ۇلى ابايدى ۇلىقتاعان ۇستاز

دانىشپان اقىندى الەمگە ايگىلى ەتۋ مۇراتى كەشە دە, بۇگىن دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاق­ستان» اتتى ماقالاسىندا جەكە­لەگەن ۇلتتى ۇلى تۇلعالارى ارقىلى تانۋ ماسەلەسىن ايتا كەلىپ, شەتەلدىكتەر «قازاق ەلىن – اباي ەلى» دەپ ءبىلۋى ءتيىس دەگەن ەدى. وز­گە­لەرگە تانىتاتىن, ءوزىمىز تانيتىن اباي تاعىلىمى قانداي؟ مۇنى ايگىلى مۇعالىم قانيپا بىتىباەۆانىڭ ۇستازدىق تاجىريبەسى مەن وقۋ-ادىستەمەلەرىنەن تابامىز.

قانيپا ومارعاليقىزى اباي تۋىندىلارىن وقىتۋعا نەگىز­دەلگەن ەكى, مۇحتار اۋەزوۆ شىعار­مالارىن وقىتۋعا باعىتتالعان ءۇش كىتاپ جازدى. بۇل – ىرگەلى ەڭبەكتەر ساناتىنا ەنگەن, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن بايىتقان تۋىندىلار. ادىسكەر-ۇستاز وسى ءادىس­نامالارىندا كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان حاكىم حاقىنداعى قاساڭ تۇسىنىكتەردىڭ قالىبىن بۇ­زۋعا كۇش سالدى. رەسپۋبليكادا العاش رەت قۇرىلعان ءوزىنىڭ اۆتور­لىق سىنىپتارىندا «اباي­تانۋ» كۋرسىن وقىتتى. قازاقتىڭ قانيپاسى وقىتقان اباي – يدەو­لوگيالىق يدول ەمەس, ۇلتتىق يدەيا يدەالى ەدى. ول: «اباي ءسوزى – حالىق ءسوزى, اباي ءتىلى – الاش ءتىلى» دەگەن تۇجىرىمنان تايمادى. كرەملدىڭ سۆەردلوۆ زالىندا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العان ساتىندە دە قايمىقپاي: «وتان – تۋعان تىلدەن باستالادى» دەگەنى سونىڭ دالەلى.

ۇلى ابايدى ۇلت بولىپ ۇلىق­تاپ جاتقاندا حاكىم­نىڭ مۇرالارىن زەردەلەپ, شىعارمالارىن جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن, ابايتانۋ سالاسىنا سالماقتى ۇلەس قوسقان قانيپا ومارعاليقىزىنىڭ دا ەڭبەگى ەلەنۋى كەرەك.

ق.بىتىباەۆا – ۇستازداردىڭ ۇستازى, بىرەگەي ءادىسنامالاردىڭ اۆتورى, ۇلتتىق پەداگوگيكا تاريحىندا ورنى بار تۇلعا. ول «قۇرمەت» وردەنىنىڭ, «ى.التىنسارين» توسبەل­گىسىنىڭ, بۇكىلوداقتىق ن.كرۋپ­سكايا مەدالىنىڭ يەگەرى, قا­­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەسپۋبليكانىڭ «ەڭ ۇزدىك» ۇستازى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, شىعىس قازاقستان وبلىسى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ونىڭ 200-گە تارتا عىلىمي-ادىس­تەمەلىك ماقالاسى, 41 كىتابى جارىق كورگەن. عالىم-ۇستازدىڭ ءىس-تاجىريبەسى جونىندە بىرنەشە وقۋ ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ, 2004 جىلى ء«داۋىردىڭ دارا ۇستازى» اتتى كينووچەرك جاريالانعان.

