بىزدە كەزىندە اتاۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن داۋ تۋعىزىپ, ءارى-تارت, بەرى تارتپەن ءبىراز جۇلمالانعاننان كەيىن بارىپ قانا قابىلدانعان بىتىمگەرشىلىك تۋرالى زاڭ بار. «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرىنان باستالدى» دەگەندەي, دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر توبى مەدياتسيا دەگەن سوزدەن ۇركىپ, قازاقشا بالاماسىن ۇسىنىپ, اق تەر, كوك تەر بولعان.
بىزدە كەزىندە اتاۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن داۋ تۋعىزىپ, ءارى-تارت, بەرى تارتپەن ءبىراز جۇلمالانعاننان كەيىن بارىپ قانا قابىلدانعان بىتىمگەرشىلىك تۋرالى زاڭ بار. «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرىنان باستالدى» دەگەندەي, دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر توبى مەدياتسيا دەگەن سوزدەن ۇركىپ, قازاقشا بالاماسىن ۇسىنىپ, اق تەر, كوك تەر بولعان.
الايدا, «اۋ, بۇلارىڭ نە؟ قازاقتىڭ سوزدىك قورى باي ەمەس پە, ءوز تىلىمىزدە, حالىققا تۇسىنىكتى تىلدە جازايىق تا» دەگەندەرگە ەشكىم قۇلاق اسقان جوق. ءسويتىپ, 2011 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەدياتسيا تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەدياتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارى ومىرگە كەلگەن-ءدى. جانە ولاردىڭ كىرىسپەسىندە بۇل زاڭدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەدياتسيانى ۇيىمداستىرۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيدى, ونى جۇرگىزۋ قاعيداتتارى مەن ءراسىمىن, سونداي-اق, مەدياتورلاردىڭ مارتەبەسىن ايقىندايدى دەپ شەگەلەپ جازىلدى.
«مەدياتسيا» – لاتىن ءسوزى. دەلدال – ەكى تاراپتى مامىلەگە كەلتىرۋشى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ياعني, قاراپايىم تىلمەن ايتساق, تاراپتاردى قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەتىن كەلىسسوز, ەكىجاقتى تاتۋلاستىرۋ ءراسىمى. اتالعان زاڭدار قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا ءوزگەشە بەلگىلەنبەسە, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى ازاماتتىق, ەڭبەك, وتباسىلىق جانە وزگە دە قۇقىق قاتىناستارىنان تۋىندايتىن, سونداي-اق, ونشا اۋىر ەمەس جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا قارالاتىن داۋلاردى مامىلەگەرلىك جولمەن شەشۋدى كوزدەيدى.
ءجون-اق دەلىك. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى قىلمىستىق زاڭناماسىنداعى پرينتسيپتەر مەن كوزقاراستاردىڭ ەسكىرگەنى دە, دەمەك, قوعامدى ىزگىلەندىرۋ مەن نارىقتىق قاتىناستار جاعدايىندا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى تاعايىنداۋ ينستيتۋتىنىڭ جاڭا الگوريتمىن دايىنداۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىرعانى دا راس شىعار. «سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق» دەمەكشى, ومىردە كىم قاتەلەسپەيدى؟! سولاردىڭ ءبارىن كوزىن جاۋدىرەتىپ تۇرمەگە تىعا بەرگەنمەن ماسەلەنىڭ شەشىلمەسى جانە انىق. ودان شىعار جولدى كەزىندە اتا-بابالارىمىز دا ىزدەگەن. ءسويتىپ, ولاردىڭ قاتىسۋىمەن ۇرى-قارىلاردىڭ ىستەرىنە, اۋىل, اعايىن اراسىنداعى كىشىگىرىم كەلىسپەۋشىلىكتەرگە, جەر داۋى, جەسىر داۋلارىنا سوتقا جەتكىزىلمەي نۇكتە قويىلىپ, بەيبىت جولمەن شەشىلىپ وتىرىلعان. ويتكەنى, قازاق قاي زاماندا دا سوزگە توقتاعان, قارا قىلدى قاق جارىپ ايتقان بيلەردىڭ شەشىمىن اياقاستى ەتپەگەن. وسى جايلاردان حابارى بار قۇقىق سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاندا, ەندى كوپ ىستەردى ۋاقىت سوزباي, جۇيكە توزدىرماي شەشەتىن بولدىق, كوپ ۋاقىتتى الاتىن ورتاشا جانە ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار بويىنشا ىستەر ازايادى دەپ قۋانعان بولاتىن. زاڭدار كۇشىنە ەنگەننەن بەرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ ءۇمىتى اقتالدى ما, بۇل جونىندە ءبىزدىڭ قولىمىزدا ناقتى دەرەكتەر جوق. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز – كەيبىر اۋىر قىلمىس جاساعاندار وسى زاڭداردى جەلەۋ ەتىپ جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارىپ كەتىپ جاتىر. وعان مىسالدار جەتكىلىكتى. جاقىندا ورتالىق گازەتتەردىڭ ءبىرى باي بالاسىنىڭ جۇردەك كولىككە ءمىنىپ الىپ, جۇيتكىپ ءجۇرىپ, شيەتتەي ءۇش ءسابيدىڭ اناسىن باسىپ ولتىرگەنى تۋرالى جازدى. ايانىشتى جاعداي. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ قولمەن ىستەگەندى مويىنمەن كوتەرۋ ءجون. زاڭ ورگاندارى ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, كىنالىنى جاۋاپقا تارتادى, ارينە. جوق, ولاي بولماي شىقتى. مۇنداي جاعدايدا كۇدىكتىنىڭ دە, قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ دا ەسىنە الدىمەن الگى زاڭ تۇسكەن سياقتى.
وسىدان كەيىن الگى بۇزاقىنىڭ اتا-اناسى, تۋعان- تۋىسقاندارى ۇباپ -شۇباپ قارا جامىلىپ وتىرعان ۇيگە كەلەدى. ولەردەگى سوزدەرىن ايتادى, اياقتارىنا جىعىلادى, كەشىرىم سۇرايدى. «الدىڭا كەلسە, اكەڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن بار ەمەس پە, قازاقتىڭ جۇرەگى تاس ەمەس... وسىنى پايدالانىپ كىنالى جاق: «اللانىڭ جازۋى سولاي بولعان شىعار, ولەر ادام ءولىپ كەتتى, ەندى ول نە ىستەسەڭ دە قايتىپ كەلمەيدى, ءتىرى ادام تىرلىگىن جاساۋى كەرەك» دەپ كوك قاعازدىڭ شەتىن قىلتيتادى. اقىرى نە كەرەك, دەگەندەرىنە جەتىپ, 20 مىڭ دوللار بەرىپ, بالالارىن تۇرمەدەن امان الىپ قالادى. بۇل جايدى كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان زاڭ كۇزەتىندەگىلەر: «بۇلاي بولمايدى, بۇل بىتىمگەرشىلىك زاڭىنىڭ اياسىنا سىيمايتىن اۋىر قىلمىس» دەمەيدى, ءتىپتى, قاساقانا جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن ساقتاماي بىرەۋدىڭ ءومىرىن قيعان جۇرگىزۋشىنى كولىك ايداۋ قۇقىنان دا ايىرمايدى. وسىنىڭ اياعى نەگە اكەل ءىپ سوقتىردى دەيسىزدەر عوي, الگى سودىر جاقىندا تاعى ءبىر ادامدى – ون ەكى دە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان جاپ-جاس جىگىتتى باسىپ كەتتى. تاعى ءبىر وتباسى اڭىراپ قالدى. بىراق ودان قىسىلىپ جاتقان ول جوق, باياعى انىنە باسىپ, «كەشىرىڭىزدەر, مۇنداي وقيعا كىمنىڭ باسىندا بولمايدى, جازدىم-جاڭىلدىم, ءبىر بولمەلى پاتەرىمدى الىڭىزدار, سوتقا جۇگىنە كورمەڭىزدەر» دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن كورىنەدى.
سوندا قالاي, قالتاسى قالىڭدار ويلارىنا نە كەلسە, سونى ىستەپ تايراڭداي بەرە مە؟! الدە بۇل زاڭ تەك بايلار ءۇشىن عانا قابىلدانعان با؟!
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».