قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىنا وراي
قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناپ, ءوزارا بايلانىستار جاسالا باستاعاننان بەرگى كەزەڭدەردە كورشى ءارى ىرگەلى ەكى ەل شىنايى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. باستاپقى كەزدە-اق دۇرىس تاڭدالعان جول بۇگىندە قازاقستان مەن قىتايدى كوپجاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەس مەملەكەتتەرگە اينالدىرىپ وتىر. ويتكەنى, ەكى ەل دە ءوزارا تۇسىنىستىكپەن دامۋدى وزدەرىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارى رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان دا, قازاقستان-قىتاي قاتىناستارى قازىرگى كەزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. مىنە, بۇلار ستراتەگيالىق سەرىكتەس قازاقستان مەن قىتاي ىنتىماقتاستىعىنا جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشاتىنى انىق.
قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىنا وراي
قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناپ, ءوزارا بايلانىستار جاسالا باستاعاننان بەرگى كەزەڭدەردە كورشى ءارى ىرگەلى ەكى ەل شىنايى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. باستاپقى كەزدە-اق دۇرىس تاڭدالعان جول بۇگىندە قازاقستان مەن قىتايدى كوپجاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەس مەملەكەتتەرگە اينالدىرىپ وتىر. ويتكەنى, ەكى ەل دە ءوزارا تۇسىنىستىكپەن دامۋدى وزدەرىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارى رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان دا, قازاقستان-قىتاي قاتىناستارى قازىرگى كەزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. مىنە, بۇلار ستراتەگيالىق سەرىكتەس قازاقستان مەن قىتاي ىنتىماقتاستىعىنا جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشاتىنى انىق.
ەكى جاقتى قاتىناستاردىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋدا ىنتىماقتاستىق تاجىريبەسىن تەرەڭدەتۋ ەرەكشە ورىن الادى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, سوڭعى جىلدارى ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى بەلسەندى دامي تۇسكەنىن كورۋگە بولادى. بۇل دۇرىس تا. سەبەبى, قىتاي ءبىزدىڭ ەلىمىزدى وزدەرىنىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى دەپ تانيدى. ونىڭ ۇستىنە قىتايدىڭ تمد ەلدەرىندەگى ساۋدا ارىپتەستەرى اراسىندا قازاقستان رەسەيدەن كەيىن ەكىنشى ورىن الادى. ەكىنشىدەن, قازاقستان مەن قىتاي 2015 جىلعا قاراي ءوزارا ساۋدا كولەمىن 40 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن ارتتىرۋدى ستراتەگيالىق ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر.
ارينە, بىرەر جىلدىڭ ىشىندە بۇعان قول جەتكىزۋ جەڭىل شارۋا ەمەس. ول بىرلەسكەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ەكى مەملەكەت تە بۇرىننان قالىپتاسقان مۇناي-گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋعا نيەتتەنۋدە. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك ءترانزيتى, جوعارى تەحنولوگيالار, تەلەكوممۋنيكاتسيا, حيميا ونەركاسىبى, تاعى باسقا سالالار. سونداي-اق, ەكى ەلدىڭ گۋمانيتارلىق جانە ايماقارالىق ىنتىماقتاستىعىن بەلسەندى جۇرگىزۋگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر.
قازاقستان مەن قىتاي سەنىمدى ساياسي سەرىكتەستەر بولىپ تابىلادى. ساياسي ءوزارا سەنىم – ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ ەڭ نەگىزگى ءارى باستى باسىمدىعى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تاراپتار مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشتى. ساياسي سالادا دا شەشىمىن كۇتكەن كۇردەلى پروبلەمالار جوق. قازاقستان مەن قىتاي دامۋشى جانە ىقپالدى ءىرى مەملەكەتتەر رەتىندە الەمدىك جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر بويىنشا بىردەي كوزقاراس ۇستانىپ, الەمدە تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاپ كەلەدى.
قازاقستان مەن قىتايدىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. اسىرەسە, تەرروريزممەن, باسقا دا قاتەرلى قىلمىس تۇرلەرىمەن كۇرەستە بەلسەندى ءىس-قيمىل تانىتۋدا. سونداي-اق, ەكى ەلدىڭ شىۇ-نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, قارجى سالالارىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋداعى ورنى بولەك. قىتاي ءبىزدىڭ ەلىمىز سياقتى شىۇ-نى ءارى قاراي دامىتۋدى قولدايدى. اتالعان ۇيىم قىزمەت ەتە باستاعان ۋاقىتتان بەرى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن كورسەتتى.
جاقىندا بىشكەكتە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كەزەكتى ءسامميتى وتپەك. دەرەك كوزدەرىنە قاراعاندا, بۇل سامميتتە شىۇ ەلدەرىنە قاتىستى عانا ەمەس, الەمدىك اۋقىمداعى اسا وتكىر ماسەلەلەر دە تالقىلانباق. ونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستاعى, اۋعانستانداعى جاعدايلار دا بار. الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتقان وسى, تاعى باسقا ماسەلەلەرگە قاتىستى قازاقستان مەن قىتايدىڭ ايتارى, ۇسىنىستارى بار دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ويتكەنى, بۇل ىرگەلى ەكى مەملەكەت الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن قولدايدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىز دەي, قازاقستان مەن قىتاي 2015 جىلعا قاراي ەكىجاقتى تاۋار اينالىمىن 40 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. سوڭعى جىلدارداعى ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمىنىڭ كورسەتكىشى بۇل بەلەستى باعىندىرۋعا بولاتىندىعىن بىلدىرەدى. مىسالى, وتكەن جىلى قازاقستاندىق-قىتايلىق ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 25,6 ميلليارد دوللاردى قۇراعان ەكەن. قىتاي كەدەنىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بۇل كورسەتكىش 13,57 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. مۇنى وتكەن جىلدىڭ اتالعان مەرزىمىمەن سالىستىرساق, ءوزارا تاۋار اينالىمى 23,1 پايىزعا ارتقانى بايقالادى. ال بيىلعى جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 30 ميلليارد دوللاردان اسادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر.
ەكىنشى جاعىنان, الەمدىك ەكونوميكا قارجىلىق داعدارىستى باستان كەشىرىپ وتىرعانىمەن, ول قازاقستان – قىتاي مۇناي-گاز سالاسىنداعى جوبالارعا اسەر ەتپەدى. دالىرەك ايتقاندا, پەرسپەكتيۆالى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جالعاستىرىلىپ جاتىر. ەندى الداعى جىلدارى ەكى مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, كوممۋنيكاتسيا, باسقا دا سالالارداعى ىنتىماقتاستىعى ناقتى تۇردە قولعا الىناتىن بولسا, ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى كۇتىلگەن مەجەگە جەتىپ قالۋى مۇمكىن.
الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس تولقىنى اسپاناستى ەلىنە دە سالقىنىن تيگىزدى. مالىمەتتەرگە جۇگىنەتىن بولساق, وتكەن جىلى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىندە باسەڭدەۋ بەلگىلەرى بايقالعان. ونىڭ بىرقاتار سەبەپتەرى بار. ءبىرىنشىدەن, ۇزاق جىلدار بويى قىتايدىڭ ەكونوميكاسى سەرپىندى دامىپ وتىردى. ال ەكونوميكالىق دامۋ زاڭدىلىعىندا دامۋمەن قاتار, باسەڭدەۋ بولاتىنى بار. ەكىنشىدەن, الەمدە ەكونوميكالىق جاعداي اۋىر. بۇل ءبىر-بىرىمەن بايلانىس جاسايتىن ەلدەردىڭ بارلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىنى انىق. قىتاي بولسا, تاۋارلار مەن ونىمدەر ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. الۋشىسى ازايعان ەلدىڭ ەكونوميكاسى باسەڭدەمەگەندە قايتەدى!
زەردەلەپ قارايتىن بولساق, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى جانە بۇرىنعى دامۋىندا وزگەشەلىكتەر بار ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ەندى تابىستاردىڭ ماڭىزدى كريتەريى بولىپ ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى سانالمايدى. ەكونوميكالىق قۇرىلىمداردى رەتتەۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىم مودەلدەرىن ترانسفورماتسيالاۋ ماكرورەتتەۋدىڭ باستى مىندەتى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, كۇردەلى سالىم بارلىق ۋاقىتتا دامۋدىڭ ءبىر عانا ءادىسى رەتىندە قىزمەت ەتە المايدى. بۇل جاعدايلار قىتاي ەكونوميكاسى داعدارىسقا ۇشىرادى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. ەل ۇكىمەتى وسى جاعدايلاردى الدىن الا بىلگەن جانە سوعان كۇنى بۇرىن ازىرلەنگەن.
جالپىلاي العاندا, قىتاي ەكونوميكاسى قولايلى, تۇراقتى دەۋگە بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەلدىڭ ءىجو-ءسى 7,6 پايىزدى قۇراعان. ەگەر وسى ءوسىم دەڭگەيىن وزگە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى بولىپ كەلەدى. قىتاي الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ساياساتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە, حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ جايىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 7 ميلليون 250 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان. دەگەنمەن, بۇل مەملەكەتتە بىرقاتار قيىندىقتار دا بار ەكەنىن جاسىرا المايمىز. نەگىزىنەن ولار جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ قارىزىنا, جەكەلەگەن سالالارداعى وندىرىستەردىڭ ەسكىرگەندىگىنە قاتىستى. وسى جانە باسقا پروبلەمالار باقىلاۋعا الىنىپ, ولاردى شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر.
كورشىمىز قىتاي – بۇكىل الەممەن جوعارى دەڭگەيدە ينتەگراتسيا ورناتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق الەۋەتى جاعىنان ەكىنشى ورىن الاتىن ءىرى مەملەكەت. سونىمەن قاتار, بۇل ەلدىڭ ەكونوميكاسىن جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس تا تەڭسەلتە المادى. ولار دا قازاقستان سياقتى داعدارىسقا قارسى شارالاردى دەر شاعىندا قابىلداي ءبىلدى. مىنە, بۇلار قازاقستان مەن قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
قازاقستان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى مول قاراجات جۇمساپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىپ, بىرقاتار ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان بولسا, قىتاي ۇكىمەتى جالپى كولەمى 4 تريلليون يۋاندى قۇرايتىن ينۆەستيتسيالىق جوبانى ازىرلەگەن جانە جۇزەگە اسىرعان ەدى.
بۇگىندە قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جىل وتكەن سايىن كەڭەيىپ, جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. ول بارلىق سالادا, بارلىق باعىتتا ورىستەي تۇسۋدە. مىسالى, ەكى ەل بۇرىندارى نەگىزىنەن مۇناي-گاز جوبالارىنا باسىمدىق بەرىپ كەلسە, سوڭعى جىلدارى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى جوبالارعا دا باسا نازار اۋدارا باستادى. سونىمەن بىرگە, بىرلەسكەن جوبالار دا قولعا الىنۋدا. قازىرگى كەزدە اقتاۋدا بيتۋم زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جەدەل قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتقانى سوعان دالەل. بۇدان بولەك, «عاسىر جوباسى» اتانعان باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسى دا بار.
ەلدەردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستارىمەن قاتار, مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعى كەڭەيە تۇسۋدە. ەكى ەلدىڭ ونەر شەبەرلەرى ءبىر-بىرىنە