تاۋتەكە سانىن قالاي كوبەيتەمىز؟

التايدا قاسيەتتى جانۋار مىڭنان استى

قازاقستاننىڭ قىزىل كى­تا­بىنا ازىرگە ەنە قويماسا دا, قورعاۋدى, قامقورلىقتى, ايالى الاقاندى قاجەت ەتەتىن, نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ تيان-شان, جەتىسۋ (جوڭعار) الاتاۋى مەن وڭتۇستىك ال­تايدى (كاتونقاراعاي) مە­كەن­دەيتىن جانۋاردىڭ قازاق دالاسىندا سوناۋ تاس داۋىرىنەن بەرى تىرشىلىك كەشىپ كەلە جاتقانى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردەن ءمالىم. سۋرەتتەرىنىڭ سالىن­عا­نىنا شامامەن 4 مىڭ جىلداي ۋاقىت وتكەن الماتى وبلى­سىنداعى تاڭبالى تاستا دا ورتە­كەنىڭ بەدەرلەنۋى بەكەر بولماسا كەرەك.

ەندەشە ءبىز كونەنىڭ كوزىن­دەي, تاريحتىڭ وزىندەي بولعان كيە­لى جانۋاردىڭ شىعىس قازاق­ستانداعى جاي-كۇيىنە توق­تالساق دەيمىز. وڭىردەگى كونەكوز قا­ريا­لاردىڭ, اڭ-قۇستى زەرتتەيتىن ورنيتولوگتاردىڭ, وسى سالا ما­­ماندارىنىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇ­رىن تاۋتەكە بۇگىنگىدەي تەك كا­تونقاراعاي اۋدانى اۋما­عىن­دا, ياعني التايدا عانا ەمەس, وب­لىسىمىزدىڭ كوپتەگەن ءوڭىر­ىن مەكەندەگەن. وسكەمەننىڭ ىر­گەسىندەگى ۇلان اۋدانىنداعى كوك­تاۋدا وت­كەن عاسىردىڭ 50-جىل­­دارىنا دەيىن تاۋتەكەلەر بولعانىن ايتادى جەرگىلىكتى جۇرت. ال قا­زىر ورتەكەنى تەك ال­تاي­دان عانا تاباسىز. وبلىستىق ور­مان شا­رۋاشىلىعى جانە جا­نۋار­لار دۇنيەسى اۋماقتىق ينس­پەكتسياسىنىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق-شارۋاشىلىق بولىمىنە حابارلاسىپ, وڭىردە قان­شا تاۋتەكە بار ەكەنىن, سوڭ­عى جىلدارداعى ءوسىپ-ءونۋ كور­سەتكىشتەرىن سۇراعانىمىزدا مىناداي مالىمەتتەر الدىق. 2011 جىلى ايماقتاعى تاۋتەكە سانى 917 بولسا, 2012 جىلى – 901, 2013 جىلى – 937, 2014 جىلى – 960, 2015 جىلى – 970, 2016 جىلى – 994, 2017 جىلى – 1005, 2018 جىلى – 1064, 2019 جىلى 1049-عا جەتىپتى. ء«سىبىر تاۋتەكەسىنىڭ تارالۋ اي­ماعى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان قازاقستان التايىن قامتيدى, ونىڭ بارلىق پوپۋلياتسياسى كاتونقاراعاي مەم­لەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىن مەكەندەيدى.

ازداعان بولىگى عانا كاتونقا­راعاي اۋداندىق اڭشىلار مەن بالىق اۋلاۋشىلار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اۋماعىنا كىرەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى ازداعان بو­لىگىنە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن «اڭشىلىق ەرەجەلەرىنە» سايكەس قىركۇيەك ايىنىڭ العاشقى سەنبىسىنەن 31 جەلتوقسان ارالىعىندا اڭشى­لىققا شىعۋعا رۇقسات ەتىلگەن (ەركەكتەرىنە 1 تامىزدان باس­تاپ)», دەيدى ينسپەكتسيانىڭ جا­نۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق-شارۋا­شىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامات ديداحمەتوۆ.

