ءۇندى حالقىنا تيەسىلى اڭىزدار مەن ەرتەگىلەر, داستاندار الەمدىك مادەنيەتتە ءوز ورنى بار باعالى قازىنالاردىڭ قاتارىندا. ەجەلگى ۆەدالار, پۋراندار, «ماحابحاراتا», «رامايانا» ارقىلى ەجەلگى ءۇندى حالقىنىڭ ومىرگە كوزقاراسى, ارمان-اڭسارى, جاراتىلىس جايلى تانىم-تۇسىنىگى, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە عىلىم-ءبىلىمدى يگەرۋى بايقالادى. ءۇندى مادەنيەتى انتيكا مادەنيەتىنە جول سالعانى دا تاريحتان بەلگىلى. انتيكا مادەنيەتى ءوز كەزەگىندە ناقتى عىلىمنىڭ, تەحنولوگيالىق مادەنيەتتىڭ, تەحنوگەندىك قوعامداردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاۋىندا تۇر.
عارىش الەمىن, جەر الەمى مەن جەر استى الەمىن تانىپ بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىق ادامزات بالاسىنىڭ ساناسىندا سوناۋ ەرتە كەزدەن وياندى. «مەن كىممىن؟», ء«بىز كىمبىز؟» نەمەسە «قايدان كەلدىك, قايدا بارامىز؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋدى ماقسات ەتكەن ادام بالاسى دۇنيەنىڭ جارالۋى, ادامنىڭ جارالۋى تۋرالى العاشقى تۇجىرىمدارىن جاساي باستادى. قازىرگى تاڭدا ءبىز ميف نەمەسە اڭىز-ءاپسانا دەڭگەيىندە قاراستىرىپ جۇرگەن سوناۋ ەرتە زامان ادامدارىنىڭ وي-تۇجىرىمدارى مەن قيال-عاجايىپقا تولى وقيعالار تىزبەگى ولاردىڭ العاشقى ءبىلىم قورى ەدى. مىسالى, ءۇندى حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىن الايىق. ونداعى قۇداي اتتارى مەن جارتىلاي قۇداي اتتارى, ادام اتتارى مەن ءازازىل, جىن-پەرىلەردىڭ ەسىمدەرى, جەر-سۋ, وزەن-تاۋدىڭ ەسىمدەرىن, سونداي-اق, ولاردىڭ سيپاتتامالارىن ەسكە تۇسىرسەڭىز, ءجاي عانا ميف دەڭگەيىندە باعالاۋ جەتكىلىكسىز سياقتى. بۇل بىرىنشىدەن, ءۇندى حالىقتارىنىڭ اڭىزدارىنىڭ فيلوسوفيالىق, ءدىني تانىمدارمەن ۇشتاسىپ جاتاتىنىمەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشىدەن, اسىل قازىنالاردىڭ ء(بىر عانا «ريگۆەدانىڭ» ءوزى) كەز-كەلگەن ورتاشا ساۋاتتى ادامنىڭ تۇسىنىگى جەتە بەرمەيتىن جۇمباققا تولى ماتىندەرىمەن دە بايلانىستى. بۇل ورايدا سول «ريگۆەدادان» باستاۋ الاتىن كوسموگونيالىق ميفتەردى ءوزىمىزدىڭ ياعني, تۇركى حالىقتارىنىڭ ميفتەرىمەن سالىستىرۋ ارقىلى ءبىرشاما تالداۋ جاساۋعا ۇمتىلدىق.
