اتىراۋ قالاسىنىڭ كەڭ جايىلما ەتەگىن قونىس ەتكەن ءاسيما اپام ۇيىنە سالەم بەرە باراتىنمىن. سۇڭعاق بويلى, بار مەيىرىمى ءجۇزى مەن كوزىندە تۇنىپ قالعان اپامىز ادەتىنشە اينالىپ-تولعانىپ, شاراياق تولى شۇبات ۇسىناتىن. سول شۇباتپەن بىرگە بويىڭا ەرەكشە ءبىر جىلۋ, جانعا جايلى شۋاق تارار ەدى. ءۇنسىز وتىرىپ اپام جۇزىنە كوز سالاتىنمىن. سەكسەن جاسقا دەيىن وبلىستىق ساحنالاردا, نەبىر شىرايلى كەشتەردە كۇي شالعان جاننىڭ يىلسە دە جەز قارماقتاي سىنباعان قۋاتى ءتانتى ەتەتىن. بار بەينەتىن بەتىنە ءاجىم عىپ جازىپ العان اپام اۋلادا وتىرىپ, ءبىر ءسات الىسقا كوز تىگەر-ءدى. قوڭىراۋلى كەرۋەندەي قىر اسىپ كەتكەن قىز داۋرەنىن, قىزىقتى جىلدارىن ويشا قۋالايدى-اۋ, شاماسى...
اتىراۋ قالاسىنىڭ كەڭ جايىلما ەتەگىن قونىس ەتكەن ءاسيما اپام ۇيىنە سالەم بەرە باراتىنمىن. سۇڭعاق بويلى, بار مەيىرىمى ءجۇزى مەن كوزىندە تۇنىپ قالعان اپامىز ادەتىنشە اينالىپ-تولعانىپ, شاراياق تولى شۇبات ۇسىناتىن. سول شۇباتپەن بىرگە بويىڭا ەرەكشە ءبىر جىلۋ, جانعا جايلى شۋاق تارار ەدى. ءۇنسىز وتىرىپ اپام جۇزىنە كوز سالاتىنمىن. سەكسەن جاسقا دەيىن وبلىستىق ساحنالاردا, نەبىر شىرايلى كەشتەردە كۇي شالعان جاننىڭ يىلسە دە جەز قارماقتاي سىنباعان قۋاتى ءتانتى ەتەتىن. بار بەينەتىن بەتىنە ءاجىم عىپ جازىپ العان اپام اۋلادا وتىرىپ, ءبىر ءسات الىسقا كوز تىگەر-ءدى. قوڭىراۋلى كەرۋەندەي قىر اسىپ كەتكەن قىز داۋرەنىن, قىزىقتى جىلدارىن ويشا قۋالايدى-اۋ, شاماسى...
وندايدا الدىمەن ويعا ورالارى تۋعان توپىراقتىڭ كيەسى مەن ءوزى ءوسىپ-ونگەن شاڭىراقتىڭ يەسى – اتا-اناسى-داعى. اتا قونىسى – ءارىسى اقجوناس ەدى. باعزى زامانعى نوعايلىنىڭ باتىرى ەر تارعىن عاشىق بولاتىن اقجۇنىس ارۋ شە؟ قاپيادا قاستىق ويلايتىن قارت قوجاق شە؟ مىنە, سونداي تاريحي تۇلعالار ءومىر ءسۇرىپ, ات تابانى مورلەپ كەتكەن ءوڭىر عوي بۇل. قوشالاق پەن تارعىن تاۋى, ورتا قىر, بەرىسى قانىشكەنگە دەيىن جالعاسقان كەڭ ولكە. جال-جال شاعىلى شىققان كۇننىڭ شاپاعىنا شومىلىپ, سارى التىنداي بالقيتىن. جۋسانى مەن شاعىرى جايىلعان مالدى شايالاتىپ تاستايتىن قۇيقالى جەر. وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى قالي ەسىمدى ازاماتتىڭ شاڭىراعىندا اپامىز جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان. شىبىنعا شاقتىرماي وسىرگەن جەتى بىردەي ۇل-قىزىنىڭ ۇلكەنى ءوزى ەدى. اكەسى ساۋاتتى, كولحوز توراعاسى. تورىنەن قوناق ۇزىلمەگەن كەڭ قۇشاق, ونەرگە بەيىم جان بولعان.
