جاڭگىر حان

ەسىم حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جانى­بەك سۇلتان, ەكىنشىسى – جاڭگىر حان, ال ءۇشىنشى ۇلى – سىرداق سۇل­تان. ت.ي.سۇلتانوۆتىڭ پىكىرى بويىنشا ەسىم حاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جانىبەك XVII عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ باسىندا حان تاعىنا وتىرىپ, ويرات تايشى­لارىمەن كوپ سوعىسقان جانە XVII عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ باسىندا ويراتتارمەن بولعان كەزەكتى شايقاستىڭ بىرىندە قازا تاپقان. ال سىرداق سۇلتاننان حۇسراۋ سۇلتان دەگەن ۇل تۋادى, ونىڭ ۇلى تاريحتان بەلگىلى – قايىپ حان.

جاڭگىردىڭ شىن ەسىمى – جا­ھان­گەر (پارسىشا «الەمدى باعىن­دىرۋشى, بيلەۋشى»). ونىڭ جاڭگىر بولىپ ايتىلۋى پارسىشا ەسىمنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي وزگەرۋىنەن شىعىپ تۇر. مۇنداي ەسىم XV-XVIII عاسىرلارداعى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان اۋماق­تارىنداعى بيلەۋشى اۋلەت وكىل­دەرىنىڭ اراسىندا ءجيى ۇشى­راسادى.

جاڭگىر (جاھانگەر) حاننىڭ ەسىمى شى­عىس دەرەكتەرىندەگى جانە ورىس تىلىن­دەگى ماتەريالداردا XVII عاسىردىڭ 30-جىل­دارى­نىڭ ورتاسىنداعى وقي­­عالارعا بايلانىستى العاش رەت كەزدەسە باس­تايدى. ونداعى دە­رەكتەردىڭ مالى­مەتتەرىندە ول سۇل­تان لاۋازىمىمەن ايتىلادى.

ورتاعاسىرلىق شىعىس دەرە­گى «باحر ال-اسراردىڭ» مالىمەت­تەرىندە دە 1634 جىلى تاشكەنتكە جورىق ۇيىمداستىرعان قازاق سۇلتاندارىنىڭ اراسىندا جاھان­گەردىڭ ەسىمى سۇلتان لاۋازىمىمەن ايتىلادى. XVII عاسىرداعى ورىس-موڭعول قاتىناستارىنىڭ دەرەكتەر جيناعىندا دا جاھانگەردىڭ ەسىمى كەزدەسىپ, وندا 1635 جىلى ونىڭ ويراتتارمەن بولعان شايقاس­تاردىڭ بىرىندە قولعا تۇسكەندىگى تۋرا­لى باياندالادى.

ەڭ العاش جاڭگىردىڭ جوڭعار­لارعا تۇت­قىنعا تۇسكەندىگىن ي.ە.في­­شەر ءوزىنىڭ ءسىبىر تاريحى­نا ار­نالعان كىتابىندا جازادى. ون­دا اۆتور 1635 جىلى وي­رات­تاردىڭ كو­سەمى باتىر حون­تاي­شىنىڭ ەسىم حانمەن سوعىس­قانىن ايتا كەلە, ونىڭ ۇلى جاڭ­­گىر سۇل­­تاندى جوڭعارلاردىڭ تۇت­قىن­عا تۇسىرگەنىن بايانداپ وتەدى. اۆتور وندا بۇل دەرەگىن قاي­دان العاندىعىن كور­سەت­پەي­دى. تاريح­شىنىڭ وسى ماتەريالىن كەيىن­گى تاريحشىلاردىڭ ءبارى قايتالاپ, ي.ە.في­شەردىڭ ەڭبەگىنە سىلتەمە بەرەدى. 1959 جىلى ماسكەۋدە جا­رىق كورگەن ورىس-موڭعول قا­تىناستارىنىڭ جيناعىندا وسى تا­ريحي وقيعاعا قاتىستى مالىمەت كەزدەسەدى. ول مالىمەت 1635 جىل­دىڭ 19 شىلدەسىندە توبولسك پري­كازدىعىنىڭ كەڭسەسىندە ويرات تايشىسى اباقتىڭ ەلشىلەرىنەن جازىلىپ الىنعان. ول مالىمەتتە ويرات تايشىلارىنىڭ ءبىر توبى 1635 جىلدىڭ قىس ايلارىندا قازاق ورداسىنا اتتانعاندىعى, ال قازاق ورداسى ادامدارىنىڭ وي­رات­تارعا جورىققا شىققاندىعى, ەكى جاق­تىڭ­ ءبىر-بىرىمەن كەزدەسىپ قالىپ, ۇلكەن شاي­قاس­تىڭ بولعان­دىعى, ويراتتاردىڭ جەڭىسكە جەت­­كەندىگى, ەسىم حاننىڭ ۇلى جاڭ­گىر سۇل­تاننىڭ (دەرەكتە يانگير تسارەۆيچ دەپ جازىلادى – ب.ك.) تۇتقىنعا الىنعاندىعى جانە سول كەزدە ول سۇلتاننىڭ ويراتتاردىڭ قولىندا ەكەندىگى ايتىلادى. كەزىندە ءسىبىر تاريحىن جازعان يوگانن فيشەر وسى دەرەكتى پايدالانعان بولۋى كەرەك, ويتكەنى ونىڭ جازعانى مەن دەرەك مالىمەتى ەكەۋى مازمۇنداس كەلەدى. ەندى وسى مالىمەتكە تالداۋ جاساپ كورەلىك.