ءۇندى حالقىنىڭ ميفولوگياسىندا جەتى ارال (قۇرلىق), جەتى وزەن (مۇحيت), سونداي-اق جەر استى جەتى الەمى دەيتىن تۇسىنىك بار. نازار اۋدارارلىق جايت – ولاردا بۇكىل كەيىپكەرلەر وسى جەتىنىڭ ماڭايىنا شوعىرلانعان. ەڭ الدىمەن دجامبۋدۆيپا ارالى ايتىلادى. ويتكەنى وندا ادامدار تۇرادى. ارالدىڭ ورتاسىندا مەرۋ التىن تاۋى بار. ونىڭ بيىكتىگى جەر بەتىنەن 84 مىڭ يورد جان. ء(بىر يورد جان شامامەن 14 كيلومەترگە تەڭ). ال جەر استىنا 16 مىڭ يوردجانى جاسىرۋلى. مەرۋ لوتوس گ ۇلى سەكىلدى. ونىڭ شىڭىندا جانە ءدال ورتاسىندا براحما قالاسى بار. ماڭايىندا يندرا قالاسى ورنالاسقان. كەيبىر دەرەكتەردە مەرۋدى گيمالاي تاۋى قورشاپ تۇر دەپ جازىلسا, كەيبىرىندە سول مەرۋدىڭ ءوزىن گيمالاي تاۋىنا تەڭەيدى. جالپى, دجامبۋدۆيپا توڭىرەگىندە قازىرگى عىلىمدا ءتۇرلى پىكىرلەر بار. مىسالى عالىمداردىڭ ءبىر توبى ونى جوعالعان اتلانتيدا, گيپەربورەيا, لەمۋريا ارالدارىمەن سالىستىرىپ, جوعالعان وركەنيەت رەتىندە باعالاسا, كەيبىر عالىمدار سول ارال قازىرگى ءۇندىستان مەملەكەتىنىڭ ءوزى دەيدى, ال, كەيبىر وقىمىستىلار دجامبۋدۆيپا – جەر شارى دەگەن توقتامعا كەلەدى. بىراق, وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا دجامبۋدۆيپا تۋرالى جارىتىمدى دەرەكتەرمەن تانىسا المادىق. ءبىر بىلگەنىمىز – دجامبۋدۆيپا سانسكريت تىلىنەن اۋدارعاندا دجامبۋ اعاشىنىڭ ارالى دەگەندى بىلدىرەدى. دجامبۋ اعاشىندا القىزىل المالار وسەدى. ەكىنشىدەن, وندا ادامدار مەكەن ەتەدى. ميفولوگيالىق تۇسىنىكتە ول ادامدار بۋددا قاۋىمى دەلىنەدى. دجامبۋدۆيپانىڭ ماڭايىندا كوبىندە شۆەتا-دۆيپا, ساپتا-دۆيپا, سانچا-دۆيپا سىندى ارالدار ايتىلادى.
«فيلوسوفسكي پەريود پوزنانيا پريرودى. ميفى ي ناتۋرفيلوسوفيا يندي» اتتى كىتاپتا جەردىڭ قالىڭدىعى 70 000 يورد جان ەكەنى باياندالعان. وسىدان كەيىن جەر استىنىڭ جەتى الەمى باستالادى. ول الەمدەردە اسۋرالار (ازازىلدەر) مەن جارتىلاي قۇداي ياكشاستار ءومىر سۇرەدى. بۇل الەمدەردىڭ ءوز اتتارى بار: اتالا, ۆيتالا, ناتالا جانە ت.ب. جەتى الەمنىڭ استىندا قارا جىلاننىڭ قۇدىعى ورنالاسقان. بۇل جىلاننىڭ اتى –شەشا. ۆيشنۋ قۇداي وسى قۇدىقتا دەمالعاندى جاقسى كورەدى. قازاق ەرتەگىلەرىندە دە جەر استى الەمى ايتىلاتىنى بار ەمەس پە؟ «جىلان باپى حاننىڭ ەلى» دەگەن تىركەس سانامىزدا بالتالاسا بۇزىلمايتىنداي بوپ ورنىققان. ال ەندى وسى جەر استىنىڭ جەتى الەمىنىڭ ەڭ استىندا 28 دەڭگەيلى توزاق بار. وندا ياما بيلىك ەتەدى.
ءۇندى ميفولوگياسىندا جەر بحۋرلوكا دەپ اتالادى. ول ءوزىنىڭ مۇحيتتارىمەن, تاۋلارىمەن اي مەن كۇننىڭ جارىعى تۇسەتىن كەڭىستىكتى الىپ جاتىر. جەردىڭ ۇستىندە اسپان الەمى بار. كۇن جەردەن 100 ليگ قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ودان ارى شۋكرا (ۆەنەرا), كۋدجا (مارس) سىندى باسقا دا عالامشارلار بار. عالامشارلىق جۇيەنىڭ ورتالىعى – دحرۋۆا (پوليار جۇلدىزى). بۇكىل عالام عاجايىپ قابىقپەن قورشالعان. سۋ ماسساسى وتپەن قورشالعان, وت اۋامەن, اۋا سانامەن, سانا بارلىق تىرشىلىكتىڭ باستاۋى سۋبستانتسيامەن قورشالعان. مىنە, بۇل ەجەلگى ۇندىلىكتەردىڭ جاراتىلىس تۋرالى العاشقى ءبىلىم قورى.
