بۇيرەگىڭىزدى كۇتىڭىز

وكىنىشتىسى, 2040 جىلعا قاراي ادامداردىڭ ومىردەن وزۋى جونى­نەن بەسىنشى ورىنعا شىعادى دەپ بولجانعان وسى سبا دەرتى جىل­دان-جىلعا ءوسۋىن توقتاتاتىن ەمەس, ەگەر قوعام نازارى جەدەل اۋدارىلماسا كەش بولادى دەپ دابىل قاعادى دارىگەرلەر قاۋىمى. ونى كۇن­دەلىكتى تىرشىلىكتە ءوزىمىز دە اڭ­دايمىز, جانىمىزدا جۇرگەن جانداردىڭ بۇيرەگىم اۋىرمايدى دەي­تىنى نەكەن ساياق.

دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, سبا اۋرۋىنا ءجۇردىم-باردىم قا­راۋعا بولمايدى, ەگەر پاتسيەنت دارىلەردى ۋاقتىلى قا­بىل­داپ, دەنساۋلىعىنا قاتىستى اي­­تىل­عان كەڭەستەردى ورىنداپ, سا­لام­اتتى ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلسا اس­قى­نۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولا­دى, ال, كەرىسىنشە ءتيىستى ءمان بە­رىل­مەسە, اسقىنۋدىڭ سوڭى دي­ا­ليز­دىك تەراپياسىز نەمەسە بۇي­رەك­تى ترانس­پلانتاتسيالاۋسىز ءومىر ءسۇرۋى مۇم­كىن ەمەس بۇيرەك اۋرۋى­نىڭ تەرمينالدىق ساتىسىنا دەيىن ءورشيدى. تەرمينالدىق ساتى دەگە­نىمىز – قاراپايىم تىلمەن ايت­قاندا, بۇيرەكتىڭ ءىسىنىپ, ءوز قىز­مە­تىن مۇلدە اتقارا الماي قالۋى.

­جۋىردا ەلوردادا دارىگەرلەر بۇيرەك اۋرۋلارىمەن كۇرەس جانە ونىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا سەمينار وتكىزدى. ءبىر قۋانارلىعى, سەمينارعا قاتى­سۋ­شى­لار­دىڭ دەنى اۋدان, اۋىلداردان كەلىپتى. وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى قالالاردا ماماندانعان نەفرولوگتار بولسا, اۋىلداردا نەگىزىنەن جالپى تاجىريبەلىك دارىگەرلەر ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان ەكىنىڭ ءبىرى بۇيرەك اۋرۋىنا شاعىمداناتىن زاماندا اۋىل دارىگەرلەرى ءۇشىن ماسەلەنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. سوزىلمالى بۇيرەك جەتىسپەۋشىلىگى نەمەسە شاماسىزدىعىنىڭ ار­تۋى­نىڭ سەبەپتەرى قانداي؟ مەدي­تسي­­نا عىلىمىنىڭ دوكتورى ورىن­كۇل نارمانوۆا دەرتتىڭ باس­­تى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرىن دياگنوز قو­يىل­ۋىنىڭ كەشەۋىلدەۋىنە تى­رەي­­دى. «سەبەبى دارىگەردىڭ الدىنا كەلگەن پاتسيەنت باس اۋرۋى­نا شاعىمدانادى, سودان نەۆرو­پو­تو­لوگقا جىبەرىلىپ, زەرتتەۋ بارىسىن­دا كت جاسالىپ, وندا ميدا ءبىر وشاقتار كورىنگەن سوڭ كونتراست ارقىلى قارايىق دەيدى. ال بۇل ءۇشىن كرەاتينيننىڭ مولشەرى قا­جەت. ءسويتىپ كرەاتينينگە قان تاپ­­سىرعاندا ونىڭ مولشەرىنىڭ وس­كەنىن كورگەن سوڭ بارىپ نەگىزگى اۋرۋدىڭ بۇيرەك جەتىسپەۋشىلىگى ەكەنىنە ءمان بەرىلەدى. ەندى ءبىر پاتسيەنت باسىم اينالادى, اۋىرادى, بويىمدى جايلاعان السىزدىك بار دەيدى. جالپى قان سىناماسىن العاندا انەميا بارلىعى كورىنىپ, ول پاتسيەنت گەماتولوگقا جىبەرىلەدى. تاعى دا كراەتينين مولشەرى زەرتتەلگەندە بارىپ گەماتولوگ ەمەس, نەفرولوگقا قارالۋ قا­جەت­تىگى انىقتالادى. ەندىگى ءبىر توپتا ادامنىڭ قان قىسىمى جوعارى جانە دەنەسىندە ىسىگى بار, ەنتىگىپ, تۇندە ۇيىقتاي الماي, جۇرەگى اۋزىنا تىعىلاتىنىن ايتادى. مۇنداي ناۋقاس كارديولوگقا جىبەرىلەدى. وسىلايشا مامان ارالاپ, سان وتەلەكتەن ءوتىپ جۇرگەندە ۋاقىت ءوتىپ كەتىپ, سوزىلمالى بۇي­رەك جەتىسپەۋشىلىگى دەندەپ كەتەدى. ال بۇل دەگەنىمىز – دياليزگە بايلانۋ. ءدياليزسىز ءومىر سۇرە المايتىن ادامنىڭ كۇيىن ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن, سەبەبى دياليز جاسالماسا نەسەپ بويعا تاراپ, اعزا ۋلانادى. سوڭعى تەرمينالدىق سا­تىسىندا بۇيرەك الماستىرۋدان وزگە جول جوق. ەلىمىزدە ورگان ترانسپلانتاتسياسىندا كەزەكتە تۇر­عان­داردىڭ 70 پايىزى وسى بۇيرەك الماستىرۋعا مۇقتاج جا­ندار. سايكەس دونوردىڭ تابىلۋى قيىن», دەيدى ورىنكۇل جاقسى­باي­قىزى.