بىرىنشىدەن, دەرەك مالىمە­تى قازاق-قالماق (ويرات) شايقا­سىنىڭ 1635 جىلدىڭ قىس اي­لارىنىڭ بىرىندە وتكەندىگىن, ال بۇل كەزدە جاڭگىردىڭ ءالى سۇلتان دارەجەسىندە جۇر­گەندىگىن كورەمىز, ياعني جاڭگىر بۇل وقي­عاعا دەيىن ءالى حان تاعىن يەلەنە قوي­ما­عان. دەرەكتە جاڭگىردىڭ ەسىم حاننىڭ ۇلى ەكەندىگى, ەسىمنىڭ قازاقتىڭ حانى بول­عان­دىعى ايتىلادى. بىراق سول جىلى, ياعني 1635 جىلى ناقتى كىمنىڭ حان ەكەندىگى جازىلماعان.

ەكىنشىدەن, جاڭگىردىڭ قال­ماق­تار قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسۋى – قازاق-جوڭعار قاتىناسىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى بول­عاندىعىن كورسەتەدى. ول تۋرالى جوڭعارلاردىڭ سولتۇستىكتەگى كور­­شىسىنە حابارلانىپ تۇر. سو­عان قاراعاندا, جاڭگىر سول تۇستا سۇل­تان دارەجەسىندە بولسا دا, قازاق قوعامىنداعى الاتىن ورنى حاننان كەم بولماعانىن نەمەسە حانمەن بىردەي بولعانىن باي­قايمىز. جاڭگىر دە جوڭعار تۇت­قىنىندا ۇزاق وتىرماي, ەرتە بوساتىلىپ, ەلىنە امان-ساۋ ورالادى.

ي.ە.فيشەر, ودان كەيىن ۆ.ۆ.ۆەليا­مي­نوۆ-زەرنوۆ, م.تى­نىش­­پاەۆ, ي.يا.زلاتكين, ت.ي.سۇل­تانوۆ جانە تاعى باسقا كەيىنگى زەرت­تەۋشىلەر جاڭگىردى جوڭعار تۇت­قى­نى­نان رەتىن تاۋىپ قاشىپ شىققان نەمەسە كەزدەيسوق ءساتتى جاعداي ونىڭ جوڭعار تۇت­قىنىنان بوساۋىنا جاعداي جاساعان دەپ ەسەپتەيدى. ەگەر دە XVII عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى جوڭعار قو­عامىنىڭ ىشكى ساياسي ومىرىنە تە­رەڭ نازار اۋدارساق, سوندا عانا جاڭگىردىڭ جوڭعار تۇتقىنىنان قالاي بوساپ شىققانىن تۇسىنۋگە جول تاپقانداي بولامىز.

