنىنىڭ وڭتۇستىك جاعىندا شىبەتى قايىرحان دەيتىن تاۋ بار. بۇل تاۋ دا ەجەلگى جانە ەرتەورتا عاسىردىڭ ونەر قويماسى. العاشقى تاۋداعى سۋرەتتەر 100 مىڭنان كەم ەمەس بولسا, ەكىنشى تاۋدا دا سول مولشەردە. ءبىز ءوزىمىز سوندا تۋىپ, وسكەندىكتەن بىلەمىز. ەندى وسىلاردىڭ ىشىندە كوكتۇرىكتەردىڭ دۇنيەتانىمىنا, پوليەتنوگرافياسىنا, شارۋاشىلىعىنا, ونى يگەرۋ تاسىلىنە بايلانىستى مىڭ سۋرەت تۇسىردىك. مۇندا كۇرەسىپ جاتقان بالۋانداردىڭ, تۇيە ءمىنىپ, ساداق اتىپ بارا جاتقان جاۋىنگەرلەردىڭ, ەكى ات, ءۇش ات, التى ات جەككەن ات اربالار, ولاردى ايداپ بارا جاتقان ادامداردىڭ, ءۇي اربالاردىڭ, اڭدار مەن قۇستاردىڭ سۋرەتتەرى دۇنيەتانىمىمىزعا, دىنىمىزگە قاتىستى باسقا دا كوپتەگەن سۋرەتتەر ساقتالعان. وسى سۋرەتتەرگە قاراپ ول زامانداعى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن شارۋاشىلىعى, ونى مەڭگەرۋ ەرەكشەلىگى, سول داۋىردەگى ەكولوگيانىڭ بولمىس-ءبىتىمى, كليماتى جايلى مول ماعلۇماتتار الۋعا بولادى.
الەكسەي وكلادنيكوۆ دەيتىن اتاقتى ارحەولوگ 1965 جىلى قوبدا ايماعىنىڭ سولتۇستىك-سەڭگىر ۇڭگىرىندە بولعان. سەڭگىر تاۋىنداعى ۇڭگىردى زەرتتەپ, سول ۇڭگىردەن 13 توپ سۋرەتتى فوتوعا ءتۇسىرىپ ەدى. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى 30-25 مىڭ جىل بۇرىنعى سۋرەت دەپ بەلگىلەگەن. مۇنداي سۋرەت ورتا ازيادان, قازاقستاننان تابىلعان جوق. ءسىبىردىڭ وزىنەن از تابىلعان. مىناۋ ءتىپتى ەرەكشە. التاي تاۋىندا ادامزات پايدا بولعاننان بەرى تەك ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءومىر سۇرگەنىن ايعاقتايدى. التاي تاۋ جوتاسى ءۇش مىڭ كيلومەترگە سوزىلادى. باسى وسكەمەننەن باستالادى دا, گوبيگە قاراي بىراق كەتەدى. سول سەڭگىر ۇڭگىرىندە وسىدان 30-25 مىڭ جىل بۇرىنعى ادامزاتتىڭ ونەر تۋىندىسىنىڭ ساقتالۋى قانداي عاجاپ؟! بۇل ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى دۇنيە. ەكىنشى, وسى سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرىپ, سول داۋىردە كليماتتىڭ قانداي بولعاندىعىن بىلۋگە بولادى. ماسەلەن, سول سۋرەتتەردىڭ ىشىندە مامونتتىڭ, تۇيەقۇستىڭ سۋرەتى بار. قازىر سولار بار ما؟ جوق. بىراق, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە باسسۇيەكتەرى شىعىپ جاتىر. بۇل التايدىڭ تابيعاتى سول داۋىرلەردە باسقاشا بولعان دەگەن ءسوز. بۇل ايماق مۇز ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە سولتۇستىك ازيانىڭ قۇرعاق ءارى سۋىق جەرىنىڭ ءبىرى بولسا, گولوتسەن داۋىرىندە جۇمسارىپ ىلعالدانىپ, جىلى اعىس پايدا بولعان. ءسويتىپ, گولوتسەننىڭ سوڭعى كەزەڭىندە نەمەسە ب.ز.ب 4600 جىلدىڭ الدىندا بۇگىنگى تابيعي كليماتقا اۋىسىپ ۇلگەرگەنىن عالىمدار عىلىمي ەڭبەكتەرىندە كورسەتكەن. وسى عىلىمي تۇجىرىمداردى تاس بەتىندە ساقتالعان سۋرەتتەر گالەرەياسى قابات دالەلدەپ وتىرعاندىعىنا كۋا بولدىق. ونەر تۋىندىلارى تەك تاريحشىلار ءۇشىن ەمەس, مەتەرەولوگتار, ەكولوگتار ءۇشىن دە ماڭىزى جوعارى. باستىسى, ا.پ. وكلادنيكوۆ اقساقالدىڭ بۇل تۇسىرگەن سۋرەتتەرىنىڭ كالكامەن جاسالعان كوشىرمەلەرى بولعانىمەن, تۇپنۇسقاسى ەلىمىزدە جوق قوي. وسى ساپارىمىزدا سونى ءتۇسىرىپ اكەلدىك.