ماماندار امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق كومەك دەڭگەيىندە بۇي­رەك اۋرۋلارىنا شالدىققان ناۋ­قاستارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى جۇيەلى سيپاتتاعى بىرقاتار پروبلەمانى اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, سبا-نى ەرتە ساتىدا انىقتاۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, وعان جوعارىدا ايتىلعان ءتۇرلى ما­ماندارعا سابىلىپ ۋاقىت وت­كىزىپ الۋ مىسال بولادى. ەكىن­شى­­دەن, وتاندىق مەديتسينادا سبا بار ناۋقاستاردى تولىق قام­تۋ جانە بمسك دەڭگەيىندە ناۋقاستارعا قاتىستى ناقتى نەفروپروتەكتيۆتىك ستراتەگيانىڭ بول­ماۋى. ال ستراتەگياسىز ناۋقاستاردىڭ اۋرۋ بارىسىن دينا­مي­كا­لىق باقىلاۋدىڭ ساپاسى جايىن ءسوز ەتۋ دە ارتىق. سونىمەن قاتار دياگنوز ناقتىلانىپ, اۋرۋ­دىڭ ەم جولى تاعايىندالعان كۇندە سبا بار پاتسيەنتتەردى وڭال­تۋدىڭ جولعا قويىلماۋى وڭ ناتيجەگە جەتۋگە قولبايلاۋ ەكە­نىن ءسوز ەتكەن دارىگەرلەر جەر-جەردە نەفرولوگ-دارىگەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تومەندىگىن, ناۋقاستاردى ترانسپلانتاتسيادان كەيىنگى باقىلاۋ بو­يىنشا مامانداردىڭ تاپشىلىعىن اتاپ ءوتتى.

2016-2018 جىلدار ارا­لى­عىن­داعى دەرەكتەردى تالداۋ قازاق­ستان­دا گلومەرۋليارلى اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى جانە بۇيرەك اۋرۋشاڭدىعىنىڭ كورسەتكىشى 1 ملن حالىققا شاققاندا ورتاشا 137 قۇرايتىن كورىنەدى. الاڭ­داي­تىنداي كورسەتكىش. ماسەلەن, گلومەرۋليارلى اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ سانى 2016 جىلى 9 697 ناۋقاستان 2018 جىلى 11 690 ناۋقاسقا دەيىن, ياعني 1,2 ەسەگە ءوسىپتى (2017 جىلى – 10 807 ناۋقاس). تەرمينالدى سوزىلمالى بۇيرەك جەتكىلىكسىزدىگى بار (تسبج) ناۋقاستار سانىنىڭ ءوسۋى دە كو­ڭىلدى كۇپتى ەتەدى. 2018 جىلى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا پاتس­يەنت­تەر سانى 42,5%-عا, 2016 جىلى 6190-دان 2018 جىلى 8822-گە دەيىن وسكەن (2017 جىلى – 7083 ناۋ­قاس).

بۇل ساندار سبا-نىڭ اسا ءمان بەرە­تىن دەرت ەكەنىن كورسەتەدى. جالپى بۇيرەكتى امان ساقتاۋدا قانداي امالدار بار؟

