قىتاي ساۋىعىپ, «قارت قۇرلىق» اۋىرىپ جاتىر

ەپيدەميادان پاندەمياعا دەيىن

كەسە-كولدەنەڭ كەلگەن كەسەلدەن ادامزات شىنىمەن دە ابدىراپ قالدى. بۇگىنگە دەيىن كۇللى الەم قىتايعا قاراپ الاڭداپ وتىر ەدى, ەندى ءار ەل ءوز جاعدايىن ويلاپ, مازاسى قاشتى.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى COVID-19 دەپ اتاۋ بەرگەن ىندەت ­– كوروناۆيرۋستار توبىنا جاتاتىن ينفەكتسيانىڭ جاڭا, مۋتاتسياعا ۇشىراعان ءتۇرى. بۇل دەگەنىڭىز ونىڭ ادامزاتقا بەيتانىس, بۇرىن-سوڭدى كەزدەسىپ كورمەگەن بەلگىسىز ۆيرۋس ەكەنىن مەڭزەيدى. دەمەك, بۇل كوروناۆيرۋستىڭ ازىرگە داۋاسى جوق, يممۋنيتەتىمىز دە تانىماي جاتقانى سوندىقتان. ۆيرۋستىڭ تارالۋ جىلدامدىعىن, ادامنان ادامعا جۇعۋ قاۋپىن بىلمەگەندىكتەن دە ادامزات ونى ۋىسىنان شىعارىپ الدى...

باسىندا قىتايدىڭ ءوزى بۇل ۆيرۋسقا اسا ءمان بەرە قويعان جوق. ەلىنە تاعى ءبىر قاۋىپتى ىندەتتىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن العاش قىتايدىڭ حۋبەي پروۆينتسياسىنداعى ۋحان اۋرۋحانالارىنىڭ دارىگەرلەرى سەزگەن. تەڭىز ونىمدەرىن ساتاتىن بازاردان ءبىر كۇندە جەتى ادام «ا ءتيپتى پنەۆمونيا» دياگنوزىمەن تۇسكەنىن بايقاعان دارىگەرلەردىڭ ءبىرى لي ۆەنليان الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ارىپتەستەرىنە «2002 جىلعى SARS ۆيرۋسى قايتا ورالدى ما دەپ قورقامىن» دەگەن حابارلاما جىبەرىپ, ارىپتەستەرىن, تۋعان-تۋىستارىن ساق بولۋعا شاقىرادى. ىلە-شالا الگى دوكتور «جالعان اقپارات تاراتۋشى» رەتىندە پوليتسياعا ۇستالىپ, قولحاتپەن بوساتىلادى. كەيىن ءليدىڭ ءوزى دە قاۋىپتى دەرتتى ەمدەلۋشىسىنەن جۇقتىرىپ, قايتىس بولادى.

جوعارىدا قىتايدىڭ بۇل كەسەلگە جەڭىل-جەلپى قاراعانىن ايتتىق. ولار ىندەتتى SARS-تان قاۋىپتى ەمەس دەپ ويلادى. بۇعان ۇقساس SARS ۆيرۋسى 2002-2003 جىلدارى تاعى وسى قىتايدا تاراپ, 800-دەن اسا ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ كەتكەنىن جۇرت ۇمىتا قويعان جوق. بىراق جاڭا ۆيرۋس ودان دا قاتەرلى بولىپ شىقتى. اقىرى, بىلتىر 31 جەلتوقسان كۇنى قىتاي شىعۋ تەگى بەلگىسىز ۆيرۋستىڭ پايدا بولعانىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا (ددسۇ) حابارلاۋعا ءماجبۇر بولدى.