– ەجەلگى داۋىرلەردە ۇڭگىرلەردە ساقتالعان سۋرەتتەر باسقا ەلدەردە بار ما؟
– ەۋروپانىڭ فرانتسيا, يسپانيا سىندى ەلدەردەگى فوپ دە گوم, لياسكو, كاستولو, التاميرا, ليۋ ديۋ موند, پەش-مەرل ۇڭگىرلەرىنەن ءدال وسى ىسپەتتەس سۋرەتتەر 1909 جىلى تابىلعان. ولاردىڭ دا جىل ساناۋى 30-25 مىڭ جىلدان كەم ەمەس. سوسىن ەۋروپانىڭ ونەرتانۋشىلارى «الەم سۋرەت ونەرىنىڭ اتاسى ەۋروپا» دەپ الەمگە جار سالدى. 1965 جىلى وكلادنيكوۆ الگى سۋرەتتەردى تاپقان سوڭ, باتىسەۋروپالىقتار «ونەر الەمنىڭ ءبىر عانا نۇكتەسىنەن شىقپاعان ەكەن عوي» دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. وسىلايشا, الىپ التاي, ۇلى التاي الەم مادەنيەتىنىڭ, ونەرىنىڭ التىن بەسىگى ەكەنىن دالەلدەپ, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ رۋحىن كوتەردى دەپ ايتا الامىز.
– موڭعوليا ساپارىنان باسقا قانداي ولجالارىڭىز بار؟
– عىلىمدا ساقتار مەن عۇنداردىڭ جازۋى بولدى ما, جوق پا دەگەن ماسەلە تالاس تۋدىرىپ جۇرگەن. قىتاي, ەۋروپا دەرەكتەرى ارقىلى «بۇلاردا جازۋ بولدى» دەگەن بولجام جاسالعانىمەن, قانداي جازۋ ەكەنى بەلگىسىز ەدى. وسى جولى ءبىز سۋرەت گالەرەياسى تۇرعان ەكى تاۋ سالاسىنان ساق, عۇن ءداۋىرىنىڭ ءۇش ءماتىنىن تاۋىپ اكەلدىك. ءماتىن بىتىك (رۋنا) جازۋىنىڭ كونە تۇرىمەن جازىلعان. مۇنداعى تاڭبالار, گرافيكالاردىڭ بەلگىلەنۋى وتە كونە. ورحون جازۋىنىڭ جۇيەسىمەن وقۋعا كەلمەيدى. ەندى وسىنىڭ مەتودولوگياسىن جاساۋىمىز كەرەك. سودان كەيىن بارىپ ەجەلگى ساق, عۇنداردى سويلەتە الامىز.
– ونى كىم جاسايدى؟
– ەشكىم سىرتتان كەلىپ جاساپ بەرمەيدى. تاپقان يەسىنىڭ ءوزى جاسايدى دا. ونىڭ سىرتىندا ەكى كونە تۇركى جازۋىن تاۋىپ اكەلدىك. موڭعوليا جەراستى قازبا بايلىقتارىن پايدالانۋدى قولعا الىپ جاتقان ەل. وسى جىلى مامىر ايىندا كەن ىزدەۋشىلەر شىعىس موڭعوليا ايماعىنان التى ۇلكەن باعانا تاس كورگەن. ءبىرەۋىن كوتەرىپ قاراسا, كونە تۇركى جازۋىمەن جازىلعان ءماتىن ەكەن. موڭعول عالىمدارى «كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرى تابىلدى» دەپ ينتەرنەتتە جاريالادى. ءبىز سول جەرگە دە باردىق. راسىندا دا تاستار جاتىر. بىرەۋىنىڭ ۇزىندىعى التى-جەتى مەتر. ۇستىن ورنالاسقان كەشەنگە تولىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, جەرگە جارتىلاي ءسىڭىپ كەتكەن الىپ باعانالاردى كرانمەن كوتەرىپ تۇرعىزۋ كەرەك. زەرتتەۋ جۇمىسىنا كەمىندە ءبىر جىل ۋاقىت كەتەدى ەكەن. بۇل جىلى اينالىسۋىمىزعا موڭعوليا تاراپى كەلىسىم بەرمەدى. فوتوعا ءتۇسىرىپ الدىق. تۇبەگەيلى زەرتتەۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى. تاعى ءبىر دۇنيە. بۇرىن تابىلعان, اشىلعان, بىراق, جازۋىنا كۇدىك كەلتىرىپ جۇرگەن ون ەكى ەسكەرتكىش بار بولاتىن. بۇل جولى سولارعا دا قايتا بارىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, جاڭا كوشىرمەسىن جاساپ اكەلدىك.