تاريحتا جوڭعار حاندىعىنىڭ قۇرىل­عان جىلى دەپ 1635 جىلدىڭ ەسەپتەلەتىنى بەلگىلى. ال وعان دە­يىنگى كەزەڭدە ويرات قوعامىنىڭ ىشكى ساياسي ءومىرى قازانداعى قاي­ناعان سۋداي تاسىپ تۇرعان بولاتىن. جوڭعار تاريحىنىڭ ءىرى مامانى ي.يا.زلاتكيننىڭ دالەلدەپ كور­سەتۋى بويىنشا وسى كەزەڭدە ويرات وداعىنا ەنەتىن تايپالار اراسىندا كۇرەستەر كۇشەيىپ, تالاس-تارتىس بەلەڭ الىپ تۇر ەدى. دۇربەتتەر كوسەمى دالاي تايشى, شوروس كوسەمى حاراقۇلا تايشى, تورعاۋىتتار كوسەمى حوۇرلىك, حوشوۋىت­ كوسەمى حۇندۇلەن تايشى جانە تاعى باسقا تايپا كوسەمدەرى جەكە-دارا بيلىككە ۇمتىلىپ جات­قان-دى. تالاس-تارتىستاردىڭ نا­تي­جەسىندە تورعاۋىتتار – باتىس­قا, حوشوۋتتار – تيبەتكە قاراي قونىس اۋدارادى دا, ويراتتار جەرىندە شوروس تايپاسىنىڭ ءرولى ارتىپ, جالپى بيلىك وسى تايپانىڭ كوسەمى حاراقۇلاعا كوشەدى. 1634 جىلى ول قايتىس بولعاننان كەيىن حاراقۇلانىڭ ۇلى ءارى مۇراگەرى حوتو-حوتسين باتىر ويرات چۋلگانىندا (ويرات تايشىلارىنىڭ كەڭەسى, قۇرىلتاي سەكىلدى جيىن) حوشوۋىتتار كوسەمى بايباعاس تايشىمەن بىردەي دارەجەگە يە بولادى, ال دالاي-لاما وعان حونتايشى تيتۋلىن بەرەدى. ءسوي­تىپ ءىس جۇزىندە باتىر حونتايشى ويرات وداعىنىڭ جەكە-دارا بيلەۋشىسىنە اينالادى. باتىر حونتايشىنىڭ بيلىككە كەلۋى قارساڭىندا جوڭعار حاندىعىنىڭ سىرتقى ساياسي جاعدايى جالپى العاندا ءبىر­شاما تۇراقتى بولسا, ال ىشكى ساياسي جاع­دايى كۇردەلىرەك ەدى. باتىر حونتايشى ىشكى ساياسي ومىردە ورتالىقتاندىرىلعان حاندىق بيلىكتى نىعايتۋ ساياساتىن جۇرگىزسە, كەيبىر جەرگىلىكتى تايپا كوسەمدەرى ورتالىق حان­­دىق بيلىككە باعىنباۋعا, وز­دەرىنىڭ فەو­دال­دىق مارتەبەسىن ساقتاپ قالۋعا نەمەسە قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسادى. وسىلايشا جوڭعاريانىڭ وزىن­دە باتىر حونتايشىعا قارسى ساياسي توپ پايدا بولادى. مىنە, حونتايشى مەن وعان قارسى توپ اراسىنداعى قايشىلىق جاڭگىر سۇلتاننىڭ جوڭعار تۇتقىنىنان بوساپ شىعۋىنا اسەر ەتكەن دەۋگە بولادى. حاراقۇلا تايشى تۇسىندا ويرات چۋلگانىڭ باسقارعان حوشوۋىت تايپاسىنىڭ كوسەمى باي­باعاس تايشىنىڭ تۋعان ءىنىسى حۇن­دۇلەن تايشى – باتىر حونتايشى بيلىگىنىڭ كۇشەيۋىنە بىردەن-ءبىر قارسى تۇرعان تۇلعا-تۇعىن. سول سەبەپتى دە ول حونتايشىنىڭ كوپ­تە­گەن ءىس-ارەكەتىنە كەيدە اشىق, كەي­دە جابىق تۇردە قارسىلىق كور­سەتىپ وتىرادى.

1644 جىلى باتىر حونتايشىمەن اڭگى­مە­لەسكەن توبولسك اكىم­­شىلىگىنىڭ ەلشىسى گ.ءيليننىڭ ەسەبىندە حۇندۇلەن تايشى مەن دالاي تايشىنىڭ ۇلدارىن, جاڭ­گىر سۇلتان مەن ءجالاڭتوس باتىر­دى حونتايشى ءوزىنىڭ جاۋى دەپ سانايتىنىن, حۇندۇلەن تاي­شى­نىڭ جاڭگىردى قولداپ وتىراتىنىن جانە تايشى ونى تاڭ­داۋ­لى ۇلى (نازۆاننىي سىن) دەپ سانايتىندىعىن بايانداپ بە­رەدى. مىنە, وسى مالىمەتتەن جاڭگىردىڭ جوڭعار تۇتقىنىنان امان-ەسەن بوساپ شىعۋىنىڭ سەبە­بى ناقتىلانا تۇسەدى.

XVII عاسىردىڭ 30-جىل­دا­رىنداعى جاڭگىر سۇلتاننىڭ قازاق قوعامىنداعى الاتىن ورنىن بىل­گەن باتىر حونتايشىنىڭ قار­سى­لاستارى جاڭگىردى ول­تىرت­پەي, كەرى­سىن­شە ونىمەن جاقىن­داسۋدى, وداقتاسۋدى ويلاستىرعان دەۋگە بولادى.

وسىلايشا جاڭگىر سۇلتان 1635 جىلى جوڭعار تۇتقىنىنان جوڭعارلاردىڭ ءوز قولىمەن بوساپ, تۋعان ەلىنە امان-ساۋ ورا­لا­دى, جوڭعار تايشىلارىنىڭ اراسىنان وزىنە وداقتاستار تاۋىپ قاي­تادى. بۇل وداق­تاستىقتىڭ وعان 1643 جىلعى باتىر حونتايشى اسكەرى­مەن شايقاسىندا كوپ كومەگى تيەدى.

جالپى, قازاق-جوڭعار قاتى­ناس­تارىنىڭ العاشقى 20 جىلداي كەزەڭىندەگى ەكى جاق­تىڭ قاتى­سۋىمەن بولعان ءىرى وقيعالار سا­نى ۇشەۋ. ءبىرىنشىسى, جوعارىدا اتاپ وتكەن 1635 جىلعى قازاق-جوڭعار شايقاسى جانە جاڭگىر سۇلتاننىڭ جوڭعار تۇتقىنىنا ءتۇسۋى بولسا, ەكىنشىسىنە – 1643 جى­ل­عى قازاق-جوڭعار شايقاسى جاتادى. ال ءۇشىن­شى ءىرى وقيعا, ول – 1652 جىلعى جاڭ­گىر حان قازا تاباتىن شايقاس. قاراپ وتىر­ساق, وسى ءۇش وقيعاعا جاڭگىر تىكەلەي قا­تى­سىپ, وقيعالاردىڭ باسىندا جۇرگەن ەكەن. جاڭگىر حاننىڭ ومىرىنە قاتىستى ەڭ كوپ كەزدەسەتىن مالىمەتكە – 1643 جىل­عى­ شايقاس تۋرالى مالىمەت جاتادى. بۇل كەز­دە جاڭگىر ءالى سۇلتان دارەجەسىندە بو­لاتىن. جوڭعارياعا بارىپ كەلگەن ورىس ەلشىلەرىنىڭ ەسەپتەرىندە ونىڭ دارە­جە­سىن سۇلتان دەپ جازادى. مىسالى, 1640 جىلى قىركۇيەك ايىندا جوڭعار قونتايشىسىنىڭ ورداسىندا قازاق سۇلتانى جاڭگىر سۇلتاننىڭ ەلشىسى بولعاندىعىن ورىس دەرەكتەرى حابارلايدى.

1643-1644 جىلعى قازاق-جوڭ­عار سوعىسى تۋرالى ەڭ العاشقى حاباردى گ.يلين بەرەدى. ول 1644 جىلى اقپان ايىندا باتىر حون­تايشىنىڭ ورداسىنان تو­بولسكىگە قايتىپ ورالىپ, ۆوەۆودا كۋراكينگە وسى سوعىس تۋرالى باياندايدى. ءدال وسى جىلى جانە سول ايدا توبولسكىگە كەلگەن ويرات كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى ابىلاي تاي­شىنىڭ ەلشىسى باحتىيدىڭ حابار­لاماسىندا دا 1643-1644 جىل­عى قازاق-جوڭعار سوعىسى تۋرالى ايتىلىپ, ول دا گ.ءيليننىڭ مالىمەتىن راستايدى جانە ونى تولىقتىرا تۇسەدى. ەكى مالىمەتتىڭ ۇزىندىلەرى ي.يا.زلاتكيننىڭ مونوگرافياسىندا كەلتىرىلەدى.

باتىر حونتايشىنىڭ قازاق­تارعا قارسى جورىعى 1643 جىل­دىڭ قىسىندا باستالىپ, 1644 جىلدىڭ جازىنا دەيىن سوزىلادى. جوڭعار بيلەۋشىسى جاعىندا كوپتەگەن ويرات تايشىلارى, حالحا بيلەۋ­شى­سىنىڭ ۇلى ومبو-ەردەني بولىپ, جالپى سانى 50 مىڭ اسكەر جورىققا شىعادى. بۇل جورىققا جاڭ­گىردىڭ وداقتاستارى حۇندۋلەن تايشى, دالاي تايشىنىڭ ۇلدارى قاتىسۋدان باس تارتقانىن ەلشى باحتىيدىڭ مالىمەتى دالەلدەيدى. ءبىر قىزىعى, گ.ءيليننىڭ دەرەگىندە باتىر حونتايشىنىڭ جاڭگىر سۇلتانعا قارسى اتتانعاندىعى باسا ايتىلادى. سول كەزدەگى قازاق حانى جاڭگىردىڭ اعاسى جانىبەك بولسا دا, ول تۋرالى ەشكىم دە ءسوز قىلمايدى. بارلىق دەرەكتە تەك جاڭگىر سۇلتاننىڭ ەسىمى عانا بايان­­دالادى.

