ساياحات تابىسىن ەسەلەۋگە نە كەدەرگى؟

الەۋەت پەن تاۋەكەل تارازىسى

قالاي دەسەك تە, بۇگىندە ەلىمىزگە كەلە­تىن تۋريستەر قاتارى وسە باستاعانى قاراپايىم كوزگە دە بايقالادى. بىراق ساياحاتشىلار لەگى ءالى دە تۇراقتى ەمەس. شەتەلدىكتەردىڭ اعىلۋى كوبىنەسە جەكەلەگەن ءىس-شارالارعا بايلانىستى ەكەندىگىن بىلتىرعى وقيعالى تۋريزم باعىتى ايعاقتاپ بەردى. جاھان جيھانكەزدەرىن ەلگە تارتۋعا قانداي فاكتورلار اسەر ەتەدى دەسەك, الەمدىك ونەرپازداردىڭ كونتسەرتى, كورمەلەر, مادەني, سپورتتىق ءىس-شارالار الدىڭعى قاتارعا شىعادى. مىسالى, بىلتىر «قايرات» فۋتبول كلۋبىنىڭ ءوز الاڭىنداعى 4 ويىنىنا 4 مىڭنان اسا قوناق شاقىرىلىپ, شامامەن 3 ملرد تەڭگە كولەمىندە پايدا اكەلگەن. «قايرات» – «رەال مادريد» ماتچى كەزىندە «eQonaq» جۇيەسى نەبارى 3 كۇندە 5 221 ءتۋريستى تىركە­گەن. مۇنىڭ بارلىعى تەك وسى ماتچقا ارنايى كەلمەۋى دە مۇمكىن, بىراق باسىم بولىگى فۋتبول جانكۇيەرلەرى ەكەنى ءسوزسىز.

بۇل تۇرعىدا ديماش قۇدايبەرگەننىڭ حالىقارالىق تانىمالدىلىعىن, ەلىمىز تۋرالى پرومو-روليگىن, ەلدىڭ تابيعي, مادەني الەۋەتىن دە نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى.

قازىردە ەلگە كەلگەن قوناقتار سانىن قىتاي باستاپ تۇر – 1 411 ادام. ودان كەيىنگى تىزىمدە رەتىمەن رەسەي (969), ءۇندىستان (365), وڭتۇستىك كورەيا (249), وزبەكستان (246) ورنالاسقان. ورتا ەسەپپەن العاندا, تۋريستەر شاھار ەكونوميكاسىنا شامامەن 7,8 ملن دوللار قۇيعان. بۇل كورسەتكىش رەسمي قوناقۇيلەر مەن ورنالاستىرۋ ورىندارىنا توقتاعاندارعا عانا قاتىستى. جەكە پاتەرلەر مەن تۋىستارىنىڭ ءۇيىن جالداعاندار قانشاما؟

الماتى ازىرگە نەگىزگى تۋريستىك حاب بولىپ قالا بەرەدى. بىلتىر قالاعا 1,8 ميلليوننان اسا ساياحاتشى كەلدى. وسى ورايدا تۋريستىك كەلەشەگى زور تۇركىستان, شىمكەنت, اقتاۋ قالالارىن, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن, بۋراباي مەن قوناەۆ قالاسىنا قاتىستى جۇمىستى جانداندىرا تۇسكەن ءجون. سەبەبى بۇل باعىتتار 2-3 كۇندىك قىسقا ساپارلار فورماتىندا سۇرانىسقا يە ءارى اۋەجايلاردان باستاپ قوناقۇيلەرگە دەيىنگى جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارمەن نىعايتىلىپ جاتىر.

وسى سالانىڭ ماماندارى ءبىر عانا تۋريست بۇكىل ساپارىندا شامامەن 1 400 دوللارىن قالدىرىپ كەتەتىنىن ايتىپ ءجۇر. سوعان قاراماستان, ەلىمىزدىڭ ءىجو قۇرىلىمىنداعى ءتۋريزمنىڭ ۇلەسى اسا كوڭىل كونشىتپەيدى (شامامەن – 3,2%). بۇل الەمدىك ورتاشا دەڭگەيدەن تومەن, ونى 5-6%-عا, ءتىپتى ودان دا جوعارى مەجەگە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. ولاي بولسا, الداعى ۋاقىتتا وقيعالىق ءتۋريزمدى دامىتۋمەن قاتار, قوناەۆ قالا­سىندا حالىقارالىق اۋەجاي اشۋ, اقتاۋ, تۇركىستان, شىمكەنت قالالارىنا حالىقارالىق اۋە رەيستەرىن كوبەيتۋ ارقىلى الماتىعا تۇسەتىن سالماقتى ازايتىپ, 1-3 كۇندىك تۋريستىك باعىتتار ۇسىنۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. وعان قوسا اعىلشىن تىلىندەگى ناۆيگاتسيانى دامىتۋ ماسەلەسى بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى. 

