ىرىزدىقتى مولايتۋعا ۇمتىلىس

كەيىنگى ەكى جىلدا وڭىردە ءتيىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن وسىرۋگە باعىت الۋ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بىلتىر مول ءونىم العان اقمو­لالىق ديقاندار جول كارتاسى اياسىندا وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ جاتىر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ديقاندار مايلى داقىلدار القابىن ۇلعايتۋعا نيەتتى. بيىل بۇل كولەم ءبىرشاما ارتا تۇسپەك. وڭىردە مايلى داقىلدار القابى 600 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە.

وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەڭ الدىمەن مال ازىعى قاجەت. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى مال ازىعىنا قاجەتتى داقىلداردى 377,9 گەكتارعا وسىرمەكشى. بۇل ورايدا تياناقتى جۇمىسىمەن كوش باستاپ وتىرعاندار دا بار. استراحان اۋدانى بۇرىن 11,6 مىڭ گەكتارعا مال ازىعىن ەگەتىن بولسا, بيىل بۇل كولەمدى 42,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋدى جوسپارلاۋدا. ءدال وسىنداي ىلگەرىلەۋ ەسىل, بۋراباي, شورتاندى اۋداندارىندا دا بار. كەرىسىنشە, ماڭىزدى ماسەلەگە جەتە كوڭىل اۋدارا الماعاندار دا بار ەكەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىز. مال ازىعى وسىرىلەتىن القاپتاردى ەرەيمەنتاۋ, تسەلينوگراد, جارقايىڭ اۋداندارى ازايتىپ الىپ وتىر. دەمەك بۇل اۋدانداردا التىن ءدان وسىرۋمەن قاتار اقتىلى مال باسىن كوبەيتۋگە ىجداھاتتى كوڭىل بولىنبەيدى. وسىعان بايلانىستى ءوڭىر باسشىلارى مال ازىعى داقىلدارىنىڭ ءوسىرۋ كولەمىن 260 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ قاجەت دەگەن مىندەت قويىپ وتىر.

ەكىنشى نان ساناتىنداعى كارتوپ ءوسىرۋ جوسپارى بىرقاتار اۋدانداردا قىسقارىپ قالعان. قاي ۋاقىتتا بولماسىن, كارتوپ داقىلىنا سۇرانىس مول. اقمولالىقتاردىڭ داستارقانىنداعى ىرىزدىق كەمىمەۋى ءۇشىن ەگىستىك كولەمىن قايتا قاراعان ءجون بولار ەدى.

ديقاندار كوكتەمگى ەگىستە ىجدا­ھاتتى دايىندالىپ, ىرىزدىق جولىن­داعى ىنتىماقتى ۇدەتە تۇسۋدە. 1,2 ملن گەكتار القاپتا سۇدىگەر جىرتىلدى. ىلعال جابۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. وسى ءىستىڭ بارلىعى – كۇزگى مول ءونىمنىڭ كەپىلى.

ديقانداردىڭ ءۇمىتىن اقتايتىن ۇمتىلىستى جان-جاقتى قاراستىرىپ, ماڭداي تەرمەن وسىرىلگەن داقىلداردى كولدەنەڭ قىرسىقتان ساقتاۋ ماقسا­تىندا شەگىرتكەگە قارسى وڭدەۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. ناقتىراق ايتاتىن بولساق, 91,1 مىڭ گا القاپ شەگىرتكەگە قارسى وڭدەلسە, يتالياندىق پرۋسقا قارسى 42,1 مىڭ گا القاپ دارىلەندى.

– «كوكتەمنىڭ ءبىر كۇنى جىلعا ازىق» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزدىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان بار, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى «قۇلان» اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىمىنىڭ جەتەكشىسى قۇلان بولاتوۆ. – كەي جىلدارى ءداندى القاپقا ەرتە سىڭىرگەندەر ۇتادى, ەندى بىردە ءسال كەشتەۋ ەككەندەردىڭ ەگىنى بىتىك شىعادى. قازىر ءبىز توپىراقتىڭ جىلۋىن توسامىز. اۋا رايى قۇبىل­مالى بولعاندىقتان, ەرتە پىسەتىن بيداي سۇرىپتارىن ەككەنىمىز ءجون. سوندىقتان شاعىن شارۋا قوجالىقتارى بەلگىلى مامانداردىڭ, عالىمداردىڭ ۇسىنىسىن توسىپ وتىر. قاجەتتى اقپاراتتى تابۋ قيىن. ەگەر ءتىلىن تاپساڭ عانا جەر جومارت. وتكەن جىلدارداعى تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ جۇمىس ىستەگەنىمىزبەن, اس­تىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي دەمەۋ دە قاجەت. قازىر تاۋەكەلگە سۇيەنگەننەن گورى ناقتى ناتيجە بەرەتىن باعىت قاجەت. كوڭىل قۋانتارلىعى, مەملەكەت تاراپىنان زور قولداۋعا يە بولىپ وتىرمىز. ونسىز, ارينە, شارۋاشىلىقتى دامىتۋ قيىن بولار ەدى. ءبىزدىڭ سالادا قولبايلاۋدىڭ بار ەكەنى راس. ول – الدەنەشە رەت ايتىلىپ-جازىلىپ, ابدەن جاۋىر بولعان تاقىرىپ. ەڭ باستىسى تەحنيكا تىزگىندەيتىن بىلىكتى ماماندار جەتىسپەيدى. ءبىز بۇل ماسەلەمەن كوكتەمگى-كۇزگى ناۋقانداردا ءجيى جۇزدەسەمىز. الداعى ۋاقىتتا كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن كوللەدج تۇلەكتەرىن اۋىلعا شاقىرىپ, ەل ىرىز­دىعىن ەسەلەيتىن جۇمىسقا جۇمىلدىرۋدىڭ توتە جولىن تاپقان دۇرىس بولار ەدى.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اۋىل شارۋا­شىلىعى قۇرىلىمدارى مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ وتىر. قارجى دا قوماقتى. 2026 جىلى قولداۋ كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە جەتپەكشى. 85,5 ملرد تەڭگە سۋبسيديا قاراستىرىلسا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن 63,9%-ى تولەندى.

وڭىردە كادەگە اسىرىلماي جاتقان ەگىستىك القاپتارى دا بار. بوس جاتقان جەر كولەمى – 74,4 مىڭ گا. كەيبىر اۋدانداردا يگەرىلمەي جاتقان جەر كولەمى تىپتەن كوپ. ماسەلەن, ەرەي­مەنتاۋ اۋدانىندا 77,5 مىڭ گا, ءبىرجان سال اۋدانىندا 36,5 مىڭ گا جەر بار. مۇنداي كورىنىس زەرەندى, تسەلينوگراد اۋداندارىندا دا ورىن الىپ وتىر. وسى ءبىر عانا مىسالدان جەر رەسۋرس­تارىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگى بايقالادى.

– ءبىزدىڭ زەرەندى اۋدانىنىڭ توپىراعى قۇنارلى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى, – دەيدى «قوشقارباي» جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستى­گىنىڭ باسشىسى قايىركەن حاسەنوۆ. – ەگىستىك القاپتارىن كەڭەيتۋگە ىنتالى بول­عانىمىزبەن, جەرگە بايلانىستى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر ۇزاق جىلدان بەرى قوردالانىپ قالعان. وسى ءتۇيىندى ماسەلە ءادىل, وڭىنان شەشىلەتىن بولسا, ءبىز ءتارىزدى شارۋاشىلىقتار ەگىستىك كولەمىن مەيلىنشە ارتتىرىپ, ەل ىرىزدىعىن ەسەلەي تۇسەر ەدىك. ءبىر كەزدە رەتسىز بولىنگەن ەگىستىك القاپتارىن حالىق قايتارا الماي وتىر. ءبىز ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – وسى.

ەگىنشىلىك مادەنيەتى دامىعان, ۇزاق جىلدار بويى مول تاجىريبە جيناقتاعان ءوڭىر ديقاندارى جوعارى ءونىم كەپىلى ساپالى تۇقىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. كوكتەمگى قاربالاس شاقتا قۇنارلى جەر قويناۋىنا سىڭىرەتىن ساپالى تۇقىم ماسەلەسىن داڭعايىر ديقاندار قوڭىر كۇزدەن باستاپ ويلاستىرعان. وڭىردە بيىلعى كوكتەمگى ەگىسكە قاجەتتى 539,8 مىڭ توننا تۇقىم دايىندالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىن ساپالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا 39 تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل تاراپتا الاڭدا­تارلىق ماسەلە جوق. تۇقىم جەتكىلىكتى.

توپىراق قۇنارىن ازايتپاي, كۇتىم تىلەگەن القاپتاردى مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن بايىتۋ جوسپارى دا قوماقتى. بيىل وڭىردەگى ەگىستىك القاپتارعا 433,5 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار سىڭىرىلەدى. قازىرگى كۇنى كەلىسىمشارتتار جاسالىپ جاتىر.

كوكتەمگى قاۋىرت ماۋسىم باس­تال­عان كەزدە جانار-جاعار ماي ماسەلەسى تۋىندايدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بۇل تاراپتاعى جۇمىس جۇيەلەنگەن. 76,7 مىڭ توننا جەڭىلدەتىلگەن جانار-جاعار ماي بوساتىلادى. ناۋقانعا قاجەتتى تەحنيكانىڭ 95%-ى ازىرلىك ساپىندا تۇر. كوڭىلگە مەدەت بەرەتىن ءبىر جاڭالىق, جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلاماسى بويىنشا اۋىل شارۋا­شىلىعى قۇرىلىمدارى وزدەرىنە قاجەتتى تەحنيكالاردى ساتىپ الىپ, ماشينا-تراكتور پاركىن جىل ساناپ جاڭارتىپ كەلەدى.

اقمولا وبلىسى