بۇدان كەيىن 13 قاڭتار كۇنى ۋحان قالاسىنان تايلاندقا كەلگەن ءبىر ايەلدىڭ كوروناۆيرۋستى جۇقتىرعانى تۋرالى اقپارات ددسۇ-نا كەلىپ تۇسەدى. الايدا دەرتتىڭ ادامنان ادامعا جۇعۋ دەرەگى انىقتالماعاندىقتان الەمنىڭ ەپيدەميولوگيالىق جاعدايىن باقىلاۋشىلار ودان اسا قاۋىپتەنە قويعان جوق. بۇعان قىتايدا 3 قاڭتاردان باستاپ جاڭا ۆيرۋستى جۇقتىرۋ دەرەگى تىركەلمەۋى دە سەبەپ بولدى. اراعا بىرنەشە كۇن سالىپ,  جاپونيادان كوروناۆيرۋستى جۇقتىرعان تاعى ءبىر ازاماتتىڭ تىركەلگەنى بەلگىلى بولدى. ول دا جىلدىڭ باسىندا ۋحانعا بارعان. ءدال وسى كەزەڭدە ددسۇ-نىڭ قولىندا قىتايدا ۆيرۋستىڭ شىڭققان كۇنىنەن باستاپ, 12 قاڭتارعا دەيىن ارنايى زەرتحانالىق جولمەن راستالعان 41 كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋ دەرەگى تىركەلگەنى, ونىڭ ەكەۋى ولىممەن اياقتالعانى جونىندە دەرەك بار ەدى. بۇعان بىرەن-ساران تايلاندتا, وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيادا تىركەلگەندەر قوسىلدى. بىراق ماماندار ۆيرۋستىڭ ادامنان ادامعا جۇعۋ قاۋپىنىڭ بار ەكەنىنە سەنە قويمادى. ددسۇ دايەكتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن العا تارتتى. قىتايعا دا, باسقاعا دا قاتىستى ارنايى شارالار قابىلداۋدى قاجەت دەپ تاپپادى. «ۆيرۋس جۇقتىرعان ادامدارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەگەن, ولاردى ەمدەگەن دارىگەرلەر ءدىن امان, اۋرۋدىڭ ادامنان ادامعا جۇعۋ جونىندە ايتۋ ءالى ەرتە» دەگەن ماماندار بۇل تىنىشتىقتىڭ ارتىندا ءبىر «سۇمدىقتىڭ» بۇعىپ جاتقانىن سول ساتتە سەزبەگەن ەدى.

كەيىن قىتايدا جاڭا ۆيرۋستىڭ انىقتالعان كۇنىنەن باستاپ, 20 قاڭتارعا دەيىن ىندەتتى جۇقتىرعان 278 ادام تىركەلىپ, ونىڭ 6-اۋى باقيلىق بولدى.

ۆيرۋستىڭ جەدەل ورشىگەنى سونشالىق, 22  قاڭتار كۇنى قىتاي ۇكىمەتى ەپيدەميا وشاعى, 11 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار ۋحان قالاسىن تولىقتاي كارانتينگە جابۋعا ءماجبۇر بولدى. قالادا قاپتاعان كوروناۆيرۋستەن ادامدار تاۋلىگىنە بىرنەشە جۇزدەپ اۋرۋحانالارعا ءتۇسىپ جاتتى. ەكپىنى كۇشەيگەن ىندەت قىتايدان اسىپ, وزگە مەملەكەتتەرگە تارادى. اقىرى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى بيىلعى 30 قاڭتاردا COVID-19 ۆيرۋسى بويىنشا توتەنشە جاعداي جاريالاپ, ادامزاتقا قاۋىپ توندىرگەن كەسەلدى 11 ناۋرىز كۇنى پاندەميا دەپ مويىندادى.

