الەمدىك قوعامداستىق شەڭبەرىندە مەملەكەتىمىز «ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتىڭ قازاقستاندىق مودەلىمەن» ەرەكشەلەنەدى. ۇلت ساياساتىنداعى قازاقستاندىق مودەلدىڭ ىرگەتاسى بىرنەشە فاكتورعا تابان تىرەيدى جانە ول وتاندىق دارا قۇندىلىق بولىپ قالىپتاستى.
مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ وتانىمىزدا تۇرىپ جاتقان باسقا ەتنوستار وكىلدەرىنە دەگەن تولەرانتتىلىق قاتىناستى قالىپتاستىرۋ ساياساتىن ماقساتتى ءارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. قازاقستاندا ۇلتارالىق ديالوگ پەن تاتۋلىقتى ساقتاۋدىڭ جاڭا يدەولوگيالىق مودەلى قۇراستىرىلدى. ءبىز بۇل يدەيانى بۇكىل ەلگە جانە بارشا الەمگە ناسيحاتتاپ, وعان ءوز جۇرتىمىزدى دا, الەمدىك قوعامداستىقتى دا سەندىرە بىلدىك. كونستيتۋتسيادا ۇلتارالىق كەلىسىمگە نۇقسان كەلتىرەتىن كەز كەلگەن ءىس-ارەكەت «كونستيتۋتسيادان تىس» دەپ تانىلعان. زاڭدىق جانە كۇشتىك قۇرىلىمدار سەپاراتيستەردىڭ, تەرروريستەردىڭ جانە ۇلتشىلداردىڭ باس كوتەرۋلەرىنىڭ جولىن قاتاڭ كەسىپ وتىردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى قازاقستاندىق ازاماتتاردى شەت مەملەكەتتەردىڭ اسكەري قاقتىعىستارىنا جالدامالى جاۋىنگەر رەتىندە قاتىسۋعا تىيىم سالادى. ەلىمىزدە قوعامنىڭ سۇرانىسىنا, تىلەگىنە جاۋاپ بەرە الاتىن ءتىل ساياساتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتقارۋشى وكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى جانە ورتالىق ورگاندارىندا ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى دە جۇمىس ىستەيتىندەي ەتىپ, ءتيىمدى ويلاستىرىلعان كادرلىق ساياسات جۇرگىزىلەدى. ەڭ الدىڭعى ورىنعا ادامنىڭ بارلىق ىسكەرلىك قاسيەتتەرى قويىلىپ وتىر. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ەگەر دە بارلىق ۇلتتىق ماسەلەلەردى بىرتىندەپ جانە ويلاستىرا وتىرىپ, ادامداردىڭ ساعىن سىندىرماي شەشەتىن بولساق قانا, قازاقستان تاۋەلسىز, مىقتى, تۇتاس جانە بولىنبەيتىن مەملەكەت رەتىندە ساقتالىپ قالادى», دەپ تاۋەلسىزدىكتى ۇلتارالىق ماسەلەلەردى بىلىكتى شەشۋ ارقىلى ساقتاپ قالۋ ءىلىمىن شەگەلەپ بەكىتتى.
1995 جىلى ءبىزدىڭ قازاق ەلى اتتى ورتاق شاڭىراعىمىزدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ باستاماسىمەن جانە مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدە ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن وقىتىپ ۇيرەتەتىن ۇلتتىق جانە جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر جۇمىس ىستەيدى. ۇلتتىق جاڭعىرۋ مەكتەپتەرىندە 10-نان استام ءتىلدى وقىپ ۇيرەنۋ بولىمشەلەرى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى ولاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل سايىن قارجى ءبولىپ, ولارعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندار دا كومەك كورسەتەدى. ولار مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان ۇسىنىلاتىن گرانتتار نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. سوناۋ ءبىر جىلدارى بۇۇ ەكس-باس حاتشىسى كوفي اننان قازاقستاندى: «الەمنىڭ باسقا مەملەكەتتەرى ءۇشىن ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ, تۇراقتى ءارى باياندى دامۋدىڭ ۇلگىسى», دەپ اتاعان بولاتىن. ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ بىزدەگى تاجىريبەسىنە 2001 جىلى قازاقستانعا ارنايى ساپارمەن كەلگەن ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەل دە جوعارى باعا بەردى.