ونەر – كيەلى, ول اۋىسپايدى, جۇعىسپايدى. قونادى. كىشكەنە قىزىنىڭ دومبىرا ءۇنىن ەستىسە ەلەڭدەي قالاتىنىنان ءۇمىت ەتكەن اكەسى ىقشامدى, قالاقتاي عىپ دومبىرا جاساتىپ بەرگەن. باھۋ دەگەن اعايىنى اپامىزعا ءان, كۇي ۇيرەتىپ تالابىن ۇشتايدى. العاشقى ۇستازىنا اينالادى.
– شىناشاقتاي شاعىڭىزدا قونعان ونەر ءسىزدى ءالى كۇنگە قوس قولتىعىڭىزدان دەمەپ كەلەدى. ايگىلى دينا شەشەمىزبەن جۇزدەسكەن ءساتىڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى, – دەيمىن سىر تارتىپ.
– جۋسان مەن شاعىر ءبۇر جارىپ, ءشوپ باسى اۋىرلاعان شاق- اۋ, دەيمىن. ايتەۋىر وراقشىلار قاۋىرت ىسكە كىرىسكەن كەز. اكەم ەرتەڭدى-كەش ات ارقاسىندا, مىگىر تاپپايتىن, – دەپ اپامنىڭ جۇزىندەگى اجىمدەرى تاراپ, كوزىندە ەرەكشە ءبىر نۇر وياندى. – بىرىندە اكەم ءتۇس اۋا اق ىنگەنگە مىنگەن ءبىر كەمپىرلەۋ ادامدى ەرتىپ كەلدى. تاني كەتتىم. دينا شەشەم. ءبىزدىڭ ۇيدە بۇرىن دا بولعان. قونا جاتىپ كۇي شەرتكەن. مۇنداي قۋانباسپىن. اپپاق كيمەشەك, ونىڭ سىرتىنان قارقاراداي عىپ اق شاعالا جاۋلىق وراعان. كەمىستى قامزول كيگەن. ءوزى دە ات جاقتى, سىپتىعىر, سۇلۋ ادام ەدى. اق ىنگەنىنىڭ ارتقى وركەشى نايزاداي تىك. ال, الدىڭعى وركەشى ءسال يمەكتەۋ. سوعان اققاپتال دومبىراسىن جىپپەن ءىلىپ قويىپتى. وسى كورىنىس كوز الدىمدا ومىرلىكتەي بوپ باسىلىپ قالىپتى. جاس بالانىڭ جادى سورعىش سياقتى عوي. كەيدە ساحنادا كۇي تارتىپ وتىرعانىمدا دينا شەشەمنىڭ ء“يا, ءپىسىمىللا” دەپ اق ىنگەننەن ءتۇسىپ جاتقان ءساتى سانامدا ساۋلەلەنەدى...
– قاليجان, سەنىڭ ءۇيىڭنىڭ كورپەسى تازا, ىقىلاسى ادال. “قىزىل وتاۋ” ءوتىنىش ەتكەن سوڭ كولحوزىڭا ادەيى بۇرىلدىم. وراقشىلارىڭا كەشكە ويىن قويايىن. ەڭبەك ادامى عوي. ايازعا ءۇسىپ, كۇنگە ءپىسىپ قايبىر جەتىسىپ ءجۇر دەيسىڭ, – دەپ دينا شەشەمىز سول بەكزات قالپى تورگە جايعاسىپتى.
