بۇدان تۋرا 40 جىل بۇرىن جازىلعان بۇل ماقالا ءارتۇرلى سەبەپپەن ەش جەردە جاريالانباي قالعان ەكەن.
جازۋشىنىڭ العاشقى شىعارمالارىنان-اق ونىڭ تالانت ەرەكشەلىگىن ءدوپ باسىپ تاني بىلگەن سول كەزدەگى ستۋدەنتتىڭ دە ەستەتيكالىق تالعامىن وسى ماقالادان كورگەندەيمىز.
– ورالحان بوكەەۆتى بىلەسىز بە؟
وسىنداي سۇراق قويساڭىز وقىرمان نامىستانادى. تۇڭعىش جيناعى «قامشىگەردەن» كەيىن-اق وسىلاي بولعان-دى. نەگە؟
***
ول وتكەن جىلى «ۇركەر» اتتى ەكىنشى جيناعىن جاريالادى. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بيىلعى ءۇشىنشى سانىندا ول كىتاپقا رەتسەنزيا شىقتى.
اڭگىمە – سول كىتاپ جانە سول سىن جايلى.
جيناق «ۇركەر» حيكاياسىمەن اشىلعان. شىعارما يدەياسى اننوتاتسيادا جاقسى ايتىلىپتى: ء«ومىردى سۇيۋگە, ادالدىققا, قاراپايىم ادامدى قادىرلەۋگە مەگزەيدى». ءيا, ۋاعىزدامايدى, مەگزەيدى.
شىنىندا دا, وسىنداعى باعاڭ قارتتىڭ ءومىرى, ونىڭ ادال جانى وقۋشىنى رۋحاني تازالىققا شاقىرعانداي.
«تاعدىر مەن ۋاقىت ايعىزداعان بەتىندە ۇنەمى ءبىر توڭ قاتىپ جاتاتىن سەكىلدى.
بۇدان تۋرا 40 جىل بۇرىن جازىلعان بۇل ماقالا ءارتۇرلى سەبەپپەن ەش جەردە جاريالانباي قالعان ەكەن.
جازۋشىنىڭ العاشقى شىعارمالارىنان-اق ونىڭ تالانت ەرەكشەلىگىن ءدوپ باسىپ تاني بىلگەن سول كەزدەگى ستۋدەنتتىڭ دە ەستەتيكالىق تالعامىن وسى ماقالادان كورگەندەيمىز.
– ورالحان بوكەەۆتى بىلەسىز بە؟
وسىنداي سۇراق قويساڭىز وقىرمان نامىستانادى. تۇڭعىش جيناعى «قامشىگەردەن» كەيىن-اق وسىلاي بولعان-دى. نەگە؟
* * *
ول وتكەن جىلى «ۇركەر» اتتى ەكىنشى جيناعىن جاريالادى. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بيىلعى ءۇشىنشى سانىندا ول كىتاپقا رەتسەنزيا شىقتى.
اڭگىمە – سول كىتاپ جانە سول سىن جايلى.
جيناق «ۇركەر» حيكاياسىمەن اشىلعان. شىعارما يدەياسى اننوتاتسيادا جاقسى ايتىلىپتى: ء«ومىردى سۇيۋگە, ادالدىققا, قاراپايىم ادامدى قادىرلەۋگە مەگزەيدى». ءيا, ۋاعىزدامايدى, مەگزەيدى.
شىنىندا دا, وسىنداعى باعاڭ قارتتىڭ ءومىرى, ونىڭ ادال جانى وقۋشىنى رۋحاني تازالىققا شاقىرعانداي.