جۋىردا عانا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قوردايعا ارنايى بارىپ, ورىن العان وقيعانىڭ جاي-جاپسارىمەن تانىسۋى – مەملەكەت باسشىنىڭ ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنا مۇقيات قارايتىنىن انىق بىلدىرەدى. پرەزيدەنت ۇلتارالىق تاتۋلىق قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىندە اسا ماڭىزدى فاكتور ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر.
ءبىر شاڭىراق استىندا مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىمەن بىرگە ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى تاتۋلىق پەن كەلىسىم شەڭبەرىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءحىح-حح عاسىرلار بەدەرىندەگى رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن شارۋالاردىڭ جاپپاي قونىس اۋدارۋى مەن 1936-1944 جىلدارى تۇتاستاي حالىقتاردىڭ – نەمىس, كورەي, پولياك, ەۆرەي, كاۆكاز ۇلىستارى مەن قالماق ت.ب. دەپورتاتسيالانۋى ۇلى دالانى جەر شارىنىڭ الۋان ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ بەرەكەلى تىرلىك قۇرعان مەكەنىنە اينالدىردى. قازاق جەرىندە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدىڭ, ءوزارا سىيلاستىق پەن ءبىر-ءبىرىن بايىتۋدىڭ, ء«ار الۋاندىقتاعى بىرلىك» قاعيداتىمەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ قايتالانباس ءارى ەرەكشە ءداستۇرى قالىپتاستى. ەلدىڭ دياسپورالارى ءوزىن بارلىق اعىمداعى زاڭدار مەن جالپى قابىلدانعان ءتارتىپ ەرەجەلەرىنىڭ اياسىندا جايلى, مامىراجاي, قاۋىپسىز ءارى ەركىن سەزىنەدى. ءبىر-ءبىرىنىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىنىڭ ۇلگىلى ءارى ۇزدىك بەلگىلەرىن قابىلداۋ, ونى ءسىڭىرۋ – ازاماتتارىمىزدىڭ ومىرلىك قاعيداتىنا اينالدى.
ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءدىلى مەن ۇلتتىق قاسيەتىندە كوپ قۇندىلىقتار توعىسقان. كوشپەلى جانە مالشىلىق ءومىر سالتىن ۇستانعان كوشپەلىلەر سوڭعى التى مىڭجىلدىقتىڭ ىشىندە كيەلى قازاقستان جەرىندە بويىنا ۇلتتىق ءدىل مەن ەتنوستىق قاسيەتتىڭ اشىقتىق, تولەرانتتىلىق, قوناقجايلىق, باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دەگەن سىيلاستىق سياقتى تاماشا ءارى قايتالانباس بەلگىلەرىن سىڭىرە الدى. مىسالى, قازاقتاردىڭ قوناقجايلىعى تۋرالى بەلگىلى رەسەي عالىمى ا.ي.لەۆشين: «ەگەر دە اۋىلعا ءبىر قوناق كەلە قالسا, اسىرەسە الىستان كەلسە, سول ساتتە بارلىعى ونى تىڭداۋ ءۇشىن جينالا قالادى جانە داستارقان جايىپ, كۇتكەنى ءۇشىن اڭگىمەدەن باسقا ەشتەڭە تالاپ ەتپەيدى», دەپ جازادى.
بىزدەگى ءداستۇرلى بيلەر سوتى (دالا سوتتارى) جات ەلدىكتەردى لايىقتى قارسى الماعان ادامدى ايىپ تولەۋگە مىندەتتەگەن. بۇل قاسيەتتەردى ءبىز, قازىرگى قازاقتار مەن قازاقستاندىقتار, ءالى كۇنگە دەيىن جوعالتپاق تۇگىلى, ودان ءارى وركەنيەتتى, جاڭعىرتۋشىلىق ارنادا دامىتىپ كەلەمىز. مۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «حالىقتار اراسىنداعى كەلىسىم مەن دوستىقتىڭ التىن تامىرى قازاقتارعا ءتان اسىل قاسيەتتەردە جاتىر», دەپ تۇسىندىرگەن ەدى.