ۇستازدىق جولى تۋعان جەرى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ لاستى اۋىلىنداعى مەكتەپتەن باستالادى. سەمەي قالاسىنداعى ن.كرۋپ­سكايا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» ءبولىمىن 1968 جىلى ۇزدىك ديپلوممەن بىتىرگەن جالىندى ۇستاز مەكتەپتە «جاس قا­لام» ادەبي-درامالىق ۇيىرمەسى نەگىزىندە شاعىن تەاتر قۇرىپ, وقۋشىلارعا بىلىممەن قاتار ەس­تەتيكالىق تاربيە بەرۋگە تالپىن­دى. قانيپاشا ايتقاندا: «ادەبيەت – ونەر, تاربيە ساباعى. ەڭ الدىمەن, ادەبيەت ساباعى – وي ساباعى, ويلانۋ ساباعى», سوندىقتان ول ءسوز ونەرىنە باۋلۋ مەن جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ جۇمىستارىن تۇتاستىرا جۇرگىزدى. مۇعالىمدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق ءوزى جابدىقتاعان ورتا مەكتەپتەر ءۇشىن ادىستەمەلىك كابينەتى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ تالىمگەرلەرىنە تاجىريبەلىك عى­لىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولدى.

وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسكەمەن قالاسىنداعى جام­بىل اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرنا­تىندا ەڭبەك ەتتى. جامبىل مەكتەبى مەن قانيپا ەسىمى ەگىز ۇعىمعا اينالدى. 1980 جىلى ۇستازدىڭ «ادەبيەتتى وقىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى» اتتى ءىس-تاجىريبەسى رەس­پۋبليكالىق تەلەديداردان بە­رىلگەن «شاپاعات» حابارىندا تالقىلاندى. 1983 جىلى قازكسر وقۋ مينيستىرلىگى مەن رەس­پۋبليكالىق مۇعالىمدەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى تاراپىنان «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقى­تۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى» اتتى وقۋ-تاجىريبەسى ارنايى پلاكات رە­تىندە شىعارىلىپ, رەسپۋبلي­كا ۇستازدارىنا تاراتىلدى, «اۋە­زوۆ شىعارماشىلىعىن وقىتۋ­دىڭ وزەكتى ماسالەلەرى» اتتى تاجى­ري­بەسى سارالاندى. وسى كەزدەن باس­تاپ اباي ءىلىمىن, م.اۋەزوۆ شى­­عارمالارىن وقىتۋداعى وزىن­دىك جولى, شىعارماشىلىعى قا­لىپتاستى.

جاڭاشىل ۇستازدىڭ ءوز پاندەرىن ادامگەرشىلىك-ەستەتيكالىق تار­بيەمەن توعىستىرا وقىتۋ تاجى­ريبەسى جوعارى باعالاندى. پە­داگوگيكا سالاسىنداعى ەرەن ەڭ­بەگى ءۇشىن قانيپا بىتىباەۆاعا قازكسر جانە كسرو اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى مەدالى, 1990 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى تابىستالدى. ول وسى اتاقتى مۇعالىمدەر ارا­­سىنان كەڭەس وداعىندا بە­سىن­شى, ال قازاقستاندا ءبىرىنشى بولىپ يە­لەندى. ۇزدىك ۇستاز تۋ­را­لى سول كەز­دە «نارودنوە وبرازوۆانيە» جۋر­­­­­نالىنىڭ ءتىلشىسى ل.كراس­نوۆ­­­سكي, «ۋچي­تەلسكايا گازەتا» ءتىل­شى­سى س.سي­نيتسكايا ماتەريالدار جازدى.

قانيپا ومارعاليقىزىنىڭ قازاق ادەبيەتىن وقىتۋ ادىس­تە­مەسىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى ىزدە­نىستەرى مەن ءىس-تاجىريبەلەرى زور. «ادەبيەتتى وقىتۋدىڭ ءتيىم­دى جولدارى», «اۋەزوۆ شىعارما­شىلىعىن وقىتۋ», «ساباق تۇرلەرى مەن ۇلگىلەرى», «مەكتەپتە اباي شىعارماشىلىعىن وقىتۋ», «ادە­بيەتتانۋ», «ابايدى تانى­تۋ», «م.اۋەزوۆ – مەكتەپتە», «ادە­بيەتتى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ», «ادە­بيەت وقۋلىعى», «7-سىنىپ ادە­بيە­تىن وقىتۋ ادىستەمەسى», «5-9-سى­نىپ ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ», «10-11-سىنىپ ادەبيە­تىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ» سياقتى بىر­نەشە كىتابى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ار­نالعان «ادەبيەتتى وقىتۋ ادىس­تەمەسى» اتتى وقۋلىعى رەسپۋب­لي­كالىق جوو وقىتۋشىلارى مەن مەكتەپ ۇستازدارى ءۇشىن تاپتىرمايتىن كومەكشى قۇرالعا اينالدى.