جاڭگىر سۇلتان جوڭعار اسكە­رىنىڭ قازاق­تارعا قارسى دايىن­دىعىنان حاباردار بولعان سياق­تى. مۇنى جاڭگىردىڭ حۇندۋ­لەن تايشى­مەن دوستىعىنىڭ ناتي­جەسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. جاڭگىر سۇل­تان باتىر حون­تايشىنىڭ جو­رىق باعىتىن دا الدىن الا ءبىلىپ, ولارعا قارسى تۇراتىن ىڭعاي­لى جەردى تاڭداپ تا الادى. سامار­قانداعى دوسى ءجالاڭتوس باتىرعا دا حابار جىبەرەدى. ءوزى 600 ادام­دىق اسكەرىمەن جاۋ اسكەرىنە قار­سى اتتانىپ كەتەدى. جوڭعار اسكە­رىنىڭ باعىتىنداعى تار تاۋ شات­قالىنىڭ ىشىندە ور قازدىرىپ, وندا مىلتىقپەن قارۋلانعان 300 جاساعىن قالدىرادى دا, ءوزى قالعان اسكەرىمەن قارسى بەتتەگى تاستاردىڭ ارتىنا جاسىرىنادى. حونتايشى اسكەرى ورداداعىلارعا جاقىنداعاندا جاڭگىردىڭ 300 جاساعى ولارعا وق اتىپ بەتىن قاي­تارا­دى. ەكىن­شى جاقتان سۇل­تاننىڭ ءوزى سوق­قى­ بەرەدى. شات­قالدىڭ وتە تارلى­عىنان قال­ماق اسكەرى سان­دىق ارتىق­شىلىعىن پاي­دالانا المايدى, ەركىن قيمىلداۋعا مۇم­كىن­دىكتەرى بولمايدى. باتىر حونتايشى ەكى رەت شابۋىل جاسايدى, بىراق ول ەكەۋى دە ەشقانداي ناتيجە بەرمەيدى. سول كەزدە سا­مارقان اكىمى ءجالاڭتوس باتىردىڭ 20 مىڭدىق اسكەرى دە كەلىپ جەتەدى. 10 مىڭ­داي­ ادامىنان ايىرىلعان جوڭعار اسكەرى كەرى شەگىنۋدەن باس­قا امال تاپپايدى. بۇل سوعىس جاڭگىر سۇلتاننىڭ اتاق-ابىرويى مەن بەدەلىن قالاي اسقاقتاتسا, باتىر حون­تاي­شىنىڭ بەدەلىنە سولاي زور نۇقسان كەلتىرەدى.

ورىس ەلشىسى مەن جوڭعار ەل­شىسىنىڭ جازبالارىنا قاراعاندا, باتىر حونتايشى بۇل جورىقتان ەلىنە 1644 جىلدىڭ شىلدە ايىن­دا ورالعان. كەلە سالا جاڭگىر مەن جالاڭتوستەن كەك الۋ ءۇشىن جاڭا جورىققا قاتتى دايارلانادى. سونىمەن بىرگە 1643 جىلعى جورىققا قاتىسۋدان باس تارتقان حۇندۇلەن تايشى باستاعان قار­سىلاس توپتى جازالاۋدى دا ويلاستىرادى. وسىعان بايلانىستى ول كۋزنەتسك ۋەزىنەن كوپتەگەن قا­رۋ-جاراق ساتقىزىپ الادى. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, باتىر حون­تايشىنىڭ كەلەسى جىلعا جوسپار­لاعان جاڭگىرگە قارسى جو­رىعى جۇزەگە اسپاي قالادى. ءبىز­دىڭ ويىمىزشا, ونىڭ ەكى سەبەبى بولعان سياقتى. ءبىرىنشى سەبەپ – جوڭعاريانىڭ ءوز ىشىندەگى سايا­سي جاعدايدىڭ ۋشىعىپ كەتۋى بولسا كەرەك. حونتايشىنىڭ قار­سى­لاستارىن جازالاۋعا كىرىسۋى ونى حۇندۇلەن تايشىمەن اشىق شاي­قاسقا شىعۋىنا الىپ كەلەدى, بىراق حونتايشى ءوز ماقساتىنا جەتە المايدى. مۇنداي جاعدايدا قازاق­تارعا قارسى جاڭا جورىق جاساۋ ونى تاعى دا ماسقارا جەڭىلىسكە اكە­لەرى ءسوزسىز ەدى. ال ەكىنشى سەبەپكە جاتاتىن جاعدايعا – وسى كەزدەن باستاپ جاڭگىردىڭ بۇكىل قازاققا حان بولۋى – باتىر حونتايشىنى جاڭا سوعىسقا بارۋدان باس تارتقىزعان.

جاڭگىردىڭ ءدال قاي جىلى حان بول­عا­نى بەلگىسىز. وسىعان بايلانىستى ت.ي.سۇلتانوۆ مىناداي پىكىر بىلدىرەدى: «اعاسى جانىبەك حاننىڭ ولىمىنەن كەيىن شا­مامەن XVII عاسىردىڭ 40- جىلدارىنىڭ ور­تاسىنا تامان جاھانگەر بۇكىل قازاققا حان بولادى». ءبىز دە وسى پىكىرگە قوسىلا وتى­رىپ, جاڭگىردىڭ تاققا وتىرعان كەزىن 1643-1644 جىل دەپ سانايمىز. حاندىق بيلىك­كە كەلگەنگە دەيىن-اق قازاق قوعامى ىشىن­دە وتە زور بەدەلگە يە بولعان جاڭگىردىڭ اعاسىنان كەيىن تۇركىستانداعى حان تاعىن يەلەنگەندىگى زاڭدى قۇبىلىس.

1611-1642 جىلدارى ماۋە­رەن­ناحر­دا بيلىكتە بولعان اتاق­تى يمام­­قۇلي حان­ قايتىس بول­عاننان كەيىن بۇحارا تاعى­نا ونىڭ ءىنىسى نادير­مۇحاممەد حان (1642-­­1645جج.)­ وتىرادى. جاڭگىر حاننىڭ ءارى دوسى, ءارى قارۋلاس سەرىگى ءجالاڭ­توس باتىر وسى جىلدارى ورتا ازيانىڭ ءىرى قالا­لا­رىنىڭ ءبىرى – سامارقان قالاسىنىڭ اكىمى بولاتىن. سونىمەن بىرگە ول سول كەزەڭدە ماۋەرەنناحردىڭ ساياسي ومىرىندەگى ءىرى كورنەكتى تۇل­عالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن. ول 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى يمام­قۇلي حانمەن جاقىن بولادى جانە اشتارحانيلىق اۋلەتتىڭ جاس وكىلدەرىنە اتالىق قىزمەت اتقارادى. ونىڭ مۇنداي قىزمەتى مەن بەدەلى قازاق حاندىعى مەن اشتارحانيلىق اۋلەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋگە, جاقىنداستىرۋعا كوپ كومەگىن تيگىزەدى. كەزىندە ەسىم حاننىڭ ءبىر قىزى يمامقۇلي حانعا ۇزاتىلسا, كەيىن كەلە اۋلەتتەر اراسىنداعى تۋىستىق بايلانىس­تار ودان ءارى جالعاسىن تابادى دا, XVII عاسىر­دىڭ 40-جىلدارى جاڭگىر حان­نىڭ ءبىر قىزى بولاشاق بۇحارا حانى, ءجالاڭتوس باتىردىڭ تاربيەلەنۋشىسى ابد ال-ازيز سۇلتانعا ۇزاتىلادى. جاڭگىر حان مەن ءجالاڭتوس باتىر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىققا, دوستىققا نەگىز­دەلگەن قارىم-قاتىناس 1643-1644 جىل­دان كەيىن دە, ياعني جاڭگىردىڭ حان تاعىن يەلەنگەنىنەن كەيىن دە تەرەڭ داميدى. ءتىپتى ول قاتى­ناس ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي باي­لانىستارعا دا تىكەلەي اسەرىن تي­گىزەدى. ناديرمۇحاممەد حاننىڭ ۇلكەن ۇلى, ءجالاڭتوستىڭ شاكىرتى ابد ال-ءازيزدىڭ 1645 جىلى حان تاعىنا كەلۋىنە تىكەلەي بولماسا دا جاناما قازاق حاندىعىنىڭ قاتىسى بار. ال ودان كەيىن 35 جىل بويى ابد ال-ازيز حاننىڭ تاقتا وتىرۋىنا ونىڭ قازاق ەلى­مەن دوستىق قاتىناستارعا نەگىز­دەلگەن ساياسات جۇرگىزۋى دە اسەر ەتسە كەرەك. وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەر­لىك نارسە, ابد ال-ءازيزدىڭ بيلىك­كە ناديرمۇحاممەد حان تاق­تان كۇشتەپ كەتىرىلگەننەن كەيىن كەلۋى. جەرگىلىكتى ساياسي كۇش­­تەردىڭ ناديرمۇحاممەد حان­عا نارازىلىعى, (ونىڭ ىشىن­دە ءجا­لاڭتوس با­تىردىڭ دا بولۋى مۇمكىن) تاققا باسقا ۇمىتكەر­لەردى وتىرعىزۋعا الىپ كەلەدى. ۇمىت­كەرلەر ىشىنەن جاڭگىر حان­نىڭ كۇيەۋ بالاسى جانە ءجالاڭتوس باتىردىڭ شاكىرتى ابد ال-ازيز جەڭىپ شىعادى. وعان باسقا دا فاكتورلارمەن بىرگە جاڭگىر مەن ءجالاڭتوستىڭ ىقپالدارى دا اسەر ەتكەن دەۋگە تولىق نەگىز بار. ال ابد ال-ازيز حان بيلىك قۇرعان جىلدارى قازاق­تار­مەن­ قارىم-قاتىناس بەيبىت تۇردە داميدى. جازبا دەرەك مالىمەتتەرىندە ەكى ەل ارا­سىندا ەستە قالارلىقتاي سوعىستار, ۇرىس-شايقاستار كەزدەسپەيدى. مۇنداي بەيبىت قاتىناستاردىڭ باستاۋىندا جاڭگىر حان­نىڭ اشتارحانيلىق اۋلەتپەن جۇرگىزگەن بەي­بىت, تۋىس­تىق ساياساتى جاتىر دەپ تولىق سەنىم­مەن ايتا الامىز.