باستى ۇستانىم – قاۋىپسىزدىك

مەملەكەت باسشىسىنىڭ الماتىداعى تاۋ كلاستەرىن باسىم باعىت رەتىندە اتاپ ءوتىپ, دامىتۋ جونىندە تاپسىرما بەرۋى شەتەلدىك تۋريستەردى بۇرىنعىدان دا تاعىلىمدى وقيعالارعا تارتىپ, الماتىلىقتاردىڭ دەمالۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا قانشالىقتى سەرپىن بەرە الادى؟ وسى ورايدا 1995 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىن «Shymbulak» تاۋ شاڭعىسى مەكتەبىنە نازار اۋدارىلا باستاعانىنا توقتالا كەتەيىك. بارىنشا قاۋىپسىزدىك جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن مەكتەپتە بىلتىر شامامەن 30 مىڭداي ساباق ءوتىپ, تالاي ادام تاۋ شاڭعىسىمەن دە, سنوۋبوردپەن دە العاش رەت وسىندا تانىسقان. ويتكەنى قازىر مەگاپوليستە دەمالىستىڭ بەلسەندى تۇرىنە قىزىعاتىندار كوبەيە باستادى.

– تاۋ شاڭعىسى سپورتى قازىر جاتتىعۋ عانا ەمەس, وتباسىڭمەن كەلىپ دەمالاتىن ۇلكەن حوببيگە اينالدى. ماۋسىمنىڭ قىزعان كەزەڭىندە مەكتەپ كۇن سايىن 300-500 ساباق وتكىزەدى. مۇندا وقۋعا نيەت بىلدىرگەن كەز كەلگەن ادامدى قابىلداي بەرەدى. بالالار ءۇش جاستان باستاپ وقيدى, ەرەسەكتەردىڭ جاس شاماسىنا شەكتەۋ جوق. مەنىڭ ەڭ جاسى ۇلكەن شاكىرتىم 87 جاستا بولسا, ەڭ كىشكەنتاي وقۋشىم – ءوز قىزىم, وعان العاش رەت 11 ايلىعىندا شاڭعى تەبۋدى ۇيرەتتىم. دۇرىستاپ وقىتسا, مۇنى كەز كەلگەن ادام ۇيرەنىپ كەتەدى. بىراق قاۋىپسىزدىك ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار ادامدار الدىن الا دارىگەرگە قارالعانى ءجون, – دەيدى «Shymbulak» كۋرورتىنداعى تاۋ شاڭعىسى مەن سنوۋبورد مەكتەبىنىڭ جەتەكشىسى نيكولاي حان.

ساباقتىڭ بارلىعىن نۇسقاۋشىلار سىرعاناۋعا ارنالعان وقۋ-جاتتىعۋ الاڭدارىندا وتكىزەدى. سىرعاناۋعا توسەلىپ, تراسسادا ەمىن-ەركىن جۇيتكۋگە 3-5 ساباق جەتكىلىكتى. بىراق جوعارى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن ۇزبەي جاتتىعۋ كەرەك. تۋريستەر كوبەيىپ كەلە جاتقاندىقتان, بۇدان باسقا امال جوق. سەبەبى سىرعاناۋعا ماشىقتانعان ادام وقىس وقيعاعا تاپ بولىپ, جاراقات الۋدان ساق جۇرەدى.

تاۋ كلاستەرىنىڭ دامۋى بىلىكتى نۇسقاۋشىلارعا دەگەن سۇرانىستى دا ارتتىرعان. ولاردىڭ سانى كوبەيگەنىمەن, سۇرانىسقا ىلەسە المايتىندىقتان, مامانداردى دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. نيكولاي حان بالالارعا, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان باعدارلامالار ادامدى جاستايىنان تاۋعا جاقىن ەتىپ, قىسقى سپورت تۇرىنە قىزىعاتىنداردىڭ سانىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن دە ايتادى.

– شاڭعى تەبۋ مەكتەبىندەگى ساباقتىڭ باعاسى فورمات پەن وقۋشىنىڭ ساناتىنا بايلانىستى. مىسالى, بالالارعا ارنالعان جەكە ساباقتار 10 مىڭ تەڭگە بولسا, ەرەسەكتەرگە 15 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. توپتىق ساباقتار ارزانىراق, ءار ادامعا 8 مىڭ تەڭگەگە تۇسەدى. ادەتتە, قۇرال-جابدىقتار ساباقتىڭ باعاسىنا كىرمەيدى, كۋرورتتاعى جالعا بەرۋ ورىندارىنان بولەك الىنادى. مەكتەپتە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى تاۋ شاڭعىسى سپورتىنا تارتۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك, مەكتەپتىك, توپتىق باعدارلامالار دا بار. ولاردىڭ فورماتى مەن شارتى ماۋسىمعا بايلانىستى وزگەرۋى مۇمكىن, – دەيدى مامان.

مەملەكەتتىك ساياسات پەن الماتىداعى تاۋ كلاستەرىن توقتاۋسىز دامىتۋ – الداعى 5-10 جىلدا «Shymbulak-تى» حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تانىمال كۋرورتقا اينالدىرىپ, ەلىمىزدەگى تاۋ شاڭعىسى سپورتىن بۇقارالىق سيپاتقا يە ەتۋگە ءتيىس. وسى ورايدا ماماندار تاۋ كلاستەرىنە الدىمەن دامىعان ينفراقۇرىلىم مەن كاسىبي نۇسقاۋشىلار اۋاداي قاجەت ەكەندىگىن العا تارتادى. 

قۇتقارۋشىلار قىزمەتى كۇشەيتىلدى

تاۋ ءتۋريزمىن تۇلەتۋدەگى تاعى ءبىر تۇيتكىل – قاۋىپسىزدىك. تجم رەسپۋبليكالىق جەدەل-قۇتقارۋ جاساعىنىڭ قۇتقارۋشىلارى جىل سايىن باق ارقىلى قاۋىپسىزدىك شارالارى تۋرالى ەسكەرتۋگە ءماجبۇر. ويتكەنى الماتى تاۋلارىندا اداسىپ كەتكەن, ۇسىككە شالدىققان تۋريستەر از ەمەس, ءتىپتى سوڭى قايعىلى وقيعالارعا ۇلاسقان جاعدايلار دا كەزدەسەدى. جۋىردا وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ ءباسپاسوز بريفينگىندە تجم رجقج قۇتقارۋ بولىمشەسىنىڭ باس قۇتقارۋشىلارى ءادىلحان بالتاباي مەن ۆاديم پاك بيىل قىستا وتكەن جىلدارعا قاراعاندا قار از تۇسسە دە, جاۋىن-شاشىننان سوڭ قار كوشكىنى ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى. قۇتقارۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەڭىستىگى 30-45 گرادۋستان اساتىن بەتكەيلەر, قار باسقان جەرلەر مەن قار جاۋعاننان كەيىنگى جەل وتىندەگى بەتكەيلەر – ەڭ قاۋىپتى ايماق. «سوندىقتان توپ بولىپ جۇرگەن كەزدە اراقاشىقتىقتى ساقتاپ, قاۋىپتى جەرلەردەن ءبىر-بىرلەپ, اسا ساقتىقپەن ءوتۋ قاجەت», دەيدى ماماندار.

قازىردە الماتى تاۋلارىندا قيىن جاعدايعا تاپ بولعاندارعا دەر كەزىندە كومەك بەرەتىن جاڭا قۇتقارۋ قوسىندارى مەن دەپولار ورناتىلىپ, كەزەكشىلىك بەكەتتەرى اشىلىپ جاتىر. بيىلعى قىستا شامامەن 20 قۇتقارۋ وپەراتسياسى جۇرگىزىلىپ, 25 ادام قۇتقارىلعان, بەس ادامعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلگەن.

قۇتقارۋ قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى مۇلدە قاۋىپسىز دەپ ەسەپتەلەتىن ايماقتاردى بولە-جارىپ اتاۋ قيىن ەكەنىن, سەبەبى تاۋ­لى جەرلەردىڭ ارقايسىسى وزىنشە قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى. اسىرەسە دايىندىقسىز كەلىپ, بىردەن تاۋعا بەت الاتىن تۋريستەر جايسىز جاعدايعا ءجيى تاپ بولادى.

«قازىر قالانىڭ مامانداندىرىلعان تاۋلى ايماقتارىندا ءتورت قۇتقارۋ بولىمشەسىنىڭ ماماندارى تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك اتقارادى. قۇتقارۋ بەكەتتەرى تۇيىقسۋ لاگەرى, «مەدەۋ» تاۋ-شاڭعى كۋرورتىنىڭ اۋماعىندا, ۇلكەن الماتى مەن شىبىندىساي (بۋتاكوۆكا) شاتقالدارىندا ورنالاسقان», دەيدى ءا.بالتاباي.

قۇتقارۋشىلار تاۋعا شىعار الدىندا وزىمەن بىرگە ازىق-ت ۇلىك قورىن, ءدارى-دارمەك, جىلى كيىم, اۋىستىراتىن اياق كيىم, بايلانىس قۇرالدارى, GPS-قۇرىلعىلار مەن قۋاتتاعىش (پاۋەربانك) الىپ ءجۇرۋ قاجەتتىگىن, سونداي-اق مارشرۋت پەن قايتىپ ورالاتىن ۋاقىتىن جاقىندارىنا ەسكەرتىپ وتىرۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەدى.

الماتى