ەلىمىزدەگى اۋماعى جونىنەن ەڭ ۇلكەن (643 477 گەكتار) قورىق­تاردىڭ ءبىرى سانالاتىن كاتون­قاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تا­بيعي پاركى اۋماعىندا قازىر 900-دەن استام تاۋتەكە بار. پارك­تىڭ جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جانە ءوندىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرىك قاسى­موۆپەن تەلەفون ارقىلى سوي­لەس­كەنىمىزدە تاۋتەكەگە قاتىستى كوڭىل توعايتار دەرەكتەردى ەستىپ, كادىمگىدەي قۋا­­نىپ قالعانىمىز راس. «جا­سىراتىنى جوق, كا­تون­­­­قارا­عايدا ۇلتتىق پارك قۇ­رىل­عان­عا دەيىن مۇنداعى اڭ-قۇس­تار­دىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, باس قاتىرعان جاندار قاتارى از بولدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە اڭ-قۇستارعا ساناق جۇمىستارى دۇ­­رىس جۇرگىزىلگەن جوق. قازىر قۇ­دايعا شۇكىر, مەملەكەت تاراپىنان جا­سالعان قورعاۋ شا­را­لارىنىڭ ارقاسىندا پارك اۋماعىنداعى اڭ-قۇستار جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. مىنە, ءتورتىنشى جىلعا كەتتى, ۇكىمەت قاۋ­لىسىنا سايكەس ۇلتتىق پارك اۋماق­تارىندا اڭ اۋلاۋعا رۇق­سات بەرىلمەيدى. بۇرىن ارنايى رۇقسات بەرىلەتىندىكتەن, اڭشىلار كەلىپ, اڭ-قۇستاردى اتىپ جۇرەتىن. ال ەندى تاۋتەكەگە كەلسەك, العاش پارك قۇرىلعان 2000 جىلدارى ولاردىڭ سانى قازىرگىدەن بىرنەشە از بولاتىن. ءۇش جىل بۇرىن بىزدەگى تاۋ­تەكە سانى 600-700 شا­­ماسىندا بولسا, قازىر مىڭعا تاياپ قالدى. اقىرىن-اقىرىن كوبەيىپ كەلەدى. تاۋتەكەلەر پارك اۋماعىنداعى 5 فيليالدىڭ ۇشەۋىن­دە مەكەندەيدى. ولار 3-3,5 مىڭ مەتر بيىكتە ەمىن-ەر­كىن جۇرە بەرەدى. ءبىر عاجابى, تاۋ­تەكە جۇرگەن جەردە قار بارىسى مەن التاي ۇلارى, ياعني اسا سيرەك كەز­دەسەتىن بۇل تىرشىلىك يەلەرى ءبىر بەلدەۋدە جۇرەدى. بىلە بىلسەك, تاۋ­تەكە جارىقتىق – تا­بيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن عاجاپ سىيى. ءوزى كو­بەيەدى. ءوزى ءوسىپ-ونەدى. ولاردىڭ سانىن تابيعات ءوزى رەتتەپ وتىرادى. تاۋتەكەنىڭ جابايى تابيعاتتاعى نەگىزگى جاۋ­لارى – قاسقىر مەن قار بارىسى. قار بارىسىن تابي­عات سانيتارى دەۋگە دە بولادى. تاۋ­تەكەنىڭ اۋرۋ-سىرقاۋىن, كارى­سىن, ءالجۋازىن جەيدى. ال ءبىزدىڭ ءبىرىنشى ماقساتىمىز – براكونەرلەردەن قورعاۋ. سول ءۇشىن ءبىز­دىڭ ينسپەكتورلار كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپايدى. مەنىڭ بى­لۋىم­شە, قازىرگى ۋاقىتتا شىعىس قا­زاقستانداعى تاۋتەكەنىڭ نەگىزگى مەكەنى – كاتونقاراعاي اۋدانى. الايدا بىزبەن شەكارالاس كۇرشىم اۋدانىنىڭ ءبىراز بولىگىندە تاۋتەكەلەر بولۋى مۇم­كىن» دەيدى تابيعات جاناشىرى.

سىبە پاركى قۇرىلسا, ورتەكەلەردى كوبەيتۋگە بولادى

جوعارىدا وبلىس ورتالىعى – وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى ۇلان اۋدانى اۋماعىنداعى كوك­تاۋ­دا بۇرىن تاۋتەكەلەر مەكەن ەت­كەنىن ايتتىق. الىستان مۇ­نارتىپ كورىنەتىن, جاپ-جاسىل قاراعايلار قىمتاعان كوكتاۋ تاۋىندا ەرتەرەكتە تاۋتەكە عانا ەمەس, بۇلاندار مەن مارالدار دا كوپ بولعان كورىنەدى. «وسى تاۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا تەكەلى دەگەن كىشكەنە وزەن بار. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە تاۋتەكە جوق, بىراق وزەن اتى قالدى. مۇنى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وزدەرى دە بىلمەيتىن شىعار. وت­كەن عاسىردىڭ 80- جىلدارى قالبانىڭ قاراعايلى ورماندارىندا بۇلان دا بولعان, ءبىر جىلدارى التايدان مارال دا كەلگەن مۇندا. سىبە كولدەرى اۋماعىندا بۇرىن ارقار دا كوپ بولعان. سوڭعى وتىز جىلدا 15-20 باس قانا قالدى. عالىمدار وسى ولكەنى مىڭداعان جىلدار بويى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان قالبا ارقارىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءالى تولىق زەرتتەگەن جوق. تەك قانا قالبانىڭ قاراعايلى ورمانىن مەكەندەيتىن بور ءتيىنى دەيتىن تىرشىلىك يەسى دە قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. جالپى, قالبا بورىندا اعاش پەن بۇتالاردىڭ 60 ءتۇرى بار. ءبىر قۋانارلىعى, سوڭ­عى ون بەس جىلدا تاۋ ورماندارىندا ساياق جۇرەتىن مارالدار كوزگە تۇسە باستاپتى. كوكتاۋ تا­بيعاتى ولارعا قولايلى-اق. ەگەر وسى اۋماقتا مەملەكەت تاراپىنان قورعالاتىن قورىق اشىلار بولسا, سىبە وزەندەرىنىڭ ورمانى مەن تاۋى­نا ەجەلگى اڭدارى ءالى-اق ورالارى انىق» دەيدى وسكەمەندىك ورنيتولوگ, جازۋشى بوريس ششەرباكوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, 90-جىلدارى وسكەمەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى ۆ.فيل­­ليپوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن سىبە ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ باستا­ماسى كوتەرىلىپتى. الايدا سول ۋاقىت­­تاعى ەلدەگى ەلەڭ-الاڭ جاع­­­­دايعا بايلانىستى يگى باس­تاما اياقسىز قالىپتى. تابيعات ج­ا­ناشىرى بۇل ءىستى قازىر قايتا قول­عا الۋعا بولاتىن مەز­گىل­دىڭ كەلگەنىن جەتكىزدى. پارك قۇ­رىلسا, بىرىنشىدەن, ءوڭىردىڭ تا­بيعاتى ساقتالادى, ەكىنشىدەن, سول ماڭ­داعى اۋىلدار دامىپ, تۇر­عىن­دارى جۇمىسپەن قامتى­لادى, ۇشىنشىدەن, تۋريستەر كەلەدى.

بۇدان تۇيەتىنىمىز, ازىرگە شى­­عىس قازاقستاندا تەك كاتون­قاراعايدى مەكەندەپ جۇر­گەن تاۋ­تەكەنى ءوڭىردىڭ باسقا دا اۋداندارىندا وسىرۋگە, سيرەك كەز­دەسەتىن جانۋاردىڭ سانىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بار. تاۋتەكە كەل­سە, قار بارىسى مەن التاي ۇلارى, باس­قا دا اڭ-قۇس تۇرلەرى قايتا پاي­دا بولۋى ابدەن مۇمكىن. سون­داي جەردىڭ ءبىرى – كوكتاۋ. كاتون­قاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تا­بيعي پاركىنىڭ جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جانە ءوندىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرىك قاسىموۆتان «ال­تايدىڭ تاۋتەكەسىن كوكتاۋعا اكەپ, جىبەرۋگە بولا ما؟» دەپ سۇ­رادىق. «بۇل تاۋدىڭ تاۋتەكە ءۇشىن قولايلى ءارى قاۋىپسىز بو­لاتىندىعىن عىلىمي تۇردە دالەل­دەسە جىبەرۋگە ابدەن بولا­دى. بۇل, ارينە وڭاي شارۋا ەمەس. ارنايى جوبا ازىرلەۋ كەرەك, ۇكى­مەت قاۋ­لىسى قاجەت. ەڭ باس­تىسى, بۇل اۋماق مەملەكەت قور­عاۋىندا بولۋى كەرەك», دەيدى ول.

ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, عالىمدار قازاقستاندا ۇيا باسپايدى دەپ جۇرگەن 25 قۇستىڭ ۇيا باساتىنىن دالەلدەپ, «مارقاكول» قورىعىن قۇرۋعا اتسالىسقان, ريد­دەر قالاسى ماڭىنداعى «با­تىس-التاي» قورىعىن اشۋ باستا­ماسىن كوتەرگەن قارت ورنيتولوگ بوريس ششەرباكوۆ وڭىردەگى سيرەك كەز­دەسەتىن اڭ-قۇستار مەن وسىم­دىك تۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن شى­عىس قازاقستان اۋماعىندا ءالى دە بىرنەشە كەشەندى جانە زوو­لو­گيالىق قورىقشالار اشۋ قاجەت دەپ سانايدى. ونىڭ پايىمىنشا, ەرتىس وزەنى بويىندا (وسكەمەننەن ءشۇلبى سۋ قويماسىنا دەيىنگى اۋماق) كەشەندى ماۋسىمدىق قو­رىقشا, باتىس التاي  (دوڭگەلەك شوقى (كرۋگلايا سوپكا) مەن تاۋ­لى ءۇلبى اۋدانى اۋماعى جا­نە يۆانوۆ جوتاسىنداعى گرو­ماتۋحا شاتقالى مەن ايۋ سوق­پاعى ارالىعىندا) ەكى كەشەندى قورىقشا, وڭتۇستىك التايدا (نارىن مەن بۇقتىرما وزەندە­رىنىڭ قۇيىلار تۇسى) زوولو­گيا­لىق قورىقشا, زايسان قا­زان­شۇڭقىرىندا (قارا بۇي­رەك, شە­كەلمەس شوقىلارى, قيىن كەرىش, اشۋتاس تابيعي ەسكەرت­كىشتەرى اۋماعى) كەشەندى قورىقشا, ما­ڭىراق جوتاسىندا (تارباعاتاي زوولوگيالىق قورىقشاسى اۋما­عىنا جاقىن تولاعاي توبەسى) قور­عالاتىن اۋماق, ساۋىر جوتاسىندا (وبالى وزەنى جازىعى, ونىڭ تومەنگى اعىسى, كەندىرلىك وزەنى, ونىڭ قالقا وزەنىنە قۇيار تو­مەنگى اعىسى, سايقان جوتا­سى­نىڭ بەتكەيلەرى اۋماعى) كەشەندى قو­­رىقشا, الاكول ويپاتىندا (قاراكول وزەنىنىڭ باستالار تۇسى مەن ساسىقكولدى مىڭ كول مە­كەنىمەن قوسا العانداعى اۋماق) زوو­لوگيالىق قورىقشا, اباي اۋدا­نىندا (ارقات تاۋى مەن دالا وزەندەرى) كەشەندى قورىقشا جانە قالبا سىلەمدەرىندە (سىبە ءماسسيۆى جانە ايىرتاۋ تاۋى سارتىمبەت كولىمەن بىرگە) كەشەندى قورىقشا مەن زوولوگيالىق قورىقشا قۇرۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل اۋماقتاردا جىلدان-جىلعا قۇرىپ, جويىلىپ بارا جاتقان, قىزىل كىتاپقا ەنگەن, اسا سيرەك كەزدەسەتىن, ونىڭ ىشىن­دە تەك ءبىزدىڭ وبلىستى عانا مە­­­كەندەيتىن, ياعني ەندەميكالىق وسىم­­دىكتەر, اڭدار مەن قۇستار بار.

ءتۇيىن

ارينە ورنيتولوگ بوريس ششەر­باكوۆ ۇسىنعان كەشەندى قورىق­­شالار مەن زوولوگيالىق قو­رىق­شالاردى اشۋ وڭاي شارۋا ەمەس. دەسەك تە, ءبىز ءسوز ەتكەن قا­سيەتتى جانۋار تاۋتەكەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ودان ءارى كوبەيتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە سىبە قورىعى قۇرىلسا نۇر ۇستىنە نۇر بولارى انىق. ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى نازارعا الادى, ءتيىستى شەشىم قابىلدايدى دەپ سەنەمىز.

شىعىس قازاقستان وبلىسى

سۋرەتتە: كاتونقاراعايدى مەكەن ەتەتىن تاۋتەكە