1991 جىلى 19 مامىردا ق.بى­تىباەۆانىڭ عىلىمي ادىستەمەلىك اتاۋلى مەكتەبى اشىلىپ, ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇستازدار «ادە­بيەتتى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ ادىستە­مەسىن» جەتىلدىرۋگە اتسالىستى. سول جىلى «قازاق ادەبيەتىن الەم ادەبيەتىمەن بايلانىستىرا وقى­تۋ» باعدارلاماسىن ازىرلەدى. جو­عارى وقۋ ورىندارىنداعى پەداگوگ مامانداردى وقىتۋعا ارنالعان «ادەبيەتتى وقىتۋ ادىستەمەسى, تەح­­نولوگياسى» اتتى ەكى وقۋلىعى دا جوعارى جانە ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇ­­يەسىندەگى ساباقتاستىقتى دا­مىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. وسى ءۇشىن رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇكىل پەداگوگى قانيپا مۇعالىمدى «اعا ۇستاز», «ۇستازداردىڭ ۇستازى» دەپ قۇرمەت تۇتتى.

پاراساتتى پەداگوگتىڭ ءىس-تاجىريبەسى شىعىس قازاقستان مەك­تەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا عانا ەمەس, ءوزى تاجىريبە الماسقان اقش, موڭعوليا, رە­سەي, قىتاي سياقتى ەلدەردە دە سا­راپشىلاردىڭ سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى. ول ۇلتتىق پەداگوگيكامىزدى, قازاق ادەبيەتىن الەمگە تانىتتى. سول ساپارلاردان بىرنەشە جوو-نىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, اريزونا شتاتى تۋسون قالا­سى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, موڭ­عول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ «داڭق­تى ۇستازى» اتاقتارىن الىپ قايتتى. ونىڭ وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارى قازىرگە دەيىن موڭ­عوليا, تۇركيا, قىتاي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, رەسەيدەگى قازاق مەك­تەپتەرىندە پايدالانىلىپ كەلەدى, ەڭبەكتەرى يۋنەسكو كولە­مىندە تانىمال. وسىنىڭ بارلىعى سانالى ءومىرىن حالىققا قىزمەت ەتۋگە ارناعان ارداقتى ۇستازدىڭ قايراتكەرلىك قىرلارىن ايشىقتاي تۇسەدى.

وتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى عىلىم مەن تاجىريبەنى ۇش­­­تاس­تىرىپ, ۇزدىك ناتيجەگە قول جەت­كىزگەن ش.اموناشۆيلي, يۋ.با­بانسكي, يۋ.لۆوۆا, ۆ.شا­تا­لوۆ سىندى الەمگە بەلگىلى ورىس عا­لىمدارىمەن تەڭ اتا­نىڭ ۇلىنداي پىكىرلەسكەن قا­ني­­پا ومارعاليقىزىنىڭ ەڭبەك­شىلدىگىنە, قاجىر-قايرا­تىنا, ىجداعاتتى ىزدەنىم­پاز­دىعى مەن سۇيىكتى ءىسىم دەگەن جان­كەش­تىلىگىنە قالاي تاڭعالمايسىز!؟

ش.ءاموناشۆيليدىڭ ءداستۇرلى وقى­تۋدى وقۋشىلاردىڭ سا­­نالى تۇردە ءبىلىم الاتىن ىنتالى ورتاسىنا اينالدىرۋ, يۋ.بابانسكيدىڭ وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن وقۋشىلاردىڭ مۇم­كىندىكتەرىنە ساي جۇرگىزۋ ارقىلى ناتيجەگە باعىتتاۋ سىندى ادىستەرىن ىلگەرىلەتىپ, وزىندىك فيلوسوفيالىق قاعيدالارىن نە­گىزدەدى. ق.بىتىباەۆا وقۋشىلارعا ۇسىنعان وي سالۋ, ويلاۋ, ويلاندىرۋ, ءبىر شەشىمگە كەلۋ يدەياسىن وقىتۋ زەرتحاناسىندا تەرەڭ زەردەلەپ, وزىندىك ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگياسىن ءتۇزدى. وي سالۋ – ۇستازدان, ويلانۋ – شاكىرتتەن, ويلاسۋ – وقۋشىلاردىڭ ۇجىمدىق شەشىم جانە جەكە ءۋاج ايتۋىنان تۇرادى. قازىرگى تاڭدا قولدانىلىپ جۇرگەن بالالاردىڭ فۋنكتسيونالدىق سا­ۋات­تىلىعىن قالىپتاستىرۋ, دەڭ­گەيلىك وقىتۋ باعدارلامالارى, ونداعى وقۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ, جىگەرلەندىرۋ, ءوز-وزىنە باعا قويۋ, بالامەن كەرى بايلانىس تا­سىلدەرىن قانيپا اپاي سوناۋ 1992 جىلى پايدالانا بىلگەن. ۇستازدىڭ پەداگوگيكالىق شىعار­ماشىلىعى وزەكتىلىگىن ەشقاشان جوعالتپايتىنى سوندىقتان.

قازىر ءبىز جاپون ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى, بريتان مەكتەبى, ەۋروپا, اقش ادىستەمەسى دەگەندى ءجيى ايتامىز. وسىنداي وزىق ۇلگىلەردىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەنى قانشاما. بىراق ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى بۇتىندەپ, بىتە قايناسىپ كەتكەنى از. سىرتتان تاڭىلعان تەحنولوگيالار, ءبىلىم سالاسىنا سىلكىنىس اكەلگەننەن بۇرىن, ۇلتتىق تانىمىمىزعا «توڭكەرىس» جاساپ جىبەردى. ال ق.بىتىباەۆا وي­لاپ تاپقان ءادىس-تاسىلدەر «سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ» نەمەسە «كەم­بريدج تەحنولوگياسى» ەمەس, ۇلت­تىق پەداگوگيكامىزعا نەگىز­دەلگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءتول تەحنولوگياسى.

قانيپا ۇستازدىڭ ۇلكەن ارمانى – ۇلتتىق ۇلگىدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشۋ بولاتىن. بۇل ەۋرو­پالىق داستۇردەگى مەكتەپ ەمەس, ءبىلىم سالاسىنداعى الەمدىك جەتىس­تىكتەردى بويىنا سىيدىرعان, تا­بال­­دىرىعىنان باستاپ تورىنە دەيىن ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ەتنوپەداگوگيكا رۋحى سىڭىرىلگەن وقۋ ورداسى بولماق-تىن.

بيىل قادىرلى قانيپا اپايى­مىزدىڭ بۇ دۇنيەدەن وزعانىنا 6 جىل بولادى. «كابينەتىڭە ءجۇز كومپيۋتەر, ونلاين تەحنولوگيا قويىپ قويساڭ دا, مۇنىڭ ءبارى مۇعالىمنىڭ التىن باسىن الماس­تىرا المايدى. مۇعالىم – تۇلعا, مۇعالىم – ءبىلىمنىڭ كوزى, مۇعالىم – تاربيەنىڭ كوزى» دەگەن حان اپامىزدىڭ ورنىن كىممەن الماستىرا الارمىز؟!.

ورنى بولەك وزىق ۇستاز كوزى تىرىسىندە-اق ەڭبەگى ەلەنىپ, قۇر­­مەتكە بولەندى. «حان اپا», «قا­­زاقتىڭ قانيپاسى» اتاندى. ۇلا­عاتتى ۇستازدىڭ اتىندا 19 اتاۋلى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتحانا جۇ­مىس ىستەپ تۇر. جىل سايىن ۇستاز­دىڭ اتىندا رەسپۋبليكالىق پەداگوگيكالىق وقۋلار مەن وقۋ­شىلار اراسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن رەس­پۋبليكالىق وليمپيادالار وتەدى. مازمۇندى شارالار لەگى مۇ­نىمەن ىركىلىپ قالمايدى دەگەن ءۇمىت مول.