بۇل رەتتە ءبىز حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بەلگىلەرىنىڭ سينكرەتتىك سيپاتىن ايتپاي كەتە المايمىز. ۇلكەن يمپەريالار قۇرعان ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءتۇرلى ەتنوستار مەن سان قيلى مەملەكەت وكىلدەرىنىڭ جاقسى قاسيەتىن بويىنا جيناعانى, تەگى سينكرەتتىك ەكەنى بەلگىلى. باسقاشا ايتساق, قازاقتار اۋەل باستان جانە قازىر دە قانداي دا ءبىر ىرىم-جىرىمسىز, سوقىر نانىمدارسىز, باسقا ۇلتتاردى اسسيميلياتسيالاۋشى باسقىنشىلىق ساياساتسىز ۇلتارالىق بايلانىستارعا دايىن. ايتالىق XVII عاسىرداعى قالماقتار تەگەۋىرىنىنەن نوعاي ورداسى كۇيرەگەن كەزەڭدە كىشى ءجۇزدىڭ قۇرامىنا نوعايلىقتاردىڭ ەداۋىر توپتارى قوسىلدى. XVIII عاسىردا قازاقتارمەن ءجۇز جىلدان استام بولعان سوعىستارىندا جەڭىلىس تاپقان جوڭعارلار, قالماقتار دا قازاق اراسىنا ءسىڭىپ كەتتى. اتاقتى ابىلاي حان جورىقتا قولعا تۇسكەن قىرعىزدارى كوكشەتاۋعا ورنىقتىردى. ولار ءوسىپ-ءونىپ ءحىح عاسىردا جاڭاقىرعىز جانە بايقىرعىز بولىستارىن قۇرادى. قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كىرگەنىنە قاراماستان, ولار ءالى كۇنگە دەيىن وزدەرىنىڭ باستاپقى اتاۋى مەن وزىندىك ساناسىن جوعالتقان جوق. ولار ۇنەمى ء«بىز – تەگى قىرعىزدان شىققان قازاقتارمىز», – دەيدى.
كوشپەلى قازاقتار مەن ولاردىڭ تۇركىتىلدەس اتا-بابالارىنىڭ قوزعالىس بەلسەندىلىگى مەن بەيىمدەلگىشتىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋى ولاردىڭ كورشى حالىقتارمەن جانە مەملەكەتتەرمەن مادەني-تىلدىك, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي بايلانىستارعا وڭاي تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ ەشقانداي جالعان نانىمدارى مەن سوقىر سەنىمدەرى بولمادى: ولار دۇنيە قانداي – سول قالپىندا قابىلدادى. ولار قورشاعان الەمدى تومەنگى نەمەسە جوعارعى دارەجەدەگى حالىقتارعا بولگەن ەمەس. دالا تارلاندارىن وزگە مەملەكەتتەردىڭ تاعىنا نەمەسە اسكەر باسىلارى رەتىندە شاقىرۋلار دا سيرەك بولعان جوق. مىسالى, XIV عاسىردا قىتاي يمپەرياسى يۋان اۋلەتىنىڭ قولباسشىلارى نەگىزىنەن قازاقستاننان شىققان قىپشاقتار ەدى. بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن بۇكىل اراب شىعىسىنىڭ پاتشا تاعىنا قۇدىرەتتى دە جەڭىلمەيتىن ماملۇك بيلەۋشىسى, ايگىلى سۇلتان بەيبارىس وتىردى. سودان 100 جىلدان استام ۋاقىت بويى ماملۇكتەردى قازاق دالاسىنان شىققان سۇلتاندار باسقارىپ كەلدى.
ەلباسى ۇلتتىق وزىندىك سانا مەن حالىقتىڭ بىرتەكتىلىگى ماسەلەلەرىنە مۇقيات كوڭىل بولەدى. وسى ورايدا ول دالالىقتاردىڭ اشىقتىعى, ولاردىڭ اۋەل باستان قورشاعان الەم مەن باسقا وركەنيەتتەردەن وقشاۋلانۋدان باس تارتقاندىعى تۋراسىندا تەرەڭنەن پايىمدايدى: «قازاق حالقى ەشقاشان تۇيىق, وقشاۋ بولعان ەمەس. ول تاعدىردىڭ تالكەگىمەن, ءتاڭىردىڭ قالاۋىمەن ءارتۇرلى ىقپالدارعا اشىق بولدى, سولاي بولا تۇرا ۇلتتىق ءمانىن ساقتاپ قالا الدى».