تاعى ءبىر دەرەكتە كۇن جۇيەسىنەن 10 000 يورد جان (140 000 كم) تومەندەگى راحۋ پلانەتاسى ايتىلادى. ول ايدان دا, كۇننەن دە تومەن ورنالاسقان. ودان 10 000 يورد جان تومەندە سيددح, چاران جانە ۆيديادحار پلانەتالارى تۇر. ال ودان دا تومەن ياكشولاكا جانە راكشولاكا بار. جەتى قات اسپانىڭىز وسى: اي, كۇن, راحۋ, سيددح, چاران, ۆيديادحار, ياكشولاكا جانە راكشولاكا. ءبىر ەرەكشەلىگى, ايتىلعان عالامشارلاردىڭ ءبارى كۇن جۇيەسىنەن تومەن ورنالاسقان. وسىدان كەيىن جەر پلانەتاسى باستالادى. جەر استى عالامشارلار جۇيەسى, ياعني, جەتى قات جەر تۇگەل اتالعان: اتالا, ۆيتالا, سۋتالا, تالاتالا, ماحاتالا, راساتالا جانە پاتالا. وندا ازازىلدەر مەن راكشاستار تۇرادى. جەتى قات جەر ءۇندى ميفولوگياسىندا جۇماق كەيپىندە سۋرەتتەلەدى. ويتكەنى جەتى قات جەردىڭ تۇرعىندارى ايەلدەرىمەن, بالالارىمەن بىرگە سەزىمدىك ناپسىگە بەرىلەدى. جاقسى تۇرمىس كەشەدى. بۇل مەكەننىڭ تۇرعىندارى اۋرۋ, كارىلىك, ءولىم دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى. ولارعا مەزگىلىنەن بۇرىن قازا جەتپەيدى. تەك جوعارى تۇلعا قۇدايدىڭ كورىنۋى عانا ولاردىڭ ءومىرىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارادى. بۇل الەمدەردە بالا, شيۆا, گاۋري, ماحارادجا ۆالي, ۆامانادەۆا, مايا سىندى قۇدايلار مەن ازازىلدەردىڭ, پاتشالاردىڭ اتتارى اتالادى. بۇل عالامشارلاردا ەشقاشان دا قاراڭعىلىق بولمايدى. كۇننىڭ ساۋلەسى تۇسپەگەنىمەن, جىلانداردىڭ باستارىنداعى اسىل تاستاردىڭ ساۋلەسى بۇل الەمدەردى ماڭگى نۇرلاندىرىپ تۇرادى.
جەتى قات اسپان, جەتى قات جەر تۇسىنىگى ءبىزدىڭ تانىمىمىزدا دا بار. بىراق, بىلۋىمىزشە, بۇل تۇسىنىكتىڭ ميفولوگيالىق جاعى ب ۇلىڭعىر. كوبىندە قۇراننان الىنعان مالىمەتپەن ناقتىلانعان بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن. قۇران كارىمدە: “اللانىڭ جەتى اسپاندى قابات-قابات جاراتقانىن كورمەدىڭدەر مە؟” (72-سۇرە, 14-ايات), اللا تاعالا اسپانعا “ايدى نۇر, كۇندى شام قىلدى” (72-سۇرە, 15-ايات) دەگەن سويلەمدەر كەزدەسەدى. مۇسىلماندىق تۇسىنىكتە اللانىڭ پاتشالىق تاعى جەتىنشى اسپاننىڭ ۇستىنە ورنالاسسا, جەتىنشى اسپاننىڭ وزىندە جۇماق بار. جەتى قات كوكتى استرونوميالىق ءبىلىم بويىنشا, بەلگىلى جەتى عالامشارمەن دە تۇسىندىرۋگە بولادى. ولار – اي, مەركۋري, شولپان, كۇن, مارس, يۋپيتەر جانە ساتۋرن. ارينە, بۇل استرونوميالىق ءبىلىم بەرگى زاماننىڭ جەمىسى ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان, ءۇندى ميفولوگياسىنداعى جەتى قات كوكتى ءبىز تەك قۇرانمەن, سونداي-اق, بەرىدەگى كىتابي بىلىممەن عانا سالىستىرا الامىز. بىرىنشىدەن, ءۇندى ميفولوگياسىندا ادامنان باسقا تىرشىلىك يەلەرى (راكشاستار, ازازىلدەر) جەتى قات جەردە ءومىر سۇرەدى. قۇراندا ول