ءومىرىنىڭ سوڭىندا جازعان «ەگىز ءورىم» اتتى كىتابىندا قانيپا ومار­عاليقىزى 45 جىلدىق ۇستاز­دىق عۇمىرىن بىلاي سيپاتتايدى: «تاڭىمدى «مەكتەپ» دەپ اتىرىپ, ءتۇنىمدى «مەكتەپ» دەپ باتىرىپ جۇرگەنىمدە 45 جىلدىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەي دە قالدىم. 45 مي­نۋتتان 45 مينۋتقا جالعاسىپ جاتقان عۇمىر كەشىپپىن... 45 مينۋت مەنى داۋلەت, بايلىق بيىگىنە كو­تەرمەسە دە, رۋحاني بايلىق سىي­لادى, ەسىمىمدى ەلگە اڭىز ەتىپ تاراتتى. وسى 45 جىلدا مەن حال­قىمنىڭ قازىر ومىردە جوق اسىل ءسوز يەلەرىن تىرىلتۋگە, ءتىرىسىن ۇلىق­تاۋعا تەر توكتىم».

مايتالمان مۇعالىمىمىز ۇلت ماقتانىشتارىن ۇلىقتاۋ جولىندا اششى تەرىن اياماي توگىپ, كوز مايىن تاۋىسقانى راس. ول ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىنەن باستاپ, قازىرگى كەزەڭ ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرى – ي.ساپارباي, يران-عايىپ, ن.ورا­زالين, ت.ابدىكاكىموۆ, ۇ.ەس­داۋ­لەتوۆ, ە.راۋشانوۆ سىندى اقىن­­­داردىڭ شىعارماشىلىعىن وقى­تۋدىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك باعدار­لاماسىن ازىرلەدى. ۇلاعاتتى ۇس­تاز­دىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ, وش­كەنىن جان­دىرۋ, مۇراسىن ناسيحاتتاۋ جو­لىندا ەندى ءبىز, تىرىلەر, تەر تو­گۋىمىز شارت.  

بيىل 1 مامىردا قانيپا بى­تى­­باەۆانىڭ تۋعانىنا 75 جىل تول­ماق. وسى ورايدا قانيپا ومار­­­عا­­ليقىزىنىڭ اتىن ۇلىقتاپ, ەڭ­بەگىن ەل جادىندا ماڭگىلىك ساق­تاۋ ماقساتىندا وسكەمەن قالا­سى­نىڭ كورنەكتى كوشەلەرىنىڭ بى­رىنە جانە وبلىستاعى وقۋ ورىن­دارىنىڭ بى­رەۋىنە ەسىمىن بەرۋدى سۇرايمىز.

قانيپا ۇستاز: «مەنى ۇستاز ەتىپ قالىپتاستىرعان – شاكىرتتەرىم» دەپتى ءبىر سوزىندە. قازىر ۇستازدىڭ اۆتورلىق سىنىپتارىن بىتىرگەن شاكىرتتەرىنىڭ 30-ى – عىلىم كانديداتى, 6-اۋى – فيلولوگيا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 70-كە جۋىعى – وبلىستىق ءپان وليمپيادالارىنىڭ باس جۇلدەگەرى, 25-ءى – رەسپۋبليكالىق وليم­پيا­دالاردىڭ جۇلدەگەرى, اپاي­دىڭ اقىن شاكىرتتەرى رەسپۋب­ليكالىق, حالىقارالىق ءمۇشاي­رالاردىڭ جەڭىمپازدارى, حالى­قارالىق «شا­بىت» فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتتارى. كەمەل ۇلتتىڭ نەگى­زىن وسىنداي دارىندى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ۇرپاق قالىپ­تاس­تى­رادى دەسەك, قازاقتىڭ قاني­پا­سىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قوس­قان ۇلەسى ولشەۋسىز.

ۇستازدىڭ شاكىرتتەرى اتىنان

ايبەك ورالحان,

جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

پاۆلودار