سەمەيدەن شىعىپ, سولتۇستىككە – سايىن سارىارقاعا بەت العانىڭىزدا جولاي كەزىگەتىن قاراسۋدان كەيىنگى ەكىنشى ءبىر ىرگەلى اۋىل سارجال دەپ اتالادى. بۇل ءوڭىر – كەشەگى الاشوردا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان حالەل عابباسوۆ, تاعى ءبىر الاش ارىسى احمەتجان قوزىباعاروۆ, سول زاماندا سەمەيدە شىعا باستاعان «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ رەداكتورى, ال ودان كەيىنگى جەردە «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارعان شايمەردەن توقجىگىتوۆتىڭ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن قاسقالار مەن جايساڭداردىڭ كىشى وتانى.
وكىنىشكە قاراي سول قاسيەتتى سارجال اۋىلىنىڭ ءبىر باسىنا جەتەرلىك قاسىرەتى دە بارشىلىق. ويتكەنى, حح عاسىردىڭ ديكتاتورى اتانعان ءستاليننىڭ وكىمىمەن سەمەي اتوم پوليگونى جايعاسقان دەگەلەڭ تاۋى مەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ارا قاشىقتىعى نەبارى جيىرما بەس شاقىرىمداي عانا. ال قازىر دە سارجالدىڭ داڭقى قىمىزدى اۋىل رەتىندە مۇقىم رەسپۋبليكا كولەمىنە ايگىلى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ءجۇز ەلۋدەن استام سارجالدىق قان مايدانعا اتتانىپ كەتە بارادى. ءسويتىپ ادام كۇشى جەتىسپەي ەلدەگى كارى-جاس قينالا باستاعاندا, قۇداي وڭداپ دەگەندەي, بۇلاردىڭ كوكتەن ىزدەگەندەرى جەردەن تابىلادى. بىراق جەرگىلىكتى حالىق وزدەرىنە كەلىپ قوسىلاتىن تىڭ كۇشتىڭ قازاق ەلىنە ءبىر قيىرداعى ەدىل بويى مەن قاپ تاۋىنان جەر اۋدارىلعان نەمىستەر ەكەندىگىن ەستىپ, بىلگەندە قاتتى ابىرجىپ قالادى. كەيىننەن بەلگىلى بولعانداي, قازاقستانعا سول شاقتا جارتى ميلليونعا جۋىق نەمىس جەر اۋدارىلىپ, كوشىرىلسە, سونىڭ ءجۇز مىڭنان استامى ەڭبەك ارمياسىنا جىبەرىلىپتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن كورمەيسىز بە, الگىلەردىڭ قالعاندارىن بۇكىل ەل كولەمىنە تارىداي شاشىپ جىبەرگەن ەكەن. دەمەك كەيىن ولاردىڭ ءتىلىن قالاي دامىتامىز, مەكتەبىن قايتىپ اشىپ بەرەمىز دەپ باس اۋىرتقىسى كەلمەگەن عوي.
ءسويتىپ سارجال اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى ءتورت كولحوزعا جەر اۋىپ كەلگەن ەلۋگە جۋىق وتباسى جايعاستىرىلادى. ولاردىڭ ىشىنەن ەڭبەك ارمياسىنا الىنعانداردىڭ كوبى ازاپ پەن اشتىقتان كوز جۇمعان كورىنەدى. ال قازاق ىشىندە قالعاندارى بىرتىندەپ جەرگىلىكتى حالىقپەن ءسىڭىسىپ كەتىپتى. وعان حالقىمىزدىڭ باسقاعا اۋىزداعىسىن جىرىپ بەرەتىن اقكوڭىل, باۋىرمالدىعى, ال جەر اۋىپ كەلگەندەردىڭ بىرىنشىدەن ەڭبەكشىلدىگى, ەكىنشىدەن تارتىپكە مويىنۇسىنا بىلەتىن ابزال قاسيەتتەرى سەپ بولسا كەرەك.
ۇشىنشىدەن, تورتىنشىدەن دەپ تارقاتىپ ايتاتىن بولساڭ, ەكى حالىق تا جاقسى قاسيەتتەن كەندە ەمەس-ءتى. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى, اسىرەسە نەمىستەردىڭ تەز ارادا قازاق ءتىلىن مەڭگەرىپ العانىنا ءتانتى بولىپتى. قۇلاعىنىڭ مۇكىسى بار مانابەلدىڭ ءوزىنىڭ شاما-شارقىنشا ءتىل ۇيرەنىپ العانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. «مالدى قايىرىپ الىپ كەلدىم, ەندى شەڭگەل قايىرۋعا كەتىپ بارامىن» دەيتىن كورىنەدى الگى سابازىڭ. بۇل كىسىنىڭ شىن اتى يمانۋەل ەكەندىگىن كەيىندە عانا بىلدىك قوي.
مەنىڭ اكەم سەيسەن ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن سارجال اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى. ال ەلۋىنشى جىلدىڭ باسىندا شاعىن ءتورت شارۋاشىلىقتىڭ باسى بىرىكتىرىلىپ, ۇلكەن كولحوزعا اينالعان ەدى. سوندا كولحوزشىلاردىڭ بىرىككەن جيىنىندا جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان ۇلكەن شارۋاشىلىققا جەرگىلىكتى حالىق گەرمانياداعى نەمىس كوممۋنيستەرىنىڭ كوسەمى ە.تەلماننىڭ ەسىمىن بەرۋگە ءبىر كىسىدەي قول كوتەرىپتى. مۇنى ەندى كەشەگى اتالارىمىز بەن اعالارىمىزدىڭ اسىرە بەلسەندىلىگى دەپ تە, سونىمەن بىرگە تاعدىردىڭ تالكەگىمەن اۋا كوشىپ جۇرسە دە, ادامدىق قاسيەتتەرىن جوعالتپاعان نەمىس اعايىندارعا كوڭىلى دەپ تۇسىنۋگە دە بولادى. ارادا ءتورت-بەس جىلدان كەيىن اكەم كومسومولدىق جولدامامەن اتالعان كولحوزدىڭ تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ بارادى.
مۇنى ايتىپ جاتقانىم سول, سوندا وسى مانابەل اقساقال باستاعان ءبىراز نەمىس اعايىندار اكەمنىڭ قول استىندا جۇمىس ىستەدى. اكەم فەرمانى جازدا جايلاۋعا كوشىرگەندە ماناكەڭدى جايماداعى قىستاقتىڭ كۇزەتىنە قالدىراتىن-دى. جايما دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, شاعان وزەنى كوكتەمدە وسى القاپقا مولىنان جايىلىپ, سۋ باسىپ قالاتىن ەدى. ونىڭ شابىندىققا قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مۇنىڭ سىرتىندا كۇزەتتە قالعان مانابەل اقساقال باۋ-باقشامەن دە الاڭسىز اينالىسىپ, ءبىر جاساپ قالاتىن. سودان سوڭ جەمىس پىسكەن كەزدە ءبىر تاۋىعىن سويىپ دەگەندەي باستىعىن قوناققا شاقىراتىنى بار. ال جەمىس دەگەنىڭىز ءبىز ءۇشىن تاڭسىق دۇنيە. سوندىقتان اكەمنەن قالماي مەن دە ەرە بارامىن.
ارەدىگىندە وسى ءۇيدىڭ ءبىر ۇلى, كلاستاسىم يوحان ەكەۋىمىز ىرگەدەگى «جەتى بالا» وزەنىنە بالىق اۋلاۋعا بارامىز. قولىمىزدا قولدان جاسالعان قارماق. نەگىزى بۇل شاعان وزەنى عوي. سونىڭ ءبىر قولتىعىن «جەتى بالا» اتاندىرىپ جىبەرگەن ءوزىمىز. سول جەتى بالانىڭ ىشىندە وسى يوحان دا بار. بۇل سابازدىڭ دا شىن اتى يوگانس ەكەندىگىن بەرتىندە بىلدىك قوي. ال ەندى ول بالىق اۋلاعاندا دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتادى. قارماعىن بالىق قاققان سايىن ونىڭ قۋانىشىن كورسەڭىز, شىركىن!
ءبىر كۇنى تاعى دا بالىقتى مولىنان ۇستاپ, وزەن جاعاسىندا الاڭسىز جاتىر ەدىك, جەر جاڭعىرىعىپ, دۇڭكىلدەي جونەلدى. باياعى سىناق شىعار جۇرگىزىلىپ جاتقان دەپ وعان ونشا ءمان بەرمەپ ەدىك, جارقاباق ۇستىندە ءتىزىلىپ تۇرا قالعان ءۇش-ءتورت اتتىلى ادامدى كورىپ, شوشىپ كەتتىك. ال ونىڭ ءبىرى اكەم بولسا, نەعىپ شوشىمايىن!