جەتى قات كوكتە. سونداي-اق, قۇراندا جۇماق, توزاق ۇعىمدارى دا كوكپەن بايلانىستى. ال, ءۇندى ميفولوگياسىندا جەتى قات جەر استىندا ۋايىم-قايعىسىز, اۋرۋ, كارىلىك, ءولىم دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي, مولشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن تۇرعىندار بار. جالپى, كوپتەگەن حالىقتاردىڭ ميفولوگياسىندا اسپان, جەر قاباتتارى تۋرالى ميفولوگيالىق تۇسىنىك بولعانىمەن, ولار جەتى قات اسپان, جەتى قات كوك دەپ ناقتىلانبايدى. مىسالى, امەريكاداعى مايا, اتستەكتەردە كوك 13 قاباتتى بولىپ, ونىڭ ءار قاباتى الدەبىر قۇبىلىستىڭ, نە ءتاڭىر-يەنىڭ تۇراعى رەتىندە بەينەلەنەدى. كونە تۇركى جانە موڭعولداردىڭ اڭىزدارىندا اسپان كۇمبەز نەمەسە توڭكەرىلگەن قازان تۇرىندە, ونىڭ جيەكتەرى جەر بەتىنە تاقالىپ تۇرادى دەلىنەدى. اسپاننىڭ تەسىگى بولادى, ول تىعىنمەن بىتەلىپ تۇرادى دەپ ۇعىنىلىپ, ونى تەمىرقازىق دەپ اتايدى. اسپان تەسىگى — تەمىرقازىق ارقىلى اسپاننىڭ بارلىق قاباتتارىنا وتۋگە بولادى. التايلىقتار مەن تىۆالىقتاردىڭ اڭىزدارىندا اسپان قاباتتارى جەتىدەن 16 — 18 قاباتقا دەيىن, ساحا ميفىندە — توعىز قاباتقا دەيىن جەتكىزىلەدى. ياعني, بۇل شىن مانىندە دە ميفولوگيالىق تۇسىنىك. ال, ءۇندى حالقىنىڭ ميفولوگياسىنداعى جەتى قات كوك پەن جەتى قات جەردىڭ عىلىميلىعى باسىم, اقيقاتقا جاقىن. قاراڭىز, قۇراندا جەتى قات كوك پەن جەتى قات جەردى جاراتقان اللا تاعالا ەكەنى ايتىلادى. ال, قۇراندى ءبىز اقيقات دەپ قابىلدايمىز. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى عىلىم جەتى قات كوكتى دالەلدەپ شىقتى. جەر بەتىندەگى اتموسفەرا قاباتى 1.تروپوسفەرا. 2. ستراتوسفەرا. 3. مەزوسفەرا. 4. تەرموسفەرا. 5. ەكزوسفەرا. 6. يونوسفەرا. 7. ماگنيتوسفەرا دەپ اتالاتىنىن ءبىز مەكتەپ وقۋلىقتارىنان بىلەمىز. دەگەنمەن, قازىرگى عىلىمنىڭ جەتى قات جەردى ناقتىلاۋعا ءالى دە شاماسى كەلمەي جاتقانىن دا ايتۋىمىز كەرەك. جەر ازىرگە بەس قاباتپەن شەكتەلىپ تۇر. ولار – 1. ىشكى وزەك (يادرو). 2.سىرتقى وزەك. 3. تومەنگى مانتيا. 4. جوعارعى مانتيا. 5. جەردىڭ جوعارعى قىرتىسى. بىراق, بۇل جەردىڭ قاباتى بەسەۋ عانا دەگەن ويدى بىلدىرمەۋى كەرەك. يمام بۋحاري مەن يمام مۋسليم ساعيد يبن زايدتەن جەتكەن ءبىر حاديستە مۇحاممەد پايحامبار «قۇيامەت كۇنى ز ۇلىمدىقپەن ءبىر قارىس جەردى يەلەنگەننىڭ موينىنا جەتى قات جەر اسىلادى» دەگەن ەكەن. سوندىقتان ءبىز جەتى سانىنىڭ كيەلىلىگىنە, جەتى سانىنىڭ جاراتىلىسپەن بايلانىستى ەكەنىنە ەشقانداي دا كۇمان كەلتىرمەيمىز. قازاقتا جەتى ءشارىف, جەتى ءپىر, جەتى اتا, جەتى كۇن, جەتى جوق, ت.ب. جەتىگە قاتىستى تۇراقتى فرازەولوگيزمدەر مەن اتاۋلاردىڭ دا جەتى سانىنىڭ الەمنىڭ جالپى يدەياسىن سيپاتتايتىنىمەن بايلانىسى بولسا كەرەك.