– الگىندە مۇراعاتتان تابىلعان قۇجاتتار ۋيعۋرجىن-موڭعول تىلىندە ەكەن دەپ ايتىپ قالدىڭىز؟ وسىنداي ەسكى جازۋلاردى ءبىلۋدىڭ عىلىمدا ماڭىزدى ەكەنىنەن حابارىمىز بار. ءوزىڭىز سول جازۋلاردى قانشالىقتى مەڭگەرگەنسىز؟ قازىرگى زاماننىڭ نەشە ءتىلىن بىلەسىز؟
– قازىرگى قارىم-قاتىناستا موڭعول, ورىس, تۇرىك تىلدەرىن بىلەمىن. بايىرعى تۇرىگ بىتىگ, كونە ۇيعۋرجىن-موڭعول گرافيكاسىن ابدەن مەڭگەردىك. ال ءبىزدىڭ عىلىمي ءتىلىمىز – عىلىمنىڭ كىلتى. عىلىم ءتىلىن بىلمەگەن عالىمعا عىلىمنىڭ ەسىگى جابىق. مەن ءوزىم ءومىر بويى كوكتۇرىكتەردىڭ بىتىگ (رۋنا) جازۋىن زەرتتەگەن اداممىن. بىراق, كوكتۇرىكتەردىڭ مۇرالارى تەك قانا بىتىگ جازۋىمەن عانا شەكتەلگەن ەمەس, ودان بولەك ۋيعۋرجىن, سوعدى, مانيحەي جازۋلارىمەن, اراب گرافيكاسىمەن ساقتالعان. وسى جازۋ جۇيەلەرىن مەڭگەردىك.
– «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن ءبىر باسقوسۋدا باعدارلاماعا تاريحشى عالىمدار ءوز ۇسىنىستارىن ەنگىزە الاتىندىعى ايتىلىپ ەدى. ءسىز نە ۇسىنار ەدىڭىز؟
– تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا حانگەلدى ءابجانوۆ دەيتىن ءبىلىمدى ازامات كەلدى. ول قازاق تاريحىنىڭ ون تومدىعىن جازۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, سونىڭ ىشىندە حۋننۋ (عۇن) جانە كوك تۇرىكتەر يمپەرياسىنىڭ تاريحىن جازۋدى ماعان تاپسىردى. سونى جازىپ جاتىرمىن. بىزگە كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى مەتودولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى دەگەندى ايتار ەدىم. قازىر ەشكىمنەن كەم ەمەسپىز. قىتاي, پارسى, موڭعول, سوعدى تىلدەرىن بىلەتىن عالىمدارىمىز بار. سولاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ كەرەك. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تاريحىمىزدى باسقالار جازاتىن. سولاردىڭ ىقپالىنان ءالى دە شىعا الماي وتىرعان جاعدايىمىز بار. مەنىڭ تىلەگىم – ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز جازايىق. بۇل – ءبىر. ەكىنشى – كادر ماسەلەسى. اسىرەسە, تۇركولوگيا سالاسىندا كادر دايىنداپ جاتقان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋ جۇيەسىنە كوڭىلىم تولمايدى. تولعاندى قويىپ, بۇلاردىڭ باعدارلامالارىن كورىپ, قارنىم اشادى. ايايمىن. ايتساق, كورسەتسەك كافەدرادا وتىرعان مەڭگەرۋشىلەر ءمان بەرمەيدى. ەلىمىزدەگى ونەر اكادەميالارى, ۋنيۆەرسيتەتتەر پالەنبايدىڭ كلاسى, تۇگەنبايدىڭ سىنىبى دەگەندى اشىپ بەرىپ, ونەر مايتالماندارىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ جاتىر عوي. ءدال سول سياقتى تاريح ماماندارىن دايارلايتىن كافەدرالاردا مىقتى تاريحشىلاردىڭ شەبەرلىك سىنىپتارىن اشۋ ءجون سياقتى. سوندا عانا ءبىز كونە تاريحىمىزدى شەمىشكەشە شاعاتىن جاس مامانداردى دايارلاي الامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.