– قولدارىڭداعى انا بالىقتارىڭدى سۋعا جىبەرىڭدەر دە, بەرى كەلىڭدەر, – دەدى اكەم. سونسوڭ جارقاباق باسىنا كوتەرىلگەن بارشامىزعا كوزىن الارتا قاراپ, زىلدەنە سويلەدى. – ءيا, نەمەنە بالىق اۋلاپ نە بولدى, اش ءجۇر مە ەدىڭدەر؟ وبال-ساۋاپتى بىلمەيتىن قايدان شىققان جۇگەرمەكسىڭدەر؟ بۇدان كەيىن بالىققا تيىسپەيتىن بولاسىڭدار! ال قازىر العا تۇسىڭدەر, – دەي كەلىپ, ءبارىمىزدى اۋىلعا قويشا ءيىرىپ الىپ كەتتى.
ءسويتىپ نەمىستەر ءبىزدىڭ ۇلكەندەردى بالىق جەۋگە ۇيرەتە الماسا دا, اكەمنىڭ ولاردى قىمىزعا قۇمار قىلىپ قويعانىن ايتايىن ەندى. بورتە اپانىڭ كۇيەۋ بالاسى, ەل «كورىك» اتاندىرىپ جىبەرگەن گەورگ شتايگەر اكەمنىڭ قاراماعىنداعى ماقتاۋلى باس باقتاشى بولسا, ال ايەلى اليسا الدىڭعى قاتارلى ساۋىنشى ەدى. ءوزى دە اقكوڭىل, اقكويلەك كورىك اكەممەن قۇرداستىعىن الدىعا سالىپ, ەركە مىنەز تانىتىپ قالىپ جۇرەتىن. ەندى ول قىلىعى اسقىنىپ, كەيىنىرەكتە ورىستەن اندەتىپ قايتاتىندى شىعارادى. سويتسە, كولحوز ورتالىعىنداعى دۇكەنگە بارىپ, ارا-تۇرا اراقتىڭ ءبىر قۇمىراسىن جازعىزىپ الا بەرەدى ەكەن. تەگىندە نەمىستەر اراققا قۇمار حالىق ەمەس. ال مۇنىڭ اراققا سالىنا باستاۋىنىڭ سىرى مىنادا ەكەن. جۇبايى اليسانىڭ ايتۋىنشا, كورىكتى اراققا اۋىزداندىرعان ىرگەدەگى پوليگوننىڭ وفيتسەرلەرى بولىپ شىعادى. سىناق بولاتىن كۇنى ءار قىستاققا, بولماسا جايلاۋداعى اۋىلعا ءبىر-بىردەن وفيتسەر كەلىپ, مۇنداعىلاردى سىرتقا شىعارىپ جاتقىزىپ, اسپانعا قاراماۋىن قاداعالايدى. سىناق وتكەن سوڭ كورىك سەكىلدى اقكوڭىل جانداردى وڭاشالاپ الىپ شىعىپ, «اقاڭنان» قىرلى ستاقانمەن ءبىردى-ەكىلى تارتقىزىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. «ال ىشپەسەڭ, اجالىڭنان بۇرىن ولەسىڭ, ونىڭ ەمى وسى عانا» دەيتىندەرىن قايتەرسىڭ!
كەيىندە ونشاقتى بالانىڭ اناسى اتانعان اليسا تاتە مۇنىڭ ءبارىن باستىعىنا جىلاپ وتىرىپ جەتكىزگەندە, اكەم: ء«وزىڭ ء«جا» دەسەڭ, مۇنىڭ ءبىر ەمى بار, سوندا كورىكتىڭ بەتىن بەرى قايتارامىز» دەپتى. كوپ بالالى انا ء«جا» دەمەگەندە قايتەدى؟! «وندا وسىدان باستاپ بيە بايلاپ, قىمىز اشىتىپ ىشەسىڭدەر. جازدا رەتى بولماسا دا, قىستا جىلقىنىڭ ەتىن جەيسىڭدەر. نەبىر اۋرۋدىڭ ەمى وسى» دەيدى اكەم. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى دەپ وسىمەن قايىرساق, بۇدان كەيىنگى جەردە كورىك اراقتى اۋزىنا تاتىپ المايتىن بولدى. ال جۇمىسىن بۇرىنعىسىنان دا شيراتا تۇسكەن ونى فەرما باستىعى كولحوز, اۋدان باسشىلارىنا ايتا ءجۇرىپ, ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە وزات باقتاشى رەتىندە جىبەرىپ العانى دا بار.