– بۇل الدىمەن ادامنىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا دەگەن جاۋاپ­كەر­شى­لىك. سالاماتتى ءومىر سالتىمەن تىرلىك كەشۋدى قالىپقا ەنگىزۋى. اپتاسىنا كەمىندە 5 كۇن 40-50 مينۋت جاياۋ ءجۇرۋ, وندا دا جاي اياڭداپ ەمەس, جىلدامىراق ماڭدايدان تەر شىق­قان­شا ءجۇرۋ. اپتاسىنا ەكى رەت قولعا ءبىر شامالى ەكى بوتەل­كە سۋ بولسا دا جوعارى تومەن كو­تە­رۋ, باسپالداقپەن كوتەرىلىپ, تو­مەن ءتۇسۋ, ارنايى وتىرىپ-تۇرۋ جات­تى­عۋ­لارىن جاساۋ كەرەك. اياققا ىڭعايلى اياق كيىم كيىپ, اۋا را­يىنا قاراماستان دالاعا شىعىپ, دەنە قيمىلىن اتقارۋ. قازىرگى جاس­تاردا وسى ىڭعاي بار, ولار فيتنەسكە بارادى, ساياباقتار دا جۇگىرىپ جۇرەدى, سوعان قاراپ قۋانامىن, بولاشاقتا ولار وسى تاربيەنى بالالارىنا دا بەرەدى دەپ سەنەمىن. ال تاماقتى ءىشىپ الىپ, ديۆانعا جانتايا كەتۋ ءسىزدىڭ اعزاڭىزعا جاساعان ەڭ ۇلكەن قياناتىڭىز. ەكىنشىدەن, مىندەتتى تۇردە سۋ ءىشىپ ءجۇرۋ. سۋدىڭ ساپاسىنا ءمان بەرىڭىز. قازىر سۋ سۇزگىلەرىنىڭ دە نەشە ءتۇرى بار, سونىڭ سۇزگىلەۋ ساتىسى جوعارى ءارى ءجيى اۋىستىرىلاتىنىن ورناتىپ, تازا سۋدى كۇندەلىكتى ءىشىپ وتىرۋ قاجەت. ءار كيلو سالماعىنا 30 مل شاماسىندا ەسەپتەپ, كەشكى ساعات 19-عا دەيىن عانا ىشكەن ءجون. ايتپەسە تۇنگە قاراي بۇيرەك جۇ­مى­سىنا سالماق تۇسەدى. كۇنىنە 4 ستاقان سۋ ىشسە جەتكىلىكتى. ۇشىن­شى­دەن, جاس قىرىقتان استى ما, قان قىسىمىن ءجيى ولشەپ تۇرۋ كەرەك. تورتىنشىدەن, جاسى 35-تەن اسقان ءاربىر جان جىلىنا ءبىر رەت قانىنداعى قانت مولشەرىن ءبىلىپ تۇرعانى ءجون. سونىمەن بىرگە قان قۇرامىنداعى گەموگلوبين مولشەرىن تەكسەرۋ, سوسىن تاماقتانۋعا ءمان بەرۋ. تاڭعى اسقا بوتقا جەپ, كۇندەلىكتى راتسيونعا ءبىر اس قاسىق ءزايتۇن مايىن, بالىق مايىن پايدالانۋ, كوكونىستەر مەن جەمىس-جيدەكتى كوبەيتە قولدانىپ, قىزىل ەت جەۋدى ازايتىپ, ونىڭ ورنىنا اق ەت جەپ, قۇس ەتىن كوبەيتۋ كەرەك. سونشالىقتى قولدان كەلمەيتىن دۇنيە ەمەس, بىراق ءبىز سوعان ءمان بەرمەيمىز. ال بۇلار بۇيرەكتى امان ساقتاۋدىڭ كەپىلى دەر ەدىم. بەسىنشىدەن, ەرتە جاتىپ, ەرتە تۇرۋ. ادام اعزاسى وتە كۇردەلى جانە ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى, سول تەپە-تەڭدىكتى بۇزىپ الماي, اعزاڭىزدى تىڭداپ ءومىر سۇرسەڭىز, تەك بۇيرەك ەمەس, وزگە دە اۋرۋلارعا شالدىقپايسىز.

ادامدار سبا بولماسا دا جيىرەك وزدەرىنىڭ قان قىسىمىن كۇندىزگى ۋاقىتتا بىرنەشە رەت ولشەپ تۇرۋ كەرەك. ويتكەنى كۇندىز قالىپتى قىسىم تۇنگە قاراي كوتەرىلىپ كەتۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, نەسەپتەگى تاۋلىك بويىنشا اقۋىزدى انىقتاپ تۇرۋ ماڭىزدى, بۇل ءۇشىن جىلىنا ءبىر رەت نەسەپ سىناماسىن تاپسىرسا جەتەدى. ۇشىنشىدەن, ينتەرنەتتە بار بۇيرەكتىڭ قىزمەتىن فورمۋلا ارقىلى انىقتاۋ. ول تۇك تە قيىن ەمەس, جاس مولشەرى, سالماعى سوسىن كرەاتينين مولشەرىن ەنگىزسەڭىز ەسەپتەلىپ شىعارىلادى. وسىلايشا اۋرۋدىڭ الدىن الا الامىز. تاعى ءبىر ماڭىزدىسى, اسىرەسە اتا-انالار ءمان بەرەتىن دۇنيە – قانتى كوپ, گازدى سۋسىنداردى ءىشۋدى ازايتۋ, قانتتى كىم-كىمنىڭ دە از عانا مولشەردە پايدالانۋى. قازىر بالالاردا دا قانت ديابەتى ءجيى كەزدەسەتىن بولدى, ال بۇل دياگ­­­­نوزبەن 5 جىل اۋىرعان جاننىڭ بۇيرەگىنە مىندەتتى تۇردە اسەرى بولادى. وسىنى ءار وتباسىنداعى اتا-انا ءبىلىپ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋدى ءوزى دە ۇستانىپ, بالالارىنا دا وسى مادەنيەتتى ەكسە دەيمىز. سوندا دياليزگە جۇگىنۋشىلەردىڭ سانى ازايادى, ءبىزدىڭ دە باستى ماقساتىمىز سول, – دەيدى ورىنكۇل نارمانوۆا.