ءاسيما اپامنىڭ ايتۋىنشا, قىزىل شايعا قانىپ, كيىز ءۇيدىڭ ىرگەسىن تۇرگىزگەن ايگىلى كۇيشى اققاپتال دومبىراسىنا قول سوزعان. ىرگەدەگى كورشى-كولەمنىڭ كارى-جاسى قالماي تۇگەل جينالعان. – ءبىزدىڭ ەلدە نەبىر داۋلەسكەر كۇيشىلەر وتكەن. كەشەگى بوعدا, ۇزاق پەن داۋلەتكەرەيلەر... ارقايسىسى سوڭىنا ولمەس مۇرا تاستاپ كەتتى. ال, ءوزىم ۇستاز تۇتقان قۇرمانعازىنىڭ سارىنى مۇلدە بولەك. جەلگە قارسى شارپىعان ورتتەي ەدى. كۇي ۇيرەتكەندە تولعاق قىسقان تۇمساداي بوپ وتىراتىنمىن, – دەپ ءوزىنىڭ “قارت جىگەرىن” باستايدى. كۇي بىرتە-بىرتە ەكپىن الىپ, جان-دۇنيەڭدى تۇگەل باۋرايدى. وتكەن كۇن, سۇرگەن داۋرەن, وپاسىز دۇنيە, وڭعاق باقىت, ءبارى-ءبارى قارت جىگەردىڭ قايراعىندا جانىلادى. كۇيشىنىڭ سالالى ساۋساقتارى ءار دىبىستى ايالاپ ءسۇيىپ جاتقا ن. تىڭداعاننىڭ بارىنە سوڭىندا كۇش بەرىپ, قۋات سىيلاپ, ۇزىلمەس ءۇمىتتىڭ جىبەك جەلىسىن ۇستاتقانداي بولادى...
اراعا ءبىر جىل سالىپ دينا نۇرپەيىسوۆا بەلگىلى ونەر يەسى سماعۇل كوشەكباەۆتىڭ جول باستاۋىمەن الماتىعا, اتىن كۇللى ەلىمىزگە اڭىز عىپ تاراتقان ۇلاعاتتى ساپارعا اتتانىپ كەتكەن ەدى. ءاسيما اپام بازبىرەۋدەي ۇلى كۇيشىدەن باتا الدىم, الدىندا قالاقتاي دومبىرامدى تارتتىم, دەمەيدى. بىراق وسى كەزدەسۋ ونىڭ قۇلاعىنا قۇدىرەتتى سارىندى قورعاسىن عىپ قۇيىپ, ونەردەگى سەرىگىن قاپىسىز سايلاپ كەتكەنى انىق ەدى.
سوعىس ءورتى دە باسىلعان. ەلگە امان-ەسەن ورالعان سالاحاتدين ىزمۇحامبەتوۆ دەگەن جىگىتپەن كوڭىل جاراستىردى. بۇل 1947 جىل ەدى. ازاماتى مەكتەپتە مۇعالىم. اتا-ەنە, ءالى اياقتانباعان قايىنسىڭلىلەر مەن قاينى بار. قوڭتورعاي كەز. ءوزى دە جۇمىستان قول ۇزبەگەن. ءسويتىپ ءجۇرىپ مەكتەپتە وقيتىن باقىت قاراباليناعا دومبىرا ۇيرەتكەن. توكپە كۇيدىڭ ءوزى بىلەتىن سىرلارىنا بويلاتقان. بولام-تولام دەگەن تالابىن قولداعان. ول دا كەيىننەن دينا شەشەسىنىڭ سوڭىنان الماتىعا اتتانعان. ون ەكى پەرنە, ەكى شەكتى دومبىرا ونىڭ, ول دومبىرانىڭ باعىن اشقان.
اتاسى ىزمۇحامبەت ءجۇزىن اللاعا, نيەتىن قۇبىلاعا بۇرعان تاۋپيحتى قاريا ەدى. قۇران-كارىم قولىنان تۇسپەگەن. تارىعىپ ەم ىزدەگەنگە نيەتى قابىل, تىلەگى وڭ, اۋزى دۋالى جان ەل-جۇرتقا ەرەكشە سىيلى بولعان. تەك ءبىر ونەرىن اينالاسىنان بۇگىڭكىرەپ ۇستاعان. ول – اقپا-توكپە اقىندىعى. تاريحي تاقىرىپقا, تۋعان جەرگە, ادامي بولمىس پەن قۇبىلىسقا ارناعان ۇزاق ولەڭ, تولعاۋلارىن جاريا ەتپەگەن. الدە جاستاي ءدىني تاربيەمەن وسكەن جادىگەردىڭ ىشكى مادەنيەتى جىبەرە قويمادى ما؟ دەسە دە, كوزىن تاپپاي جەر استىنا ءسىڭىپ كەتكەن ءبىر بۇلاقتاي سول دۇنيەلەر حالقىنا ءمالىم بولسا دەپ اڭسايسىڭ. شاڭىراق يەسىنىڭ دە, اتا-ەنەنىڭ دە كەڭدىگى سول – ەشقاشاندا ءاسيمانى كەلىن عوي دەپ, وتباسى, وشاق قاسىندا ۇستاماعان. رەتتى جەرىندە ماپەلەپ ءوز قىزدارىنداي تورىندە, ال, ونەر كورسەتەر كەزىندە قولداپ, قۋاتتاپ وتىرعان. ونىڭ دا ءوز سىرى بار. اپامىزدىڭ ءتۇپ ناعاشىسى ەسىمى ەلگە ايگىلى ارۋاق يەسى كۇرت اتا-تىن. ءبىرى – اتا سىيلاعان, ارۋاق قۇرمەتتەگەن ىزگى ءداستۇرىمىزدىڭ كورىنىسى بولسا, ەكىنشىسى – وزىق ونەرگە دەگەن ءىلتيپات. كەلەسىسى – الدىڭدى تورعاي ادىم كەسىپ وتپەي تۇرعان كورگەندى جەردەن تۇسكەن كەلىنگە دەگەن ريزاشىلىق.
ەل ىشىنەن تالانتتاردى ىزدەپ شىققان توپ ءاسيمانىڭ كۇي تارتىسىنا ءتانتى بوپ بىرنەشە مارتە الماتىعا جۇزدەن جۇيرىك وزعان ونەر سايىسىنا, ءتىپتى قىزمەتكە دە شاقىرعان. بىراق قازاقى يبا, اتا-ەنە بابى, بالا قامى الىسقا تاۋەكەل ەتكىزبەگەن. جاراستىقتى وتباسى 1959 جىلى جۇمىس بابىمەن ماحامبەت اۋدانى, قازىرگى اقجايىق اۋىلىنا قونىس اۋدارادى. بۇل دا ەتەكتى ەل, ەستى جۇرت. اتا قاسيەتى, ۇل ادامگەرشىلىگى مەن ءبىلىمى, كەلىن ونەرى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان. حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن. سول جىلدارى ەرتەدە وتكەن شاپپايبەر ونەر يەلەرىنىڭ مۇراسىن جيناۋعا نۇرعيسا تىلەنديەۆ باستاعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الماتىدان ساۋ ەتە تۇسكەن. شاقىرتىپ كەلتىرە المايتىن قالاۋلى ازاماتتار ەمەس پە؟ مول داستارقان باسىندا كونەدەن جەتكەن كوگەنتۇپ اڭگىمەنىڭ كەنىشى ىزمۇحامبەت اقساقال ءسوز باستاپ, وزگەلەر قوستاپ, كۇي كەرنەيدى, ءان اۋەلەيدى. بۇرىن قاعاز بەتىنە تۇسپەگەن تاڭسىق ءسوز, تامىرى تەرەڭ وقيعا شەجىرەلەپ شەرتىلەدى. بۇرىن بارماق باسىنا ىلىنبەگەن تالاي تاعدىرلى كۇي, ەل قۇلاعىنان قاعىس جۇرگەن قىزۋى بەت شارپىعان نەبىر ءان نوتاعا ءتۇسىپ, تاسپاعا جازىلعان. ءاسيما اپامنىڭ ورىنداۋىنداعى قۇرمانعازىنىڭ “كوكالا اتى”, دينانىڭ “قارت جىگەرى” مەن ماقاشتىڭ “بايجۇماسى” كەيىننەن كۇي جيناعى مەن كۇيتاباقتا شىعىپ, حالىققا بار بوياۋ, ناقىشىمەن تارادى.
– قايىڭنان جاسالعان دومبىرا ءۇنى جانعا جايلى, جۇمساق كەلەدى. قاراعايدان شابىلسا اشىق, وتكىر, كۇمبىر قاعىپ ەستىلەدى. باياعى كۇيشىلەر تورە تارتىس پەن توكپە كۇيگە ارناپ دومبىرا جاساتقاندا اعاشتىڭ وسى ءتۇرىن ەسكەرىپ وتىراتىن. ءتىپتى كۇيگە ارناعان دومبىرانى كۇندەلىكتى ءان اۋەنىنە قيماي قاستەرلەپ ۇستاعان. قاتتى ىستىققا نەمەسە سۋىققا ۇرىنسا داۋسى كەتەدى دەپ ودان دا قورعاشتاعان. ال, شەك ازىرلەۋ, ونى ءيىرتۋ, ساۋساق مۇدىرتەر تۇيتكىلىن جازۋدىڭ ءوزى ءبىر ونەر-ءدى. كۇيدىڭ ورىنداۋشىسىنا بايلانىستى قاعىس مانەرى قالىپتاساتىن. مىسالى, دينا شەشەمنەن قالعان وڭ قولدى كەربەز ويناتۋ, كۇيگە قاس-قاعىم ءسات تىنىس بەرۋ كەيىننەن باقىتقا, ودان ايگۇل ۇلكەنباەۆاعا اۋىستى, – دەر ەدى ءاسيما اپام. ۇلى تۇلعالاردىڭ ۇلىق ونەرى كەيىنگىلەرمەن وسىلاي جالعاسقان.
بۇل شاڭىراققا 1974 جىل اۋىرتپالىعىن الا كەلگەن. عۇمىر بويى شاكىرتتەرىنەن جۇرەك جىلۋىن اياماعان ەرى سالاحاتدين ومىردەن وزدى. قاي زاماندا دا سىرتقى سىمباتىن, ىشكى قىمباتىن جويماعان اتاسى باھي كوشتى. سوڭى سەگىز جاسار ون بالانىڭ بار اۋىرتپالىعى ءاسيما قاليقىزىنىڭ وزىنە تۇسكەن. بارىندا باپتاعان اۋلەت-ءتى. ەندى باس يەلەرى جوقتا... ودان ارمەن شيراپ سالا بەرگەن. ۇياداعى بالاپانى ءۇشىن قاي جۇمىستان دا تارتىنباعان. قايماق تا بولعان, قاسپاق تا بولعان. ەرجەت ءىپ قالعان ۇل-قىزدىڭ الدى قاشاندا قاسىنان تابىلعان. كەش تۇسە مال جايعاسقان سوڭ ارقايسىسى ءوز ونەرلەرىن كورسەتەدى. ءبىرى جازعان ولەڭىن وقىپ, ەكىنشىسى كۇي تارتىپ, بايان, گيتاراعا سىرلى داۋىستارىن قوسىپ, ءۇي ءىشىن دۋمانعا بولەر ەدى. انا كوڭىلىنە ءبارى دەمەۋ.
– اۋزىمدى تۇششىتىپ سۇيگەن باقتىقوجا اتاسىنا تارتىپ اقىن بولار ما ەدى. ءبىزدىڭ جايىمىزدى ويلاپ ۋفاداعى مۇناي ينستيتۋتىنا ءتۇستى, – دەدى اپام اڭگىمە اراسىندا. باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلىنىڭ مۇنايدىڭ كىشى قىزمەتكەرىنەن باستاعان ەڭبەگى باياندى بوپ, وسى سالانىڭ مينيسترىنە دەيىنگى جولدان ءوتتى. پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, وبلىس اكىمى بولىپ, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى اتاندى. سول ىزگىلىكتى ساپار ءالى دە جالعاسۋدا.
ال, نۇرعوجا بولسا ۇزاق جىلداردان بەرى مۇناي مامانى. اعايىندى قوس جىگىتتىڭ گيتاراعا قوسىلىپ سالعان “قاراعىم-اي” ءانى تىڭداعان جاننىڭ قۇلاعىندا شىعار. شۇكىر, قىزدارى قياعا قونعان. قوس كەلىنى رىستى مەن سوفيا قاي كەزدە دە ەنەنىڭ ىزەتتى ادەبىنەن جاڭىلعان ەمەس. نەمەرە-جيەن, شوبەرەلەر ءوسىپ, الىپ بايتەرەكتىڭ ءبىر-ءبىر جاپىراعىنا اينالعان. ارقايسىسى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە ءبىلىم, پاراساتىنا ساي قۇراقتاي مايىسىپ قىزمەت كورسەتىپ ءجۇر.
– كۇندە تاڭەرتەڭمەن نۇرعوجا تەلەفون شالادى. “اپا, قالايسىڭ؟” – دەپ. جارىعىم, اعا-اپالارىنا ارقا سۇيەپ ەركىندەۋ وسكەن ۇلىم عوي. سودان كەشە كىممەن كەزدەسكەنىن, نە شارۋا تىندىرعانىن, كەلىن-بالانىڭ كوڭىل-كۇيىن تاپتىشتەپ باياندايدى. سۇيەكسىڭدى ادەتى وسى. مەن دە ىشتەي مارقايىپ وتىرامىن...
وبلىستا وتكەن كەلەلى ءبىر سالتانات ەدى. الىس-جاقىننان مەيماندار كەلگەن. قالا ءىشى مەرەكەدەگىدەي جاسانعان. ساليقالى جيىن سوڭى كونتسەرتكە ۇلاسقان. سوندا اسەم بەزەندىرىلگەن ساحناعا حالىقتىڭ قولداۋىمەن ءاسيما قاليقىزى دا كوتەرىلگەن. سەگىز جاسىندا قونعان ونەردى سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە دە سۇڭقارداي باپتاپ, “قارت جىگەردى” باستاپ كەتكەن. كۇي بىرتە-بىرتە ەكپىن الىپ جان-دۇنيەڭدى تۇگەل باۋراعان. كۇيشىنىڭ سالالى ساۋساقتارى ساعا قۋالاپ, كەيدە بال سورعان اراداي ءبىر ورىندا بەبەۋلەپ تۇرىپ العان. ءتاتتى مۇڭ بوپ تامسانتقان. ۇكىلى ءۇمىت بوپ ۇزىكتىرگەن.
ەل ىقىلاسى شەكسىز-ءتىن. شاپالاق داۋسى قۇلاق كەسكەن...اي كەسەسىن اي توڭكەرىپ, جىلدار جىلجىعان.
سودان قايتىپ اپامىز ۇلكەن ساحنا تورىنە كوتەرىلمەدى. سودان قايتىپ اپامىز ۇيىنە ىزدەپ بارعاندا اينالىپ-تولعانىپ الدىمىزدان شىقپادى. شاراياق تولى شۇباتىن ۇسىنبادى. ءوتتىڭ, دۇنيە, دەگەن وسى.
قايران, “قارت جىگەر!”
راحىمجان وتارباەۆ.
اتىراۋ .