«مادەنيەت» تەلەارناسىنىڭ مانىنە وي جۇگىرتسەك...
حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان «مادەنيەت» تەلەارناسى اشىلعالى ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى قىسقا ۋاقىت ىشىندەگى تەلەارنا جەتىستىكتەرى جايلى وي-پىكىرىمىزدى, اۋەلى وتاندىق تەلەۆيدەنيە دامۋىنىڭ ءتۇپ قازىعى – «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنان باستاپ اڭگىمەلەۋدى ءجون كوردىك.
«مادەنيەت» تەلەارناسىنىڭ مانىنە وي جۇگىرتسەك...
حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان «مادەنيەت» تەلەارناسى اشىلعالى ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى قىسقا ۋاقىت ىشىندەگى تەلەارنا جەتىستىكتەرى جايلى وي-پىكىرىمىزدى, اۋەلى وتاندىق تەلەۆيدەنيە دامۋىنىڭ ءتۇپ قازىعى – «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنان باستاپ اڭگىمەلەۋدى ءجون كوردىك. «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى – مايقى بي» دەگەندەي, بۇگىندەرى قازاقستاندا ەلۋدەن استام تەلەارنا بار بولسا, سول تەلەارنالاردىڭ ءتۇپ اتاسى – ءسوز جوق, قازاق تەلەديدارى – «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى بولىپ سانالادى. 1958 جىلدىڭ 8 ناۋرىزى كۇنىنەن باستاپ العاش حابار تاراتقان قازاق تەلەديدارى تامىرىن تەرەڭگە جايعان ماۋەلى بايتەرەك ءتارىزدى. كەزىندە حالقىمىزدىڭ انشىلىك ءداستۇرى جايلى حابارلار جۇرگىزگەن ايگىلى اقسەلەۋ سەيدىمبەك پەن جەزتاڭداي ءانشى جانىبەك كارمەنوۆتىڭ وشپەس, ولمەس رۋحاني اڭگىمەلەرى ءالى كۇنگە جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە. ايتسە دە جىلدار جىلجىماي, ۋاقىت وتپەي قويمايدى. قازاق تەلەديدارىنىڭ سول ءبىر ساعىندىرعان التىن زامانى ارتتا قالدى. قوعام وزگەردى. تاۋەلسىزدىك تاڭى تەلەديدار دامۋىنا جاڭاشا باعىت, جاڭاشا سەرپىن اكەلدى.
«قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسى ءجۇز پايىز تازا قازاق تىلىندە حابارلار تاراتا باستادى. «بالاپان», «ءبىلىم» جانە «مادەنيەت» تەلەارنالارى حالقىمىزعا جول تارتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ «KAZsport» سپورتتىق تەلەارناسى دا ىسكە قوسىلدى. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى دە وتكەن عاسىرداعى قازاق تەلەديدارىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋىنەن باستالعان, زامان تالابىنان تۋىنداعان ءىرى جەتىستىكتەرىمىز.
دەسەك تە, ەلىمىزدە ءوز انا ءتىلىمىزدە كورسەتىلەتىن حابارلار كولەمى وتە تومەن. قازاق ءوزى ەۋروپاشىل حالىق. ەۋروپانىڭ انا ەلىندە كەرەمەت ەكەن, مىنا ەلىندە كەرەمەت ەكەن دەپ تاڭدانۋدان جالىققان ەمەسپىز. ال مىنا وتىرعان كورشى ءوزبەكستان مەن تۇركىمەنستان, ازەربايجان مەن موڭعوليا ءتارىزدى ەلدەردىڭ 100 پايىز ءوز تىلدەرىندە حابارلار تاراتىپ وتىرعانىن, سولاردان ۇلگى الۋ كەرەكتىگىن استە قاجەتسىنبەيمىز. ونىڭ ۇستىنە ۇلتتىق مۇددەمىزدى جولعا قويۋدىڭ ورنىنا تەلەديدارداعى شىعارماشىلىق توپ (اۆتورى, رەجيسسەرى, رەداكتورى) رەسەي تەلەارنالارىنداعى ەسكىرگەن جوبالاردىڭ كوشىرمەسىن قازاق تىلىنە اينالدىرىپ بەرىپ وتىرعان حابارلار اياق الىپ جۇرگىسىز. شەتەلدىك تۇرىك, كورەي, ءۇندى, ورىس سەريالدارى قازاق ەلى كەڭىستىگى ەفيرىنىڭ ەڭ جاقسى دەگەن كەشكى ۋاقىتىن الىپ وتىر. ءدال وسى ۋاقىتقا قازاق اۋىلىنىڭ تۇرمىس جايىن سۋرەتتەيتىن, تاۋەلسىزدىككە قوسقان ۇلەسىن ايقىندايتىن حابارلاردى كورەرمەندەرگە نەگە ۇسىنباسقا. ءوز ەلىمىزدىڭ ەمەس, شەت جۇرتتىڭ دۇنيەلەرىن توقتاۋسىز كۇندىز-ءتۇنى ناسيحاتتاپ جاتقان قازاق تەلەەفيرىنىڭ قايران ۋاقىتى-اي, دەگىڭ كەلەدى وسىندايدا.
بۇگىنگى تاڭداعى قازاق تەلەديدارى قالالىق تەلەارناعا, قالالىق كورەرمەندەرگە عانا جۇمىس جاسايتىنداي اسەر بەرەدى. بوستاندىق العاننان بەرگى جيىرما جىل ىشىندە تەلەارنالاردىڭ تاقىرىپ اۋقىمى اۋىلدىق تۇرمىسقا, اۋىلدىق الەۋمەتكە بەت بۇراتىن كەز جەتتى ەمەس پە. نەگە دەسەڭىزدەر, بۇگىندە حالىقتىڭ 50 پايىزى اۋىلدىق جەردە, ونىڭ 80 پايىزى ءوزىمىزدىڭ قازاقتار ەكەنىن ەسكەرسەك, تەلەارنالار ناسيحاتى دا سول باعىتقا بۇرىلۋى قاجەت. قازاقستاندىق تەلەارنالار اۋىل مادەنيەتىنە كوڭىل بولسە ەكەن دەگەن تىلەك بار. كوڭىل بولگەندە, «ايماقتار الامانى» حابارىندا كورسەتىلىپ جۇرگەندەي, ءوڭىردىڭ ەڭ تاڭداۋلى ونەرپازدارىن تاڭداپ, جيىپ الىپ ءبىر ورتادا شوۋ پروگرامما جاساۋ ەمەس, كەرىسىنشە تەلەديداردىڭ شىعارماشىلىق توبى ايماقتارعا, ەل ىشىنە ساپار شەگىپ ونداعى كۇن كورىس قامىندا جۇرگەن ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن, ءتىرشىلىگىن, تاۋەلسىزدىكتەگى ۇلەسىن جەتكىزەتىن حابارلار ۇيىمداستىرۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدان العاندا, قازاقستانداعى كابەلدىك الما تۆ تەلەەكرانىنان كورسەتىلگەن, كورشىمىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىندا قازاق تىلىندە بەرىلەتىن «جولاۋشى» دەگەن حاباردى ۇلگى ەتۋگە بولادى. ونداعىلار تجك دەپ اتالاتىن جۋرناليستىك كامەرامەن-اق سول ەلدەگى قازاق اۋىلدارىن ارالاي ءجۇرىپ, قازاقتىڭ انشىلەرى مەن كۇيشىلەرىن, اقى ندارى مەن جىرشىلارىن, جالپىلاي ايتقاندا, اۋىل ادامدارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن ايتارلىقتاي جاقسى ناسيحاتتاپ ءجۇر.
رەسپۋبليكامىزدىڭ كابەلدىك جۇيەسىندە ورنالاسقان «مادەنيەت» ارناسى نەسىمەن تارتىمدى دەگەنگە كەلسەك, مۇندا كۇندەلىكتى ساياسات حابارلارى, الەمدەگى بولىپ جاتقان كۇندەلىكتى تولاسسىز جاڭالىق دۇنيەلەر, جازاتايىم ءولىمدى سيپاتتاۋ, اپاتتى سۋرەتتەيتىن حابارلار, قازاقستانعا تاراتىلاتىن تۇرىك, كورەي, رەسەي, ءۇندى ەلدەرىنىڭ ۇزاعىنان سوزىلاتىن سەريالدارى جوق بولىپ شىقتى. ناقتىلاي ايتقاندا, دوڭگەلەنگەن دۇنيەدەگى شىرعالاڭ كورىنىستەردەن, زورلىق-زومبىلىقتان, ءتىپتى, كورىپ وتىرعانىڭدى توقتاتىپ قويىپ اتتەگەن-اي دەگىزەتىن جارناما دا جوق. «مادەنيەت» تەلەارناسى كورەرمەندەرگە جان تىنىشتىعىن سىيلايدى. ولاي دەيتىنىمىز, باعدارلامالار كورەرمەندەردى تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. قاراپ وتىرساڭىزدار, مادەنيەت تەلەارناسىنان ءوتىپ جاتقان حابارلاردىڭ دەنى ادامدى جاقسىلىق ويدىڭ كوكجيەگىندە ورگىزەدى. ادامنىڭ جان تازالىعى ارقىلى ادامگەرشىلىككە باۋليدى, ومىرگە دەگەن ۇمتىلىسقا سەبەپكەر ەتىپ, وي تۇبىندەگى كوكىرەك كوزىن وياتادى. قاي حاباردى الساڭىز دا ادام جانىنا جىلىلىق سىيلايدى. «كىتاپحانا» حابارىندا ادامدى كىتاپقا قۇمار ەتۋ عانا ەمەس, ءاربىر كىتاپتىڭ ارقالاعان مازمۇنىنا ساي ومىرگە كوزقاراستاردى اۆتوردىڭ ويى ارقىلى ءاربىر ادامنىڭ كوكەيىنە جەتكىزۋ ماقساتى كوزدەلگەن. حاباردىڭ اۆتورى ءارى جۇرگىزۋشى بەلگىلى قالامگەر جۇسىپبەك قورعاسبەك قاتىسۋشىلاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ناقتىلى ءتۇيىنمەن تۇجىرىمداپ وتىرادى. «ءمادەنيەت» ارناسىندا «جۇزدەسۋ» دەگەن حابار بار. جۇزدەسۋ بولعاندا جاي جۇزدەسىپ قانا امان ساۋلىقتى بىلدىرەتىن حابار ەمەس. بۇل حابار ادام ءومىرىنىڭ شەجىرەسى دەۋگە كەلەدى. ادام ءومىرى ارقىلى قوعام كورىنىستەرىن, ءومىر قۇندىلىقتارىن سۋرەتتەيدى. بۇرىنىراقتا ۇلكەن كىسىلەر: «قاراعىم, اق پاتشا زامانىن دا كوردىك, لەنين, ستالين زامانىن دا باستان كەشىردىك» دەپ, تولعانىپ وتىرۋشى ەدى. سول ايتقانداي, «جۇزدەسۋ» حابارىندا وتكەن عاسىرداعى سوتسياليستىك كەزەڭ قىزىقتارىن كورگەن, بۇگىنگى نارىق زامانىنىڭ دا قىزىعىن كورە باستاعان تانىمال ادامداردىڭ وتكەن ومىرلەرى ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاققا اسا قاجەتتى ۇلگى-ونەگەلىك ءمانى جەتكىزىلەدى.
بەلگىلى جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپ جۇرگىزەتىن «وركەنيەت» حابارى اتى ايتىپ تۇرعانداي, دالا مادەنيەتىنىڭ جاھاندانۋ زامانىندا الەمدىك الاپات داۋىلىنا تارتىلىپ, جۇتىلىپ, جوعالىپ كەتپەۋ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرتەدى جانە قازاق حالقىنىڭ وركەنيەتتەگى دامۋ جولىن ايشىقتايدى. مىنە, «مادەنيەت» تەلەارناسىندا وسى سياقتى حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن جاقسى دەگەن جوبالار جەتكىلىكتى. ماسەلەن, «اقساراي», «سول جىلدار», «قىلقالام», «عاسىرلار پەرنەسى», «التىن كومبە», «ءالى ەسىمدە», «شاڭىراق», «قۇمساعات», «سۋرەت-عۇمىر» ءتارىزدى ءجانە دە باسقا دا باعدارلامالار تەلەكورەرمەندەردىڭ اسىعا كۇتەتىن حابارلارىنا اينالدى. حاباردىڭ وتىمدىلىك قاسيەتى جۇرگىزۋشىلەرگە دە بايلانىستى عوي. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, «مادەنيەت» تەلەارناسىنىڭ باسشىلارى ەفيردەن وتەتىن حابار جۇرگىزۋشىلەرىن لايىقتى تاڭداي بىلگەن. بۇل تۇرعىدان العاندا, نۇرتورە ءجۇسىپ, جۇسىپبەك قورعاسبەك, ايگۇل يمانباەۆا, گۇلميرا جاندىباەۆا, سونداي-اق, ورىس ءتىلىندەگى «نەسلۋچاينىە ۆسترەچي» حابارىنىڭ جۇرگىزۋشىسى كارينا ابدۋللينا («راسكرىتايا پارتيتۋرا»), يۋري اراۆين, فليۋرا مۋسينا «لەگەندى ي ميفى وپەرنوگو تەاترا» ءتارىزدى جۇرگىزۋشىلەردى ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
مىنە, وسىلاي «مادەنيەت» تەلەارناسى وتانىمىزدىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە ەركىن قانات قاعۋ ۇستىندە كەلەدى.
جارقىن شاكەرىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
«قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ ارداگەرى.
الماتى.