«تاعدىر مەن ۋاقىت ايعىزداعان بەتىندە ۇنەمى ءبىر توڭ قاتىپ جاتاتىن سەكىلدى. ال جەر توڭى ەرىسە استىنان قىزىقتىرىپ بايشەشەك كوكتەيتىنى بار-دى. باعاڭنىڭ اسا سۋىق جۇزىنە شىنداپ, شىداپ ۇڭىلگەن ادام وسىناۋ ديداردان وزگەشە مەيىرىمنىڭ مەرەيىن بولجار ەدى» دەپ سۋرەتتەيدى جازۋشى باس كەيىپكەر كەلبەتىن. نەگە ءجۇزى ۇنەمى قاتۋ, نەگە توڭ قاتىپ جاتقانداي؟ قاتال تاعدىردان, وتىزىنشى جىلدار ايقايىنان. ءيا, سول بەلسەندىلەر قارا داۋىل قىرمانداعى استىقتى ىسىراپ ەتكەندە ء«وزىڭ جەپ قويدىڭ, ۇرلادىڭ» دەپ مۇنىڭ جالعىز اعاسى احمەتكە جالا جاۋىپ, سوتتاتقان. ءيا, سولار جۇرەگى ادال, جىگىتتىڭ بوزتايلاعى احمەتتى ارعى بەتكە قاشۋعا ءماجبۇر ەتكەن. ءيا, سولاردىڭ «قاشقىننىڭ ءۇيى» دەپ تابالاۋى مەن پەرزەنت قايعىسىنان شوگە تۇسكەن اجەنىڭ اماناتىن جەرگە تاستاي الماي, «ومىرىندە ءبىر قىزدىڭ بەتىنە قاراپ كورمەسە دە بار ءۇمىتى, ماحابباتىنىڭ ارايلى تاڭى الدا» جاس باعدات تۋعان جەڭگەسىنە ۇيلەنىپ, جىگىتتىك تۇرماق بالالىقتىڭ قىزىعىن كورە الماعان... سوندا قالايشا ديدارىنان «مەرەيلى مەيىرىم» سەزىلەدى؟ جان بالاسىنا جاقسىلىقتان وزگە ويلارى جوق, ونىسىن مىندەت تە ەتپەيدى, «وزگەگە كومەكتەسۋ» دەپ اتالاتىن جۇمىسقا ورنالاسقانداي...
«ەگەر وتكەل جاقتان «ويباي... كەتتىم, قۇتقارىڭدار!» دەگەن وقىس داۋىس شىقسا باعاڭ كوپ ويلانىپ, جوق, بولماسا ساسقالاقتاپ وزەنگە تۋرا ۇمتىلمايدى. جايىمەن قارا قىل ارقاندى قولىنا الادى دا, قاراكەرگە ءمىنىپ داۋىس شىققان جاققا جەلىپ كەتەر ەدى... ولار سۋعا اعۋ كەرەك تە, باعاڭ قۇتقارۋ كەرەك سەكىلدى شارتتىلىققا اينالعان» (27-بەت). ويلايتىنى, قورعايتىنى – حالىق مۇلكى. سونىسى ءۇشىن قارتايعان شاعىندا باياعى بەلسەندى پەندەبايدىڭ بالاسى سويىلعا دا جىققان, بىراق جابىرلەنگەنىن بىرەۋگە ايتقان باعاڭ جانە جوق, سۇراعاندارعا «ات ۇركىپ جىعىلدىم» دەگەن. ارينە, حالىق مۇلكىنە سۇعاناق قولىن سۇعۋشىلاردى بىلە تۇرا وكىمەت ورىندارىنا حابارلاماۋ – ايىپ... وسىنىڭ ارقاسىندا ناعىز دارقان قازاقى پسيحولوگيا جاقسى كورسەتىلىپ, ۇلتتىق حاراكتەر اشىلىپ تۇر. بۇل – جازۋشى شەبەرلىگى.
«جو...عا, اقساقال. و نە دەگەنىڭىز. ءوزىڭىزدى سويىلعا جىققان ۇرىنى اكەتىپ بارامىز اۋدانعا. جۋىقتا سوتى بولادى. ءوزىڭىزدى شاقىرتامىز.
– نە دەيدى! – باعاڭنىڭ قامشىسى قولىنان ءتۇسىپ كەتتى.
– مەن سوتتا دەپ پە ەم؟ قانە, وسىندا ما, كورەيىنشى بەيباقتى. اپىراي, قيىن بولعان ەكەن, اپىراي, – قاۋدالاقتاپ, اتتان دومالاپ ءتۇستى دە, ماشيناعا ۇمتىلا بەردى».
«قالەكە, كۇپىرشىلىك بولماسىن, ويىمدا ايداتىپ جىبەرەيىن دەگەن نيەتىم جوق ەدى, مىنە, ورازامدى دا اشقانىم جوق, بەيۋاق قوي. كولحوزدىڭ ەرتەڭ سەپكەلى وتىرعان مارجانداي بيدايىن ۇرلاپ بارا جاتقان سوڭ العاشقى اشۋمەن ايقايعا باسقانىم راس».