كەيبىر تاريحي ادەبيەتتەردە 1652 جىل­عى قازاق-جوڭعار سوعى­سى جەكە, ەكى ەل ارا­سىنداعى كەزەك­تى سوعىستىڭ ءبىرى دەپ قا­راس­تىرىلادى. ماسەلەگە تەرەڭىرەك ۇڭىل­سەك, ونىڭ 1643 جىلعى قازاق-جوڭعار سوعى­سى­نىڭ جالعاسى ەكەن­دىگىنە كوز جەتكىزەمىز. بۇ­عان دەيىن جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, 1643-1644 جىلعى جەڭىلىستەن كەيىن باتىر حونتايشى جاڭگىردەن كەك الۋ ءۇشىن جاڭا سوعىسقا دا­يىندالادى. ول ءۇشىن وعان الدى­مەنەن جوڭعارياداعى جاڭگىردىڭ وداق­تاس­تارى – حۇندۇلەن تايشىنى, دالاي تاي­شى­نىڭ ۇلدا­رىن جەڭۋ كەرەك بولاتىن. جوڭ­­عا­ريانىڭ ەكى ساياسي سەركەسى اراسىن­داعى كەلىسسوزدەر ناتيجە بەرمەي, قا­تىناس ۋشىعا تۇسەدى دە, اقىرى 1646 جىلى ول اسكە­ري قاقتىعىسقا اكەپ سوقتىرادى. جاڭ­گىر حاننىڭ وداقتاسى سول قاقتىعىستا 250 ادامىنان ايىرىلادى دا, شەگىنۋگە ءماج­بۇر بولادى. 1647 جىلى زايا پانديتا سوعى­سۋشى جاقتاردى تاتۋ­لاستىرۋعا كۇش سالادى. ولار­دى ءبىر-بىرىمەن جولىقتىرىپ, بەتپە-بەت سويلەستىرەدى. بىراق ول ويداعىداي ناتيجە بەرمەيدى.

ودان كەيىنگى جىلدارى جوڭعار تايشىلارى اراسىندا بىرنەشە جىلعا سوزىلعان قاقتىعىستار باتىر حونتايشىعا قازاقتارعا قار­سى اتتانۋعا قولبايلاۋ جاسايدى. بىراق تا جوڭعار بيلەۋشىلەرى جاڭا جورىققا دايارلىعىن توقتات­پايدى.