جايلاۋ دەمەكشى, ايىندا ەكى-ءۇش رەت پوشتاشى كەلگەندە ۇلكەن-كىشى بولىپ ءبىر جاساپ قالامىز. گازەت-جۋرنال وقۋعا قۇمارلىق وسى كەزدەن باستالعان بولار. وعان قوسىمشا اسكەردە جۇرگەندەردەن اسىعا حات كۇتەتىنىمىز دە بار. سول شاقتا نەمىس ازاماتتارى دا اسكەر قاتارىنا الىنا باستاعان بولاتىن. سونىڭ ءبىرى كلاستاسىم يوحاننىڭ تۋعان اعاسى گەرمان دا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان. ء«بىزدىڭ اسكەري بولىمدە ەكى-اق قازاق بارمىز» دەپ حات جازاتىن سابازىڭ وسى. مەنىڭ وزىنە جولداعان حاتىما ول دا ەرىنبەي ۋاقىت تاۋىپ جاۋاپ جازىپ جاتادى. وندايدا اكە-شەشەم ء«يا, اعاڭ نە ايتادى؟» دەپ قويادى. ايتپاقشى, سول گەرمانىڭىز كەيىندە بىزبەن وقيتىن روزا پفەيفەر دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, بىزگە جەزدە بولىپ شىعا كەلگەن-ءدى.
جايلاۋعا ايىنا ءبىردى-ەكىلى اۆتوكلۋب كەلىپ, كينو كورسەتىپ كەتەدى. ال پەتر باۋەر دەگەن اتان تۇيەدەي اتامىز مالدى دا, ادامدى دا ەمدەيتىن امبەباپ ادام ەدى. قالاي بولعاندا دا, سول شاقتا جۇقپالى اۋرۋ دەگەندى بىلمەسەك, سول وڭدى ماسەلەدە بۇل كىسىنىڭ دە ۇلەسى زور بولعانى انىق. ال وسى اتامىزدىڭ فرانتس دەگەن ۇلى بىزگە نەمىس تىلىنەن ساباق بەرگەن ەدى. اكەسى سياقتى بويى قانشالىقتى زور بولسا, ىشكى دۇنيەسى دە سوعان وراي كەڭ بولاتىن. وسى ورايدا ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ءبىزدىڭ ەلمەن ءسىڭىسىپ كەتكەن نەمىس اعايىنداردىڭ 1979 جىلعى تسەلينوگراد-ەرەيمەنتاۋ وقيعاسى كەزىندە سىرتقا قاراپ موڭىرەگەندەرىن ەستىمەپپىز.
راس, توقسانىنشى جىلدارى سارجالداعى نەمىستەر دە تاريحي وتاندارىنا قاراي ۇدەرە كوشتى. سوندا اكەم كوشەرلىككە قۇرداسى كورىكتەردى ۇيگە شاقىرعان. ال قۇرداسى بولسا اكەمە «كوزىمدەي كورىپ ءجۇر» دەپ ارباسىن, ات-تۇرمانىمەن الا كەلىپتى. كەيىن ول گەرمانيادان كوپكە دەيىن حات جازىپ, «تۇسىمدە جايمانى كورەمىن, سارجالدى ساعىندىم» دەيتىن كورىنەدى. پوليگون زاردابىنان قىمىزبەن ەمدەلىپ جازىلعان كورەكەڭ جاسى توقسانعا جاقىنداپ ومىردەن ءوتىپتى. باياعى يوحان-يوگانس روتفۋس بولسا, گەرمانياڭىزدىڭ وزىندە ونەرتاپقىش اتانىپ, اقشالاي اجەپتاۋىر سىياقىعا يە بولىپتى. ءيا, ول تەلمان اتىنداعى سوۆحوزدا كوبىندە تەحنيكا جاعىندا بولعان ۇقىپتى جانداردىڭ ۇرپاعى ەدى عوي. ايتپاقشى, اۋدان كولەمىندەگى ەڭ ۇلكەن ءھام وزىق شارۋاشىلىق باسشىسى كابىر قايىرحانوۆ دەگەن اعامىز رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانسا, وعان دا نەمىس اعايىنداردىڭ قوسقان ۇلەسى قوماقتى بولعاندىعى شىندىق.