عالىم س.قوندىباي جەتىلىكتەرگە بارىنشا ميفولوگيالىق, لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاسايدى: جەتى, جەتى كامىل ءپىر, جەتى ابدال, سكيفتىك جەتىلىك, شۋمەر-اككادتىق جەتىلىك, مۇسىلماندىق جەتىلىك, قورقىت اتانىڭ جەتى كەبى, الاشا حاننىڭ «جەتى اكەسى», نايمان شەجىرەسىندەگى جەتىلىك, ۇلى ءجۇزدىڭ شەجىرەلىك جەتىلىگى, ت.ب وسىلاي كەتە بەرەدى. س. قوندىباي «ارعىقازاق ميفولوگياسىندا» «جەتىلىكتى» «ىلكى ءتوردىڭ قورۋشىلارى» دەپ ەسەپتەيدى جانە ميفولوگيالىق قيسىندارعا ساي «جەتى رۋح» دەپ تە قابىلداۋعا بولاتىنىن جازادى. «بۇل جاعدايدا وسى تۇسىنىكتىڭ نەگىزىندە ادام قوعامىنىڭ دامۋ سيپاتىنا قاراي مىناداي ميفتىك, شەجىرەلىك, كۆازيتاريحي, كۋلتتىك جەتىلىكتەر (جەتى تاڭىريە, جەتى دەمون, جەتى پەرىشتە, جەتى انا, جەتى اتا-بابا, جەتى ابىز, ت.ب.) قالىپتاسادى. وسىنداي جەتىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءوز رەتى ءجون-جوسىقتارى بار, ياعني بەلگىلى ءبىر جەتىلىك كاتەگوريا ۋاقىت وتە باسقا جەتىلىك كاتەگورياعا اينالىپ كەتىپ جاتادى, ولاردىڭ بارلىعى بىردەي تاپتىشتەپ جاتۋدىڭ پالەندەي قاجەتتىلىگى جوق, سوندىقتان, ەڭ باستىسى – «اتالعان جەتىلىكتەردىڭ بارلىعى دا ورتاق قاينارعا يە جانە بىرىنەن ەكىنشىسى ءوربىپ شىققان» دەگەن قورىتىندىمەن شەكتەلگەندى ءجون كورەمىن»-دەيدى ول.
ءبىز ەجەلگى ءۇندى تانىمىنداعى جەتى قات كوك, جەتى قات جەر تۋرالى ءوز شامامىزشا اڭگىمەلەدىك. بىراق, جەتى ارالعا قاتىستى قولدا بار دەرەكتەردىڭ ازدىعى بەلگىلى ءبىر ءتۇيىن جاساۋعا مۇرشا بەرمەدى. ەكىنشىدەن, «جەتى ارال» «جوعالعان وركەنيەت» قيسىنىنا باستاي بەردى. ياعني, اتلانتيدا, گيپەربورەيا, لەمۋريا قاتارىندا دجامبۋدۆيپا دا اتالادى. مۇنىڭ ءوزى ەجەلگى ءۇندى-اري وركەنيەتىنىڭ الدىندا تاعى ءبىر وركەنيەت ءومىر سۇرگەن جوق پا ەكەن دەگەن ءدۇدامالداۋ بولجامعا دا يتەرمەلەيدى. سەبەبىن جوعارىدا ايتتىق. تاعى دا قايتالاپ ايتامىز. ءۇندى ميفولوگياسىنىڭ فيلوسوفيالىق, ءدىني جاعىمەن قاتار عىلىمي سيپاتى دا بار. ونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى جەتى قات اسپان بولسىن, مەيلى, جەر مەن تاۋ, جەر استى الەمدەرى بولسىن بارلىعىنىڭ ءوز ەسىمدەرى بار, ءبارىنىڭ ءوز ولشەمى, ورنالاسۋ رەتى, ءتارتىبى, سيپاتتاماسى بار. سوندىقتان ونى تەك ميفتىك ءماتىن رەتىندە قاراستىرۋ ازدىق ەتەدى.