ءبىزدىڭ كوپەتنوستىلىعىمىز باسقا مەملەكەتكە قاراعاندا ءبىرشاما وزگەشە قالىپتاستى: كوپەتنوستى كارتا پاتشالىق اكىمشىلىك پەن بولشەۆيكتەر جۇزەگە اسىرعان جاپپاي دەپورتاتسيالاۋ, جەر اۋدارۋ, اشتىق, قازاقستاندىق لاگەرلەرگە, تۇرمەگە توعىتۋ جانە باسقا دا ساياسي الاساپىراندار بارىسىندا كەسكىندەلدى. سوندىقتان دا ماجبۇرلىكپەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ جانى قينالىپ قازاق دالاسىنا جەتكەندە, جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ سوڭعى نانىمەن ءبولىسىپ, باسپانا بەرىپ, جاقىن-تۋىستارىنان دا جاقىن بولىپ, امان قالۋىنا سەبەپ بولعاندىعىن ەشقاشان ۇمىتپايدى, ولار شىنايى دوستىقتىڭ باعاسىن بىلەدى. ولاردى ماعىناسىز, اعايىننىڭ تۋ سىرتىنان پىشاق ۇراتىن ۇلتارالىق قاقتىعىستارعا يتەرمەلەۋ قيىن. 2015 جىلدان باستاپ ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە جانە اسىرەسە قازاقتارعا العىس ايتۋ كۇنىن ەنگىزۋدى ۇسىنۋى كەزدەيسوق ەمەس.
شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىز جاپپاي قايتا ورالۋىن, ۇلتىمىزدىڭ بىرەگەي ءدىلى مەن ءدىنىن نازارعا الاتىن بولساق, ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى تۇراقتىلىققا ىقپال ەتەدى. مىناداي ايقىن زاڭدىلىق بار: ەلىمىزگە شەتەلدىك قازاقتار نەعۇرلىم كوبىرەك كەلسە, سىرتتان دورەكى تۇردەگى كيلىگۋشىلىكتەر مەن ىشتەگى ۇلتارالىق كەلىسىمدى شايقالتۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم از بولادى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزگە 1 ميلليوننان استام ادام كەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت قۇرۋشى قازاقتاردىڭ سانى 70%-عا جەتتى. ال تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعان جىلدارى ءبىزدىڭ سانىمىز جالپى حالىق سانىنىڭ 40 %-ىن عانا قۇراعانىن ەستەن شىعارماۋمىز كەرەك.
حالىقتى ۇيىستىرۋدا قازاق ءتىلىنىڭ جەتەكشى ءرولى زور. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ءتىل قولدانىسى كەڭەيىپ, ول بۇكىل قازاقستان حالقىن ۇيىستىرۋ تىلىنە اينالىپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ ارقىلى وزگە ەتنوستىڭ وكىلدەرى تىلدىك كەدەرگىلەردى جويىپ, «قازاق ازاماتى» بولىپ كەتەدى. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تۇسىنەدى. ۇزاق ۋاقىت بويى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءتىلى زاڭسىز شەتتەتىلىپ, كسرو-نىڭ جەرگىلىكتى جانە ورتالىق ۇكىمەتىنىڭ كەسىرلى ساياساتى ۇستەمدىك ەتتى. تەك تاۋەلسىزدىك قانا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل دەڭگەيىنە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان. بۇل ورايدا, كەزىندە ەلباسى «مەنىڭ سەنىمىم مىنادا: قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ مىندەتىن شەشپەيىنشە, ۇلتتىق ساياسات مۇمكىن بولمايدى», دەپ شەگەلەپ ايتقان ەدى.
قازاقستانداعى ۇلتارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم عاسىرلار مەن مىڭجىلدىقتارعا ۇلاسپاق. بۇل ءۇشىن ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە قامقورلىقپەن قاراپ, توزىمدىلىك تانىتىپ, ەلدىڭ اۋماعىندا تۇراتىن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن سىيلاۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى سىننان وتكەن ساياساتىمىز بەن كەشەگى تاريحىمىز قازاقستان – ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان ەل دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اشىقتىعىمىز بەن مەيىربان مىنەزىمىزدىڭ وزىندىك ءتۇپ-تامىرى تۇراقتىلىق پەن مىعىمدىلىق, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن باياندىلىق ءۇشىن بارلىق جاعدايدى تۋعىزىپ وتىر. ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن كۇشەيتۋ جانە نىعايتۋ ماقساتىندا ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى ايانباي ەڭبەك ەتە بەرمەك. كەلەشەك ۇرپاقتىڭ مىندەتى – وسى قۇندىلىقتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, وعان قامقور بولۋ.
زيابەك قابىلدينوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى