اۋاعا دا داۋا كەرەك

جۋىردا مەگاپوليستىڭ باس ەكولوگتارى باس قوسىپ, وتكەن جىلدىڭ ناتي­جەلەرىن قورىتىندىلادى. ساراپشىلار مەن بەلسەندىلەر اۋانىڭ كۇننەن-كۇنگە لاس­تانىپ بارا جاتقانىنا الاڭدايدى. «زە­لەنوە سپاسەنيە» ەكولوگيالىق قوعا­مىنىڭ جەتەكشىسى سەرگەي كۋراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالاداعى ەكولوگيالىق جاع­دايدى زاڭ جۇزىندە رەتتەۋ قاجەت. ويت­كەنى كەيبىر ۇلكەن وندىرىستىك كاسىپ­ورىندار مەن شاعىن بيزنەس يەلەرى ەكو­لوگيالىق-سانيتارلىق تالاپتاردى ساق­تامايدى. سونىڭ سالدارىنان ەڭ ال­دىمەن ادامدار زارداپ شەگەدى. ء«بىز­دىڭ قوعامعا الماتىداعى «قايرات» شاعىن ­اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى شاعىمداندى. ولاردىڭ ۇيلەرىنىڭ جانىنان ۇلكەن اۆتوبۋس پاركى اشىلىپتى. ءبىر قاراعاندا قالىپتى جاعداي سياقتى. قوعامدىق كولىك قالاعا قاجەت-اق. ماسەلە مىنادا. قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس, اۆتوپارك اۋانى لاستايتىن قۇرالداردىڭ قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان بۇل تۇراق ۇيلەردەن كەم دەگەندە 300 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسۋى ءتيىس. ال بۇل اۆتوبۋس پاركى مەن تۇرعىن ءۇيدىڭ اراسى نەبارى 10 مەتر. تاڭەرتەڭ قوعامدىق كولىكتەردى وتالدىرا باستاعاندا جان-جاعىن قارا ءتۇتىن قاۋلايدى. وسىعان وراي ءبىز قالاداعى بارلىق جاۋاپتى جانە قۇزىرلى مەكەمەلەرگە تۇسىنىكتەمە بەرۋلەرىن سۇرادىق. وكىنىشكە قاراي بۇگىنگە دەيىن ماردىمدى جاۋاپ الا المادىق», دەيدى س.كۋراتوۆ.

2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا اۋاعا 124 مىڭ توننا لاستاۋشى زاتتار شىعارىلسا, سونىڭ 80 مىڭى اۆتو­كولىكتەردەن بولىنەتىن ۋلى زاتتارعا تيەسىلى ەكەن. شاھاردىڭ وزىندە تىركەلگەن تەمىر تۇلپارلاردىڭ سانى جارتى ملن-نان اسسا, سىرتتان تاۋلىگىنە 200 مىڭداي كو­لىك كىرەدى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مەگاپوليستىڭ اۋاسىن لاستاپ وتىرعان نەگىزگى ەكى فاكتور بار. ونىڭ العاشقىسى ءبىز جوعارىدا كەلتىرگەن كولىكتەردىڭ كوپتىگى بولسا, ودان دا سوراقىسى قالانىڭ باسىم بولىگىن جىلۋمەن قامتىپ وتىرعان جىلۋ قازاندىعىنان شىعاتىن كومىر ءتۇتىنى. سونداي-اق قالا ماڭىنداعى 3 مىڭنان استام جەر ءۇي ءالى كۇنگە دەيىن گازعا قوسىلماعان.

 – اسىرەسە قىس پەن كۇز ايلارىندا تاۋ اڭعارىنا شىعىپ قاراساڭىز, قالانىڭ توبەسى ىس پەن تۇتىنگە تولادى. جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعان بۇل كەزەڭدە, مەگاپوليستەگى ەڭ ۇلكەن جەو-نىڭ دا تىرشىلىگى قايناي تۇسەدى. وكىنىشتىسى, وندا ءالى كۇنگە كومىر پايدالانىلادى. كۇنى-ءتۇنى بۋداقتاعان ۋلى ءتۇتىن قالانى تورلاماي قايتسىن. ونى گازعا كوشىرۋ ماسەلەسى تالاي رەت قوزعالدى. دەگەنمەن, تەحنيكالىق, فيزيكالىق تۇرعىدان مۇنىڭ قاۋىپتىلىگى دە بار. وسىنى ەسكەرگەن ماماندار بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ باسقا دا وڭتايلى جولدارىن ۇسىندى. مەنىڭشە, قالانىڭ 8 اۋدانىنا جەكە-جەكە گازبەن جىلىتاتىن قازاندىقتار ورناتپاي, ماسەلە تولىق شەشىلمەيدى. بۇدان بولەك, قالا ىرگەسىندەگى جەكە سەكتوردا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى گازعا قوسىلماعان. وعان سەبەپ, گازبەن جىلىتۋعا قوسىلۋدىڭ باستاپقى قۇنىنىڭ قىمباتتىعى. ونى ارزانداتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت. كومىرمەن جىلىتاتىن قازاندىقتار سۇزگىسىنىڭ ۇدايى اۋىستىرىلىپ تۇرۋىن دا قاتاڭ قاداعالاعان ابزال. الماتىنىڭ ەكى ملن عانا تۇرعىنى بار. الايدا ەكولوگيالىق احۋال 20 ملن حالىق شوعىرلانعان مەحيكو, 17 ملن حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10-15 ملن-نىڭ ارالىعىندا حالقى بار نيۋ-يورك, ىستانبۇل, ماسكەۋ سياقتى قالالارمەن قاتار تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە كىمدى بولسىن ويلانتاتىن وتكىر ماسەلە. ويتكەنى مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆ.

 مامان تىلگە تيەك ەتكەن قورشاعان ورتاعا جەو ارقىلى تارايتىن ءتۇتىن دە, كولىكتەردەن كەلەتىن كەساپات تا تاياۋدا وتكەن قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ حالىققا ەسەپ بەرۋ جيىنىندا دا ايتىلماي قالعان جوق. شاھار باسشىسى ەكىنشى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن ارالاعانىن ايتىپ, قازاندىقتاردىڭ جۇمىسىن كورىپ, گازعا اۋىستىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتقانىن مالىمدەگەن بولاتىن. «قالانىڭ اۋاسىن نەنىڭ كوپ لاستاپ جاتقانى ماڭىزدى ەمەس. اتالعان ماسەلەنى شەشۋ بويىنشا كەشەندى شارالار قولعا الىندى. ءبىز وسىلاي قوسىمشا قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزدىك جانە ەكىنشى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن گازعا اۋىستىرۋ جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتتىك. قازىر تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنۋدە. ونى تۇرعىندارمەن تالقىلايمىز جانە بىرىگىپ شەشىم شىعاراتىن بولامىز», دەگەن بولاتىن ب. ساعىنتاەۆ.

 مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, ءبىر عانا كولىكتىڭ جىل ىشىندە اۋاعا تاستايتىن قالدىقتارىنىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل وكسيدى 800 كيلونى, ازوت وكسيدى 40 كيلونى قۇرايدى. باسقا دا اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل زاتتارى بار. وسىلايشا كولىك تۇتىنىمەن قورشاعان ورتاعا 200-دەن استام زياندى زاتتار تۇسەدى. جالپى ەل اۋماعىندا قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ 60 پايىزى كولىكتەردەن كەلەدى. وعان قوسا جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بەنزين مەن ديزەل ساپاسىن كۇن سايىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت.

 بۇل رەتتە شاھاردا اگرەگاتتارىندا اقاۋلارى بار كولىكتەردى جۇرگىزبەۋ ماقساتىندا ءتيىستى شارالار قابىلدانعان. ءىس-شارا بارىسىندا 189 كولىككە تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە 47 اۆتوكولىكتە لاستاۋشى زاتتاردىڭ نورماتيۆتەن اۋىتقۋى انىقتالعان. زاڭعا سايكەس جۇرگىزۋشىلەرگە ءتيىستى اكىمشىلىك جازا قولدانىلعان.

 سايىپ كەلگەندە الماتىنىڭ ەكولوگياسىن قالىپتا ۇستاۋ جان-جاقتى كەشەندى جۇمىستاردى قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى. بىلتىر الماتى قالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان كەڭەس وتكىزگەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شاھاردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا ايرىقشا توقتالىپ, قوعامدىق كولىكتەردى گازعا جانە باسقا دا جانارمايدىڭ ەكولوگيالىق زيانسىز تۇرلەرىنە كوشىرۋ ءىسىن كەشەۋىلدەتپەي اياقتاۋدى, قالانىڭ جەكە سەكتورلارىن جانە قالا ماڭى ايماعىن گازداندىرۋدى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋدى, اعاشتار مەن الما باقتارىن زاڭسىز وتاعاندارعا شارا قولدانىپ, قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدى مىندەتتەگەن ەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلى جالعاسۋدا. دەگەنمەن ەكولوگتار تاريحى تەرەڭدە جاتقان ارۋ قالانى ەكولوگيالىق اپاتتان قالاي دا ساقتاپ قالۋ كەرەك دەپ دابىل قاعۋدا.

الماتى