ءسوز ورايىنا قاراي, ەميل ەننەر دەگەن ازاماتتىڭ سارجالدان گەرمانياعا كوشپەي قالعانىن ايتا كەتەيىن. بۇل اكە-شەشەسىنىڭ كەزىندە قالىڭدىقتى, ءوزىمىزدىڭ قارىنداسىمىزدىڭ ءبىرىن قازاقتىڭ ءجون-جورالعىسىمەن قۇدا ءتۇسىپ كورشى اۋىلدان الىپ كەلگەن بولاتىن. سارجالداعى توي دا نەگىزىنەن قازاق داستۇرىمەن وتكەنى دە شىندىق. بۇگىندە ەكى بالاسى اياقتانعان. ال ونىڭ تۋعان ءىنىسى اري ءبىر بالاسىمەن گەرمانيادا تۇرسا, ەكى بالاسى قازاقستاندا. اعايىندىلار ءبىر-بىرىنە ءجيى بارىپ تۇرادى. ء«بىرى توقسانىندا, ەكىنشىسى توقسانعا جاقىنداپ ومىردەن وتكەن اكە-شەشەمىز وسىندا. كوشپەي قالۋىمىزعا ول دا سەبەپ بولدى. ال ءبىز دە كوشىپ كەتسەك, مۇنداعىلارمەن تامىرىمىز ءۇزىلىپ قالادى عوي. سودان سوڭ ءبىر ايتايىن دەگەنىم, سول, قازىردە ەكى بالا توبەلەسە قالسا, سودان ۇلتارالىق كىلتيپان ىزدەيتىن بولدىق. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە وعان ەشكىم ءمان بەرىپ جاتپايتىن», دەيدى ەميل.
تاعى دا سوزدەن ءسوز شىعادى. ەكى حالىق اراسىنداعى قۇدالىق سوناۋ سوعىستىڭ اياق جاعىندا باستالعان بولاتىن. ول كەزدە مەنىڭ اكەمنىڭ قۇرداسى كاكەن اعا گيلا دەگەن نەمىس قىزىنا ۇيلەنەدى. ەلدەن سەمەيگە العاش كوشىپ بارىپ تۇراقتاعان دا وسى كىسىلەر. قالاعا بارساق, ءبارىمىز سول ۇيگە تۇسەتىنبىز. وزدەرى كوپ بالالى وتباسى بولسا دا ولار كىسى جاتىرقامايتىن. ەڭ قىزىعى, گيلا شەشەي ورىس مەكتەبىندە قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن ەدى. ال ەرنا ەسىمدى نەمىستىڭ جاس قىزىن تورعىن دەگەن اپامىزدىڭ ءوز قولىنان ۇزاتقانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ايتا بەرسەڭ مۇنداي جارقىن مىسالدار جەتىپارتىلادى. ال ونداي دەرەكتەر كەزىندە ءتۇرلى دەڭگەيدە جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان اتالعان ەلدىڭ تۋماسى بەكەن تەمىروۆتىڭ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جارىق كورگەن «سارجال: اۋىلىمنىڭ تاريحى – ەلىمنىڭ تاريحى» اتتى كولەمدى كىتابىندا بارشىلىق.
بىردە ينتەرنەت جاڭالىقتارىنا كوز جۇگىرتىپ وتىرسام, ءالپى تاۋىنىڭ ۇشار بيىگىنەن ءبىر ەۋروپالىق تازا قازاق تىلىندە قازاق ەلىنە, سونىڭ ىشىندە سارجالدىقتارعا دۇعاي-دۇعاي سالەم جولداپ جاتىر ەكەن. سويتسەم ول وسىندا دەمالىپ جاتقان ءتۇبى سارجالدىق نەمىس ازاماتى بولىپ شىقتى. ءيا, ولار ءبىزدى ۇمىتقان جوق. ءبارى بولماسا دا, كوبى مەكتەپ بىتىرگەندەرىنىڭ پالەن جىلدىقتارىنان قالمايتىنىن دا ەستىپ قالامىز. وسى ورايدا ولاردىڭ قازاق جاندى بولىپ وسۋىنە قازاق تىلىندە وقىپ, ءبىلىم العاندىعى بىردەن-ءبىر سەبەپ بولدى دەپ بىلەمىن. ونى ايتاسىز, بىزبەن قاتارلاس وقىعان ولەندا باۋەر ەسىمدى نەمىس قىزى مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەن بولاتىن. ءتىپتى شنايدەر نىسپىلى, جاستارى سەكسەننىڭ جۋان ورتاسىنان اسقان اتا مەن اجە گەرمانيادان اۋدان ورتالىعى قاراۋىلعا ءبىرجولا كوشىپ كەلگەنىن ەستىپ جاتىرمىز. «بالالارىمىز سول جاقتا تۇرا بەرسىن. مۇندا دا تۇرمىستاعى قىزدارىمىز بار. سولاردى, قازاق قۇدالارىمىزدى, جالپى قازاق ەلى مەن جەرىن قيمايمىز», دەيدى ولار. ولار سولاي دەسە, ءبىزدىڭ دە الىستاعى اعايىنداردى ساعىنىپ, قولعا قالام الىپ جاتقانىمىز سوندىقتان!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى