ءتىلشى تىرلىگى قىزىق. قيىن. سونىمەن بىرگە كەرەمەت. بۇلاي دەيتىنىمىز, الدىمەن ەلدەن ءبىر نارسەنى ەستيسىڭ. سوندا: «جاقسى جاڭالىق ەكەن. مۇنى جۇرتقا تەز جەتكىزۋ كەرەك», – دەيسىڭ جۇرەگىڭ لۇپىلدەپ. بىراق ىلە-شالا باسقا, ودان دا عاجاپ تاقىرىپ تابىلادى دا سونىڭ جەتەگىندە كەتەسىڭ. ءسويتىپ ءاۋ باستاعى قولعا الامىن دەگەن ءىسىڭ ۋاقىتشا توقتايدى. بىرتە-بىرتە كومەسكى تارتىپ, ۇمىتىلادى. تەك جىلدار وتكەن سوڭ بارىپ, الدىڭنان سول ماسەلەگە قاتىستى ناقتى دەرەك شىعا كەلگەندە, ءبارى دە ساناڭا قايتا ساپ ەتە تۇسەدى. سوندا عانا بارىپ: «مۇنى نەگە ۇمىتقانمىن؟» – دەيسىڭ وكىنىپ. سويتەسىڭ دە سول تاقىرىپقا كەرەكتى جايتتاردى جانۇشىرا ىزدەيسىڭ.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءبىزدىڭ باسىمىزدا مىنە, سونداي ءبىر جاعداي بولدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 100 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا رەداكتسيا ۇجىمىنىڭ بايىرعى قىزمەتكەرلەرىنە ۇلكەن ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇكتەلگەنى بار. ول – باسىلىمنىڭ 1919-2019 جىلدارداعى نومىرلەرىنەن ۇلت مۇددەسى مەن ەل رۋحانياتىنا قاتىستى جارىق كورگەن جاقسى دۇنيەلەردى جيناقتاپ, كوپ تومدىق جيناق شىعارۋ جونىندەگى جۇمىس ەدى. وسىنى ورىنداۋ ءۇشىن مۇراعاتتاعى گازەت تىگىندىلەرىن اقتارىپ وتىرعانىمىزدا, ءبىر قىزىق دەرەككە كوزىمىزدىڭ تۇسكەنى!.. «1943 جىل. لەنينگراد مايدانى. 3 قىركۇيەك» دەپ باستالعان بۇل تاسس حابارىندا اتاقتى كونسترۋكتور ۆاسيلي دەگتيارەۆتىڭ قاتارداعى جاۋىنگەر ايتەن جۇنىسوۆكە حات جازعانى باياندالىپتى. وندا ول ءوزى جاساعان پۋلەمەت قارۋىن شايقاس شەبىندە سىناقتان وتكىزگەن قازاق جىگىتىنە العىس ايتىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن ەكەن.
اتالمىش دەرەكتى وقىپ بولا بەرىپ, سەلت ەتە تۇستىك. كوز الدىمىزعا 1990 جىلعى 8 مامىر, «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ ۇجىمى, سونداعى بىزگە اڭگىمە ايتىپ تۇرعان اعا ارىپتەسىمىز توكەڭ, تولەۋباي ىدىرىسوۆ ەلەستەدى. جەڭىستىڭ 45 جىلدىعى قارساڭىنداعى ول كىسىنى قۇتتىقتاعان باسقوسۋدا قارت مايدانگەر ءوزىنىڭ لەنينگراد باعىتىندا شايقاسقانىن ەسكە الدى. سودان كەيىن كورشى باتالونداعى پۋلەمەتشى قازاق جىگىتىنە اتاقتى كونسترۋكتوردىڭ حات جازعانىن, ول وزدەرى قىزمەت ەتكەن 314-ديۆيزيا ءۇشىن ۇلكەن وقيعا بولعانىن ءسوز ەتتى. «بۇل قانداسىمىز پاۆلودار وبلىسىنىڭ تۋماسى ەدى, – دەپ اياقتاعان-تىن اڭگىمەسىن قاريا سوندا. – قۋانىشتىسى, سوعىستان ەلىنە امان ورالىپتى. ونى ماعان ايتقان مايدانگەردىڭ تۋعان ۇلى سوتسيال. 60-جىلدارى ول كازگۋ-دە وقىدى. سوندا ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارعان مەن وعان ساباق بەرە ءجۇرىپ, تاسس حابارىنىڭ كەيىپكەرىنە اينالعان قارۋلاسىمىزدىڭ كەيىنگى ومىرىنەن حاباردار بولعانىم بار».
«جازاتىن-اق تاقىرىپ ەكەن, شىركىن!» – دەپ قىزىققانبىز ءبىز سوندا اڭگىمەنى تىڭداپ وتىرىپ. بىراق سودان كوپ ۇزاماي مۇراعاتتان مايدانداعى تانك ايداعان قازاق قىزدارى, ودان ىلە-شالا 1904 جىلعى پورت-ارتۋر شايقاسىنا قاتىسقان قانداسىمىز, ول از دەسەڭىز اقش پرەزيدەنتى رۋزۆەلتتىڭ كەڭەس ەلى ارمياسىنداعى قازاق جاۋىنگەرىنە تاپسىرۋدى ءوتىنىپ جولداعان لەگيون وردەنى تۋرالى قۇجاتتار تابىلدى دا سولاردى كۇيتتەپ كەتە باردىق. ءسويتىپ جاڭا اتىس قارۋىن سىناعان جەرلەسىمىزدى ىزدەپ تابۋ كەيىنگە ىسىرىلا بەردى. كەلە-كەلە ءتىپتى ونى ۇمىتقانىمىز دا شىندىق. الدا دا سولاي بولا بەرەر مە ەدى, ەگەر «ەگەمەننىڭ» 100 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ەسكى گازەت تىگىندىلەرىن اقتارىپ وتىرىپ, «تاماشا قارۋ» اتتى تاسس حابارىنا جولىقپاعانىمىزدا.
...حو-و-ش, سونىمەن توكەڭنىڭ, تولەۋباي اعا ىدىرىسوۆتىڭ وسىدان كوپ جىل بۇرىنعى: «ول – پاۆلودار وبلىسىنىڭ تۋماسى. ۇلىنىڭ اتى – سوتسيال», دەپ ايتقان ءسوزى بويىنشا جوعىمىزدى ىزدەۋگە شىقتىق. تاپتىق تا! سويتسەك... مايدانگەر ايتەن ءجۇنىسوۆتىڭ بالاسىن ءبىز سىرتتاي بىلەدى ەكەنبىز. وسى كۇنگە دەيىن ول كىسىمەن تەك جۇمىس ارقىلى عانا سويلەسىپ, ءجون سۇراسپاي جۇرە بەرگەنبىز عوي. ايتپەسە, كازگۋ-ءدىڭ تۇلەگى, ءبىر ماماندىقتىڭ يەسى سوتسيال اعانى, ۇزاق جىلدار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىندە ەڭبەك ەتىپ, 60-70-80-جىلدارى سول پاۆلودار وڭىرىنەن جازعان ويلى ماقالالارى رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان» باسىلىمدارىندا جاريالانىپ تۇراتىن سوتسيال ايتەنوۆتى كىم بىلمەيدى؟! ءبارىمىز دە جاقسى بىلەتىنبىز.
– وقاسى جوق, – دەدى العاشقى امان-ساۋلىقتان سوڭ كوزىلدىرىگىن تۇزەپ قويىپ ك ۇلىمسىرەي ءتىل قاتقان اعامىز. – ەندى بۇدان بىلاي, ياعني وسىدان باستاپ ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى بىلەتىن بولامىز. ال سىزدەر سۇراعان ماسەلەگە كەلسەك, ول بىلاي.
ءۇي يەسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, اكەسى ايتەن اقساقال وسى كەرەكۋ ايماعىنىڭ اقسۋ وڭىرىندە 1900 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. 22 جاسىنان باستاپ مۇعالىم بولادى. ال سودان 20 جىل وتكەندە سوعىس... ول كىسىنىڭ سوعان بايلانىستى «جاڭا تىلەك» اۋىلىنان اسكەرگە شاقىرىلعان ۋاقىتى – 1941 جىلعى 14 جەلتوقسان.
ءسىبىر گارنيزوندارىنىڭ بىرىندەگى العاشقى دايىندىقتان وتكەن سوڭ قۇرامىندا بولاشاق كەيىپكەرىمىز بار باتالون لەنينگراد ىرگەسىندەگى 314-ديۆيزياعا تىڭ كۇش رەتىندە اكەلىنىپ قوسىلادى. مۇندا كەلگەنىنە نەبارى بەس اي بولعان اتالمىش اسكەري قۇرىلىم دا قازاقستاندا, سونىڭ ىشىندە پەتروپاۆلدا جاساقتالىپ ەدى. ەشەلوننان تۇسكەن بويدا ولار جاۋمەن سۆير وزەنى بويىندا بەتپە-بەت كەزدەسىپ قالادى. مىنە, سوندا تاجىريبەسى جوق, ونىڭ ۇستىنە وتە ناشار قارۋلانعان ديۆيزيا كوپ شىعىنعا ۇشىرايدى. بىراق سوعان قاراماستان, نەمىستەردى العا جىبەرمەي ۇستاپ تۇرعان ەكەن.
سودان كۇن سايىن شايقاس. اپتا بويى الما-كەزەك اتىس. ايلارعا سوزىلعان قورعانىس. وسىلاي 1942 جىل وتەدى. 1943 جىل دا كەلەدى. سونىڭ اياعىندا ايتەن ءجۇنىسوۆ قىزمەت ەتەتىن 314-ديۆيزيا ۇلكەن جورىققا دايىندالادى. جوسپار بويىنشا بۇل اسكەري قۇرىلىم 2-تەگەۋرىندى ارميا قۇرامىنا قوسىلىپ, فين بۇعازى ارقىلى ورانيەنباۋم مۇيىسىنە شىعۋى كەرەك ەكەن. بۇل ءۇشىن قالىڭ قول وزدەرى مەجەلەگەن جەرگە قالىڭدىعى 6-7 سانتيمەترلىك جۇقا مۇز ۇستىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ جەتۋى ءتيىس.
قاۋىپكە تولى قادام 1944 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ العاشقى تۇندەرىندە باستالادى. الدا ديۆيزيا كومانديرى نيكولاي اليەۆتىڭ ءوزى. ورتادا ايتەن ءجۇنىسوۆ سەكىلدى اقىل توقتاتقان ساقا پۋلەمەتشىلەر مەن قانداي قاۋىپ بولسا دا وعان ءتاستۇيىن ءازىر اۆتوماتشى جىگىتتەر. ال ارتتا تەك مينومەتتەردى بولشەكتەپ الىپ, سولاردى سىرعىتا سۇيرەتكەن قارۋ-جاراق كەرۋەنى.
سول تۇندەرى, ءيا, ناق سول تۇندەرى... بۇلار اتالمىش قىلكوپىردەن قۇداي وڭداپ امان-ەسەن وتەدى. جاعاعا جەتكەن بويدا جاۋدىڭ تۋ سىرتىنان اتوي سالىپ, ۆىبورگ, نارۆا قالالارىن الادى. قازاقستاندىق 314-ديۆيزيانىڭ وسى ەرلىگىنە بايلانىستى ماسكەۋ وعان ساليۋت بەرەدى. بۇل 1941 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىنەن 1944 جىلدىڭ 6 اقپانىنا دەيىنگى 872 كۇندىك لەنينگراد قۇرساۋىنىڭ جويىلىپ, بىت-شىتى شىعا باستاعان كەزى ەدى.
وسىدان سوڭ ايتەن ءجۇنىسوۆ قىزمەت ەتەتىن جوعارىداعى اسكەري قۇرىلىم جاۋىنگەرلەرى از-كەم تىنىس الادى. كوكتەم شىعا بەرە تاعى دا جورىق. بۇل جولى كارەل مويناعىنداعى ۇرىستارعا قاتىسقان 314-ديۆيزيا كۇزگە تامان پولشانىڭ سولتۇستىك-باتىس شەكاراسىنا قاراي بەتتەيدى. ماقسات – ۆيسلا وزەنىنەن ءوتۋ. مىنە, وسى جەردە پۋلەمەتشى ايتەن ءجۇنىسوۆ قاتتى جارالانىپ, 1945 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەلگە قايتادى.
– ال كونسترۋكتور ۆاسيلي دەگتيارەۆتىڭ ءسىزدىڭ اكەڭىزگە جازعان حاتى شە؟ ول وقيعا قاشان, قاي جەردە بولعان؟ – دەدىك ءبىز وسى ارادا دەگبىرسىزدەنىپ.
– ءبىز ەس بىلگەننەن باستاپ, – دەدى بۇعان ءسال ويلانىپ بارىپ ءتىل قاتقان سوتسيال اعا, – اكەمنىڭ ءوز اۋىلداستارى اراسىندا سوعىس, مايدان تۋرالى اڭگىمە ايتىپ وتىرعانىن كورگەن دە, ەستىگەن دە ەمەسپىز. راس, مەكتەپتەگى قىزىل ارميا كۇنى مەن كولحوز كلۋبىنداعى جەڭىس مەرەكەسىنە بايلانىستى وتكەن جينالىستارعا كوپشىلىكتەن قالماي باراتىن. بىراق ۇندەمەي وتىراتىن. ءوستىپ جۇرگەندە, بۇل 1965 جىلدىڭ كوكتەمى, ءبىر وقيعا بولدى. كەشكى شايعا وتىرا بەرگەنىمىزدە ۇيگە اۋىلداس جىگىتتەر قاباش پەن بۇركىتتىڭ كىرىپ كەلگەنى. قولدارىندا پوشتاعا جاڭا عانا كەلگەن «لەنينشىل جاس» گازەتى. امان-ساۋلىقتان سوڭ ولار ونى اكەيگە ۇسىنىپ ەدى, كوزىلدىرىگىن تابا الماعان قارت: «نە نارسە ەكەن؟ وقىپ كورشى», – دەگەندەي ماعان يەك قاقتى. ودان «تاماشا قارۋ» دەگەن ماقالانى كوردىم. كوز جۇگىرتسەم, بۇل اكەم, اكەمنىڭ سوعىس كەزىندەگى ەرلىگى تۋرالى دۇنيە ەكەن. داۋىستاپ وقي جونەلدىم. مۇنى تىڭداعان اكەمنىڭ ءوڭى قاراكۇرەڭدەنىپ, تەرەڭ ويعا كەتتى. سويلەي الماي, ءتىلى كۇرمەلىپ ءبىراز وتىردى. سودان كەيىن بارىپ تومەندەگى اڭگىمەنى ايتۋعا كوشتى.
1943 جىلدىڭ جاڭبىرلى جازى ەكەن. لەنينگراد مايدانىنداعى ول كىسى قىزمەت ەتەتىن ءبولىم ماڭىندا كەسكىلەسكەن ايقاس ءجۇرىپ جاتادى. ءتۇس قايتا سول جاق شەتتەگى بۇلاردىڭ ۆزۆودى ءوز پوزيتسياسىنداعى جاۋدى كەرى ىسىرىپ, العا جىلجيدى. بىراق نەمىستەر قايتادان كۇشىنە مىنەدى. سويتەدى دە ءوز بولىمىنەن وقشاۋ شىعىپ كەتكەن ۆزۆودتى ارتقا تىقسىرادى. اكەي مۇنى بىلمەيدى. كومەكشىسى ەكەۋى الدىڭعى شەپتە قالىپ قويىپ, قالىڭ توعايداعى وزەك ىشىندە توپتاسىپ كەلە جاتقان جاۋ شوعىرىنا وق جاۋدىرادى. ولار 30 شاقتى ەكەن, ەكىگە ءبولىنىپ العا ەنتەلەيدى. مۇنداي جاعدايدا ورىن اۋىستىرىپ قيمىلداماسا بولمايتىنىن بىلگەن ايتەكەڭ كومەكشىسىنە ديسك تولى جاشىكتىڭ جارتىسىن 20 مەتردەي جەردەگى قالىڭ بۇتا تۇبىنە اپار دەپ ىمدايدى دا, اتىستى جالعاستىرادى. تاپسىرمانى ورىنداعان سەرىگى بەرى قايتۋعا بەت بۇرعاندا وق ءتيىپ جارالانادى دا قيمىلسىز قالادى. مۇنى كورىپ: «نە ءومىر, نە ءولىم!..» – دەگەن كەكتى دە سەستى ويعا بەكىنگەن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز الدىعا قاراي وقتى بوراتسىن كەلىپ. نەمىستەر باس كوتەرە الماي جاتىپ قالعان كەزدە ەكىنشى پوزيتسياعا اۋىسىپ, پۋلەمەتىنە تاعى ەرىك بەرسىن. وسىلاي قانشا ورىن الماستىرىپ شايقاسقانىن بىلمەيدى. بىلەتىنى: تار وزەك ىشىنەن پانا تاپپاعان دۇشپاننىڭ بەتكەيگە قاراي ۇمتىلعانى, وعان قانشا تىرمىسقانىمەن جاڭبىردان ميى شىعىپ ەزىلگەن جەر قىرتىسىنان تومەنگە قايتا سىرعىپ, وققا ۇشقان قارۋلاستارىنىڭ دەنەسىن قالقا تۇتقانى. ءبىر مەزەتتە ەسىن جيىپ قاراسا, الدىنان اتىلعان وق بايقالمايدى. توڭىرەك تىم-تىرىس. ال وزەكتە جارالانىپ, ەڭبەكتەپ قاشىپ بارا جاتقان ءبىر نەمىستەن باسقا, جۋساپ جاتقان جاسىل كيىمدى جاۋ سولداتتارىنىڭ دەنەلەرى.
– سول شايقاستاعى پۋلەمەتىمنىڭ ساقىلداعان ءۇنى-اي!.. جەر-كوكتى جاڭعىرىقتىرعان داۋىسىن ايتساڭشى, – دەپ ءسوزىن اياقتادى اكەي شاي تولى كەسەسىن قولىنا الىپ. ءسويتتى دە: – شەگىنىپ كەتكەن ۆزۆود جاۋىنگەرلەرى شەپكە قايتا ورالىپ جاتقاندا قاراسام, – دەدى ءسال ويلانىپ, – ءوزىم جالعىز قالىپ قويعان جوعارىداعى شايقاستا 5,5 ديسك جۇمساپپىن. سوندا قولىمداعى قارۋىم نە قىزىپ, نە قاقالىپ-شاشالۋدى بىلمەدى-اۋ. ەشبىر كىدىرىسسىز اتىلدى دا تۇردى.
كوپ كەشىكپەي بۇل وقيعا بولىمنەن باتالونعا بەلگىلى بولادى. ودان ديۆيزياعا جەتەدى. ۇگىتشىلەر اتالمىش ەرلىكتى وكوپتار مەن بلينداجدارداعى ساياسي ساباقتاردا جاۋىنگەرلەرگە ۇلگى ەتىپ ايتادى. وسىنداي ناسيحات جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقاندا, ول تاعى ءبىر يگى شاراعا كەلىپ ۇلاسادى. مۇنى قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ ايتار بولساق, سونىڭ الدىندا ارميالىق جانە مايداندىق گازەتتەردە قىزىل اسكەرلەر ۇستاپ جۇرگەن اتىس قارۋلارى, ولاردىڭ ساپاسى جونىندە جاۋىنگەرلەردىڭ پىكىرىن سۇراعان رەداكتسيالىق ماقالا شىققان ەدى. سول كەزدەگى تالاپ بويىنشا وعان ءۇن قوسۋ كەرەك. قالاي؟ قايتىپ؟ ساياسي ءبولىم باسشىلارى بۇل تاپسىرماعا لەنينگراد مايدانى بويىنشا اتاعى جەر جارىپ تۇرعان ءتورت مەرگەن: ف.رەزنيچەنكو مەن ا.احمەديانوۆ, پ.شابانوۆ جانە ا.گوستيۋحيندى تارتۋعا پارمەن بەرەدى. قولدارىنداعى سنايپەرلىك ۆينتوۆكالارى تۋرالى ويلارىن قاعازعا تۇسىرگەن ولار ءوز حاتتارىنا سونداي-اق كورشى بولىمدەگى قىزىل اسكەر ءا.ءجۇنىسوۆتى دە قوسىپ: «ونىڭ پۋلەمەتى ۇزاققا سوزىلعان شايقاستا ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەپ, ساپالى جاسالعانىمەن ەرەكشەلەندى», – دەيدى. مۇنى وسى قارۋدىڭ اۆتورى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ۆ.دەگتيارەۆ ەستيدى. قاتتى تولقىپ, قۋانعان قارت كونسترۋكتور مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرىنە بىلاي دەپ حات جازادى:
«قىمباتتى ءجۇنىسوۆ جولداس! بۇگىن ماعان جولداعان مەرگەندەردىڭ حاتىنان ءسىزدىڭ نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە جاساعان ۇلكەن ەرلىگىڭىز جونىندە ءبىلدىم. ءسىز مەنىڭ ويلاپ شىعارعان پۋلەمەتىممەن گيتلەرشىلەردىڭ العا ۇمتىلعان ەكى شابۋىلىن بەت قاراتپاي قايتارىپ, ءوز ەرلىگىڭىزبەن وتانىمىزدى سۇيەتىنىڭىزدى, رەۆوليۋتسيانىڭ اسىل بەسىگى لەنين قالاسى ءۇشىن جان قيۋعا باراتىنىڭىزدى دالەلدەدىڭىز. مەنىڭ پۋلەمەتىمدى مەڭگەرىپ, ونى جاۋعا قارسى وتە جاقسى جۇمساي بىلگەنىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن.
جولداس ءجۇنىسوۆ! ءسىز سياقتى ەرجۇرەك, باتىل كەڭەس ادامدارىنا تاپ بولعان نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ ساعى سىنۋدا. ولاردىڭ تۇلدىرى شىعاتىن كەز جەتتى. ەندى بۇل باسقىنشىلاردىڭ بەل ومىرتقاسىن ءۇزىپ, ءبىرجولاتا تاس-تالقان قىلۋ كەرەك.
قىمباتتى جولداس ءجۇنىسوۆ, ءسىزدىڭ ەلىمىزدى امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن فاشيستەرگە راقىمسىزدىق تانىتىپ, وتان الدىنداعى بورىشىڭىزدى ابىرويلى ورىنداپ شىعاتىنىڭىزعا قالتقىسىز سەنەمىن. ءبىزدىڭ العاشقى تانىستىعىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە سىزگە فوتوسۋرەتىمدى جانە كىشكەنتاي سىيلىعىمدى جولداپ وتىرمىن. ءوزىڭىز سەكىلدى كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە تاعى دا جوعارى ساپالى قارۋ جاساپ بەرۋدى موينىما الامىن. ءسىزدىڭ جەڭىس جولىندا تابىستى, دەنساۋلىعىڭىز مىقتى بولۋىنا تىلەكتەسپىن. قۇشاقتاپ, قولىڭىزدى قىسامىن. ۆ.دەگتيارەۆ. №8402. كوۆروۆ قالاسى. 28 شىلدە, 1943 جىل».
– سودان جارتى اي ۋاقىت وتكەندە, – دەدى سوتسيال اعا, – اتاقتى ادامنىڭ جولداعان ىستىق ىقىلاسى مەن لەبىزى مايدانداعى اكەمە جەتەدى. ونى وقىپ, تانىسقاننان كەيىن ول كىسى دارەجەسى جوعارى جانعا ريزاشىلىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە جاۋاپ حات جازادى. بۇل ءۇشبۋ سالەم 1943 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندەگى تاسس حابارىندا تولىق كەلتىرىلگەن.
وسىنى ايتقان ءۇي يەسى الدىمىزعا بۇدان 77 جىل بۇرىنعى قۇجاتتىڭ كسەروكوشىرمەسىن قويدى. ودان مىناداي سوزدەردى وقىدىق. «قىمباتتى دەگتيارەۆ جولداس, – دەپ باستالىپتى حات. – ءسىزدىڭ اكەلىك قامقورلىعىڭىزعا قۋانىپ, سىيلىعىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن. ءسىز ويلاپ شىعارعان پۋلەمەت ۇرىستا ءوزىنىڭ تاماشا قارۋ ەكەنىن كورسەتتى. ونىڭ ساپاسى وتە جاقسى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. سوندىقتان پۋلەمەتشىلەر مۇنى جانىنداي جاقسى كورەدى. دەگتيارەۆ جولداس, قىمباتتى وتانىمىزدى قورعاۋ ىسىندە ءوزىمنىڭ قاسيەتتى بورىشىمدى بۇلجىتپاي ورىنداپ شىعاتىندىعىما كۇماندانباۋىڭىزعا بولادى. ءبىزدىڭ كەڭەس جەرىندە ىستەگەن ايۋاندىق قىلمىستارى ءۇشىن, ءبىز قورعاپ تۇرعان ۇلى لەنين قالاسىنىڭ كورگەن ازابى مەن توككەن قانى ءۇشىن نەمىس-فاشيست جاۋىزدارىنان كەك الامىن. قىمباتتى ۆاسيلي الەكسەەۆيچ, ءسىزدىڭ ساۋ-سالەمەت بولىپ, وتان-انامىزدىڭ اسكەري قۋاتىن نىعايتۋ جولىنداعى قىزمەتىڭىزدە تابىستى بولۋىڭىزعا تىلەكتەسپىن. قولىڭىزدى قاتتى قىسىپ, سالەم جولداۋشى قىزىل اسكەر ءا.ءجۇنىسوۆ».
– جوعارىداعى حاتتاردىڭ العاشقىسىندا, – دەدىك ءبىز ءۇي يەسىنە, – كونسترۋكتور ۆ.دەگتيارەۆتىڭ پۋلەمەتشى ءا.جۇنىسوۆكە ەسكەرتكىش ءۇشىن ءوز سۋرەتىن جىبەرگەنى ايتىلعان. ول ءراسىم قازىر بار ما؟
– 1965 جىلعى 18 ساۋىردە, – دەدى بۇل ساۋالعا اڭگىمە يەسى, – «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى تاسس حابارىن قايتادان جاريالاپ, ءبىزدىڭ قارتقا ىزدەۋ سالعانىن وسى سۇحباتىمىزدىڭ باسىندا ايتتىم عوي. سوندا جولداستارىمنىڭ اقىلىمەن رەداكتسياعا حات جازىپ, ول كىسى مەنىڭ اكەم ەكەنىن, پاۆلوداردىڭ قۇركول اۋىلىندا ساۋ-سالەمەت تۇرىپ جاتقانىن ايتىپ, حاباردار ەتكەنمىن. سودان ىلە-شالا ولار ءوزىڭ ءسوز ەتكەن سۋرەتتى الماتىعا سۇراتىپ الدىردى دا ونى گازەتكە جاريالادى. ال ءبىز بولساق, ونى قايتارىپ الۋ تۋرالى ويلامادىق. ەرەنسىزدىك دەگەن وسى-اۋ. ءسوز رەتىنە قاراي ايتايىن, ول فوتونىڭ سىرتىندا: «وسى سۋرەتىمدى نەمىستەردىڭ شابۋىلىن ەكى رەت تويتارعان جاۋىنگەر ايتەن جۇنىسوۆكە سىيلايمىن. ۆاسيلي الەكسەەۆيچ دەگتيارەۆ», – دەگەن جازۋ بار بولاتىن. ول «لەنينشىل جاسقا» سولاي شىقتى دا.
...اڭگىمە اياقتالدى. ءبىز قايتۋعا جينالدىق. ۆوكزالعا كەلىپ, پويىزعا وتىرعاننان كەيىن سوتسيال اعاعا قويعان سوڭعى سۇراعىمدى ەسىمە الدىم. ول ايتەن اقساقالدىڭ مايداننان كەيىنگى ءومىرى جونىندەگى ساۋال ەدى. سوعىستان قايتىپ كەلىسىمەن قاريا ءوزىنىڭ مۇعالىمدىك ماماندىعىن قايتا جالعاستىرادى. بايان, سوتسيال, تولەۋبەك, سۇلەيمەن جانە بەيبىت اتتى 4 ۇل,1 قىزدىڭ اكەسى اتانىپ, 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىعادى. ودان كەيىن دە باقىتتى عۇمىر كەشىپ, 90 جاسىندا ومىردەن وزىپتى. بۇل جەڭىستىڭ 45 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان ۋاقىت ەكەن.
جانبولات اۋپباەۆ,
جۋرناليست
پاۆلودار