قىتايدى قۇتقارعان – ءتارتىپ پەن ساقتىق

وسىدان ءبىر ايداي بۇرىن ىندەتتىڭ جاپپاي تارالۋىنا بايلانىستى قىتايدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەدى. ۆيرۋس جۇقتىرعان مىڭداعان ادام اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ, ودان ولگەندەر سانى ساعات ساناپ كوبەيىپ جاتتى. ىندەتتىڭ ۋشىققانى سونشالىق, قاراقۇرىم قىتايدىڭ ءوزى ونىڭ الدىندا دارمەنسىزدەي كورىنگەن. بىراق قىتاي تاستاي ءتارتىپ پەن اسىرەساقتىق شارالارىنىڭ ارقاسىندا دەرتتى جەڭىپ شىقتى. ۆيرۋستىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن توتاليتارلىق رەجيمىن ىسكە قوسىپ, بيلىكتىڭ مۇمكىندىگى جەتەتىن بارلىق الەۋەتتى مولىنان, ءتىپتى ارتىعىمەن پايدالاندى. الدىمەن ۋحان قالاسى, ودان ءارى حۋبەي ايماعى كارانتينگە جابىلدى. ەل ىشىندە ۇشاق, پويىز, ءتىپتى جەكمەنشىك كولىك, اۆتوبۋسپەن جۇرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىندى. جۇرتتى سىرتقا رۇقساتسىز جانە ماسكاسىز شىقپايتىنداي ەتتى. كوشەدە كارانتيننىڭ قاتال ساقتالۋىن اسكەريلەر باقىلاۋىنا الدى. اۋرۋىن جاسىرعاندار جانە ىندەتتى حالىق اراسىندا تاراتۋ اۋىر قىلمىس رەتىندە قاراستىرىلدى. مۇنداي ارەكەتتەرى ءۇشىن جازالى بولعانداردى ون جىلدان باستاپ, ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, ءتىپتى ءولىم جازاسىنا كەسىلەتىنى ەسكەرتىلدى. ەل ارالاپ كەلگەندەر ساپارىنىڭ باعىت-باعدارىن جاسىرسا, ول دا وتە اۋىر قىلمىسقا سانالدى. مۇنداي ديكتاتورلىق جۇيە البەتتە, ءوز جەمىسىن بەرمەي قويمادى. بۇعان قوسا, قىتاي مەديتسيناسىنىڭ قاۋقارلىعى دا ءوز ناتيجەسىن بەرگەن بولۋ كەرەك. بار-جوعى ون كۇننىڭ ىشىندە ەكى ۋاقىتشا اۋرۋحانا سالىپ, ونىڭ سانىن 16-عا جەتكىزگەن قىتايدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا تاستاي ەكەنىندە كۇمان جوق.

كۇنى كەشە بۇل ەل ۋاقىتشا اۋرۋحانالارىن تولىقتاي جاۋىپ, دارىگەرلەرى ماسكاسىن سالتاناتتى تۇردە شەشتى. ەلدە كارانتين اياقتالىپ, جۇرتشىلىق ادەتتەگى تىرشىلىگىن قايتا كىرىستى.

18 ناۋرىزداعى مالىمەت بويىنشا, قىتايدا بار-جوعى 13 كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋ دەرەگى تىركەلگەن. ونىڭ 12-ءسى – شەتەلدەن جۇقتىرعاندار بولسا, تەك بىرەۋى عانا ەپيدەميا وشاعى بولعان – ۋحاننان انىقتالعان.

«سىرقاتى اسقىنعان» ەۋروپا

بۇعان دەيىن كوروناۆيرۋس جۇقتىرۋ جاعىنان قىتاي ەشكىمگە دەس بەرمەي كەلسە, ەندى ەۋروپا العا شىقتى. ءاسىلى, بۇل ەلدەر دە ۆيرۋستىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن دەر كەزىندە باعامداي الماي قالسا كەرەك. ىندەتتى سىرتتان اكەلۋشىلەر كۇن سايىن كوبەيىپ جاتسا دا كارانتين شارالارىن قولعا الۋدى, كوپشىلىك كوپ باراتىن عيماراتتاردى, قوعامدىق ورىنداردى, مەكتەپتەردى جابۋعا اسىقپادى. ابدەن اۋرۋ اسقىنعاندا قولعا الىنعان ساقتىق شارالارى ۆيرۋستىڭ جولىن بوگەي الماي قالدى.

قازىرگى كەزدە اسىرەسە, يتاليانىڭ جاعدايى اۋىر. بۇل ەلدە ءبىر تاۋلىكتەگى ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى قىتايدان دا اسىپ كەتتى. سوڭعى مالىمەت بويىنشا, وندا ىندەتكە ىلىككەندەردىڭ سانى 31 مىڭنان اسىپ, 2500-دەن ارتىق ادام ومىرىمەن قوشتاسقان.

مەديتسيناسى جاقسى دامىعان يتاليانىڭ اياق استىنان ەۋروپانىڭ ۆيرۋس تاراتاتىن وشاعىنا اينالۋىنا نە سەبەپ؟ عالامتورداعى ماتەريالداردى سۇرىپتاساق, اپەننين تۇبەگىنە ىندەت العاش جەتكەندە جۇرتشىلىق وعان قالىپتى قۇبىلىستاي قارادى. يتاليا ۇكىمەتى دە جۇرتشىلىقتى سابىرعا شاقىرىپ ء«بىزدىڭ ۆيرۋسقا توتەپ بەرۋگە كۇش-جىگەرىمىز جەتەدى, دۇرلىگۋدىڭ قاجەتى جوق. قالىپتى تىرشىلىك ەتە بەرىڭدەر» دەگەن سىڭايدا ۇندەۋلەر جولدادى,  ەل شەنەۋنىكتەرى قالالاردى ارالاپ, ءتۇرلى بەينەجازبالار ءتۇسىرىپ, حالىقتى ساقتىققا شاقىرۋدىڭ ورنىنا بارىنشا قام جەمەۋگە ۇگىتتەدى. وسىلايشا, پاندەميانىڭ قاۋپىن جەتە باعالاماۋ يتاليانى ۆيرۋستىڭ شابۋىلىنا ۇشىراتىپ, باستى وشاعىنا اينالدىردى. ءاۋ باستا سولتۇستىك لومبارديادان باستالعان كوروناۆيرۋس العاشىندا نەبارى بىرنەشە ادامنان عانا انىقتالعان ەدى. ول كەزدە يتاليالىقتاردىڭ كوبى قامسىز بولاتىن. ادەتتەگى ءومىرىن جالعاستىرىپ, جيىندارىن وتكىزدى, ويىن-ساۋىقتان قالمادى, كوپشىلىك ورىنداردا تاماقتاندى, بويىن ۇرەي بيلەگەن كەيبىرەۋلەر ۆيرۋس شىققان ايماقتى تاستاپ, باسقا وڭىرلەرگە ۇدەرە كوشتى...كوپ ۇزاماي ىندەت جۇقتىرعاندار ءبىر مەزەتتە جان-جاقتان «بۇرق» ەتە قالعاندا مەديتسيناسى قارقىندى ەلدىڭ ءوزى وعان يە بولا الماي قالدى.

قازىر پاندەميا جايلاعان ەل قاتاڭ كارانتيندە. بارىنە «ۇيدە وتىر!»دەگەن ۇندەۋ جاريالاندى. ەگدە ادامدارعا مۇلدە شىعۋعا بولمايدى. ويتكەنى جاسىنان جاسامىسى كوپ يتاليادا ۆيرۋستان ءولىم كورسەتكىشى ۋشىعىپ تۇر. بۇرىن بۇل ەلدە 500 ادام ءبىر جەردە باسقوسۋعا بولمايدى دەلىنگەن. كەيىن ونىڭ سانى 100-گە قىسقاردى. ەندى 10 ادامنان ارتىق جينالۋعا بولمايدى. 60 ملن حالىق پوليتسيانىڭ رۇقساتىمەن عانا سىرتقا شىعادى. بۇل رەجيمدى بۇزعاندار قاتاڭ جازالانادى.

مىنە, يتاليا ۇكىمەتى كەش تە بولسا وسىنداي قاتاڭ شارالارعا بارىپ وتىر. كەش تە بولسا قولعا الىنعان ساقتىق شارالارى كوپ ۇزاماي ناتيجەسىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەيىك.

 بەيقامدىققا بوي الدىراتىن كەز ەمەس

تورتكۇل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن قاۋىپتى ىندەت قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەدى. قىتايداعى جاعدايدىڭ بەتى بەرى قاراعاندا قۋانىپ قالىپ ەدىك. ويتكەنى ىندەت ءبىر كەلسە, ىرگەمىزدەگى قىتايدان كەلەدى دەپ ويلادىق. بىراق قاۋىپ ايدالاداعى ەۋروپادان جەتتى بىزگە. كۇنى كەشەگە دەيىن تىپ-تىنىش, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمەن جۇرگەن ەلدىڭ كوڭىلىنە الاڭ كىرىپ, مازا قاشتى.

البەتتە, بۇل   - قازاقستان ءۇشىن قيىن كەزەڭ بولعالى تۇر. بىراق ۇكىمەت قولدان كەلگەن ساقتىق شارالاردى جاساپ جاتىر. كوپشىلىك كوپ باراتىن ورىندار جابىلدى. ءىرى ساۋدا ورىندارىنىڭ جۇمىسى شەكتەلدى. وتكىزۋ بەكەتتەرى مەن اۋەجاي, ۆوكزالداردا سانيتارلىق رەجيم كۇشەيتىلدى. ەلدە توتەنشە جاعداي ەنگىزىلدى. مەملەكەت باسشىسى ۇندەۋ جاريالاپ,  ەنگىزىلگەن شەكتەۋلەرگە ءار ازامات جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, تارتىپكە باعىنۋعا شاقىردى. ەكى ۇلكەن شاھاردى كارانتينگە جابۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. كارانتينگە جابىلعان قالادا تۇرامىن دەپ تۇرعىندار ويلادى ما ەكەن؟ مىنە, مۇنىڭ ءبارى جاعدايدىڭ كۇردەلى ەكەنىن مەڭزەيدى. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ءوزى ۆيرۋستىڭ تارالۋى جونىندە قانداي بولجام جاسارىن بىلمەي, داعدارىپ وتىر. سوندىقتان ءار ادام جاۋاپكەرشىلىكتى جۇرەگىمەن سەزىنىپ, ەلدەگى جاعدايعا تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون. قىتايدى ۆيرۋستان الىپ-شىققان قاتاڭ ءتارتىبى مەن وندا ايرىقشا قولعا الىنعان ساقتىق شارالارى دەپ جوعارىدا ايتتىق. قازاقستاندا ساقتىق شارالاردىڭ ءبارى مەملەكەت تاراپىنان جاسالدى. ەندىگى احۋالدىڭ قالاي داميتىنى – ءسىز بەن ءبىزدىڭ, ياعني ءار تۇرعىننىڭ قولىندا. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى ۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ ءبارى – سىرتتان كەلگەندەر. دەمەك, ەل ىشىندەگى ەپيدەميولوگيالىق جاعداي قالىپتى. ۆيرۋستى ءورشىتىپ, ادامنان ادامعا جۇعۋ دەرەكتەرىن بولدىرماس ءۇشىن ءار ادام وزىنە, اينالاسىنا ۇقىپتى بولعان ابزال. «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى». بالا-شاعامەن بازار جاعالاپ, ويىن-ساۋىق ورىندارىن ارالاپ, بەيساۋات كوشەدە جۇرگەندى ازىرگە توقتاتا تۇرعان ءجون. بەيعامدىقتى قويىپ, كوشەگە شىققاندا, قوعامدىق كولىككە وتىرعاندا ماسكا تاققان ارتىق بولمايدى.

ءبىز جوقتان بار جاسايتىن قىتاي ەمەسپىز. قانشا جەردەن ساقاداي سايمىز دەسەك تە مەديتسينالىق قاۋقارىمىز يتاليا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى مەملەكەتتەرگە جەتپەيدى. مەديتسيناسى العا وزىپ كەتكەن الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى ۆيرۋستىڭ الدىندا دارمەنسىز ەكەنىن كوردىك. سودان ساباق الۋىمىز كەرەك. يتاليانىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ قاجەت. بۇل دەرتتى باستان كەشكەندەر ونى سپيد-كە ۇقسايتىن اۋرۋ دەپ ءجۇر. ەمى دە سونداي. ادامنان ادامعا جىلدام جۇعاتىن ىندەت وكپە ءتىنى مەن يممۋنيتەتتى بۇزادى. ودان جازىلدىم دەگەننىڭ وزىندە كەيىن ونىڭ سالدارى كوپ بولماق. سوندىقتان ساقتانىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس.

قىمبات توقتامۇرات