باتىر حونتايشىنىڭ قازاق­تارعا جو­رى­عى­ اقىرى 1652 جىلى جۇزەگە اسادى. وعان قارسى جاڭگىر حاننىڭ ءوزى قازاق اسكەرىن باستاپ شىعادى. بىراق دەرەك مالىمەتتەرى ۇرىستىڭ قالاي جۇرگەنى تۋرالى باياندامايدى. تەك باتىر حونتايشىنىڭ وداقتاسى, حوشو­ۋىت تايپاسىنىڭ كوسەمى, وچير­تۋ-تسەتسەن حاننىڭ 17 جاستاعى ۇلى گالدامنىڭ جاڭگىر حاندى ول­تىرگەنىن عانا ايتادى. ي.يا.زلات­كين دەرەك مالىمەتىنە سۇيە­نىپ, جاڭگىر حان جەكپە-جەكتە گال­دامنان جەڭىلىپ ءولتىرىلدى دەپ جازا­دى. بىراق مۇن­داي مالىمەتكە سەنە قويۋ قيىن. ويتكەنى ۇرىس باستالار الدىندا جەكپە-جەككە تەك ەكى جاقتىڭ مىقتى, سەنىمدى باتىرلارىنىڭ عانا شىعاتىنى بەلگىلى. ال جاڭگىر حاننىڭ قالاي قازا تاپقانى تۋرالى ءبىز, وزىندىك ويلا­رىمىزدى ورتاعا سالىپ كو­رەلىك.

1643-1644 جىلعى سوعىستا ورا­سان كوپ قولمەن جەڭىلىس تاۋىپ, ماسقارا بولعان باتىر حونتايشى 1652 جىلعى جورىقتا قالاي بولسا دا جاڭگىر حاندى ولتىرۋگە بەل بۋعان. سول ءۇشىن دە ول ارنايى مەرگەن-ساداقشىلاردان ادامدار دايار­لاپ, ولارعا ۇرىستىڭ قىزعان كەزىندە قازاق حانىنىڭ جانىنا مۇم­كىندىگىنشە جاقىن بارىپ, ءول­تىرۋدى تاپسىرعان. بۇل تاپسىرمانى جو­عارىدا ەسىمىن اتاپ وتكەن 17 جاستاعى گالدام ورىنداپ شىققان.

ەندى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز, جاڭ­گىر حان­نىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى بولماق. قولىمىزدا بار ماتە­ريال­دار جاڭگىر حاننىڭ ەكى قىزى جانە ءۇش ۇلى بولعاندىعىن ايتادى. ونىڭ باسقا دا ۇل-قىز­دارى بولۋى مۇمكىن, بىراق ولار جونىندە ەشبىر دەرەكتە ايتىل­مايدى. جوعارىدا ايتىپ وتكە­نىمىزدەي, جاڭگىر حاننىڭ دەرەكتەردە كەزدەسەتىن ەكى قىزىنىڭ ءبىرى – اشتارحانيلىق ابد ال-ازيز حان­عا, ەكىنشىسى – شىعىس تۇر­كىست­ان­دا­عى شاعاتايلىق اب­دوللاح حاننىڭ ۇلى جولبارىس حانعا ۇزاتىلادى.

جاڭگىر حاننىڭ ۇلدارىنىڭ ۇلكەنى – اپپاق (اباق) سۇلتان. جاڭ­گىر حاننىڭ تۇسىندا ونىڭ قازاق ەلشىلىگى قۇرامىندا شىعىس تۇر­كىستانعا بارعانى شاح ماح­مۇد شوروستىڭ دەرەگىندە ايتىلادى. كەلەسى ۇلدارىنىڭ ءبىرى – تاۋەكەل سۇلتان. ول قازاق تاريحىندا – تاۋكە, ءاز تاۋكە دەگەن ەسىممەن قالادى. تاۋكەنىڭ دە اكەسىنىڭ حاندىق بيلىگى تۇسىندا العاش رەت قازاق ەلشىلىگىمەن شىعىس تۇر­كىستانعا بارعانى بەلگىلى. ش.قۇ­دايبەردى ۇلىنىڭ ماتەريالدارىندا جاڭگىر حاننىڭ تاعى ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى اتالادى. ونىڭ ەسىمى – ۋاليباقي. ول ۇرگەنىشتەگى عايىپ حاننىڭ قىزىنان تۋعان دەلىنەدى جانە قالماق ايەلدەن تۋعان تاۋكە اكە­سىنەن سوڭ تاققا وتىرعاندا, وك­پەلەگەن ۋاليباقي ۇرگەنىشتەگى عايىپ حانعا كەتىپ قالعان ەدى دەلىنەدى.

وسىلايشا, جاڭگىر حان قازاق تاريحىندا جارقىن ىستەرىمەن قالىپ, ونىڭ ەسىمى قازىرگى كەزەڭدەگى قازاق حالقى ءۇشىن وتانسۇيگىشتىك پەن جانقيارلىقتىڭ, باتىرلىق پەن ەرلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالىپ وتىر. بولاشاقتا جاڭگىر حانعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر مەن ماتەريالدار ونىڭ تاريحي تۇلعاسىن ودان ءارى اشا تۇسەدى دەگەن ويدامىز.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى