اقش-تىڭ استرونومدار كومانداسى گاۆاياداعى Subaru تەلەسكوپىنىڭ كومەگىمەن GJ 504 جارىق جۇلدىزىنىڭ ماڭايىندا تۇرعان وراسان زور پلانەتانى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدى. بۇل تۋرالى Planeta-Novosti.AT.UA حابارلادى.
جاڭا تابىلعان پلانەتانىڭ كولەمى اۋقىمى ءسال ازداۋ كورىنگەنىمەن, يۋپيتەر شامالاس سياقتى. ول كۇن سياقتى جۇلدىزدى اسپاننىڭ اينالاسىندا اينالادى. ال GJ 504 تۇرعان جۇلدىزدى اسپاننىڭ اۋماعى يۋپيتەردىڭ كۇن اۋقىمىندا اينالاتىن كولەمىنەن 9 ەسە ۇلكەن. مۇنىڭ ءوزى وراسان زور پلانەتالاردىڭ پايدا بولۋى تۋرالى بۇرىنعى تەوريالاردى ءىس جۇزىندە جوققا شىعارادى.
«ەگەر ءبىز بۇل پلانەتاعا دەيىن جەتە الاتىن بولساق, الەمنىڭ قالاي جاراتىلعانىن ءبىلۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزەر ەدىك», دەيدى مايكل McElwain.
«بۇل ءبىزدىڭ پلانەتالار جونىندەگى ادەتتەگى ءتۇسىندىرۋىمىزدىڭ شەڭبەرىنە ەنە قويمايتىن ەڭ قيىنجارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى», دەدى وسى كوماندانىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى ماركۋس يانسون.
«ەگەر ءبىز بۇل پلانەتانى اشا الساق, التەرناتيۆانى وقۋ تەورياسىن قايتادان دۇرىستاپ قاراپ شىعۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. بالكىم, ءتىپتى يادرو اككرەتسياسى تەورياسىنىڭ كەيبىر نەگىزگى بولجامدارىن قايتا قارايتىن شىعارمىز», دەدى ول تاعى.
سەرىك ق ۇلىمباي.
قوسىمشا.
جاڭادان اشىلعان ەكزوپلانەتا جاڭا عالامنىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى بۇرىننان كەلە جاتقان تەوريانى جوققا شىعارى مۇمكىن
جاڭا عالام كۇن جۇيەسىندەگى ەڭ ءىرى پلانەتا – يۋپيتەردەن شامامەن 4 ەسەدەي ۇلكەن, GJ 504b جۇلدىزىنىڭ كولەمىندەي ەكەن.
قازىرگى تاڭدا بۇل نىسان ءبىزدىڭ كۇنگە ۇقساس جۇلدىزدىڭ اينالاسىندا اينالاتىن اۋقىمى ەڭ تومەنگى پلانەتا دەلىنۋدە.
1-سۋرەت. دياگرامما كولەمى جاعىنان بەسىنشى GJ 504 جۇلدىزىن, سونداي-اق جۇلدىز رەتىندە تانىمال 59 بيكەشتى كورسەتىپ تۇر. ونى كوزبەن بىلايشا دا كورۋگە بولادى.
حالىقارالىق استرونومدار كومانداسى گاۆايا ارالدارىندا ورنالاسقان Subaru تەلەسكوپىنىڭ ينفراقىزىل شىنىلارى كومەگىمەن بيكەش شوقجۇلدىزىنداعى GJ 504 جارىق جۇلدىزىن اينالۋشى الىپ ەكزوپلانەتانى كورۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى.
زەرتتەۋشىلەر GJ 504 جۇلدىزىنىڭ اسەر بەرەتىن قىزۋى 237°C دەپ ەسەپتەيدى. ءبىزدىڭ پلانەتامىزدان شامامەن 57 جارىق جىلىنا تەڭ قاشىقتىققا ورنالاسقان بۇل جۇيەنىڭ جاسىن عالىمدار 160 ملن. جىلعا ساناپ وتىر.
استرونومدارعا تىكە ۆيزۋال تاسىلىمەن (ياعني پلانەتانى تەلەسكوپپەن كورۋ ارقىلى) GJ 504b جارىق جۇلدىزىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الۋدىڭ رەتى كەلىپتى. بۇل ءادىس پلانەتالار تۋرالى مالىمەتتەر الۋدىڭ قازىرگى تاڭداعى ەڭ ماڭىزدىسى بولۋمەن بىرگە, ەڭ كۇردەلىسى دە بولىپ سانالادى.
«ۆيزۋالداندىرۋ پلانەتانىڭ جارىقتىلىعى, تەمپەراتۋراسى, اتموسفەراسى مەن وربيتاسى تۋرالى اقپارلار بەرەدى, - دەيدى زەرتتەۋشىلەر توبىنىڭ جەتەكشىسى, توكيو تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلى ماسايۋكي كۋزۋحارا. – بىراق كوپ جاعدايدا ەكزوپلانەتالار وزىنە جارىق بەرۋشى شىراققا جاقىن تۇرعاندىقتان, جارىقتىلىعى تىم ناشار بولادى دا, ولاردى جەردەگى تەلەسكوپقا ىلىكتىرۋ جارىق ساۋلەنى پروجەكتوردىڭ جانىندا تۇسىرگەنمەن بىردەي بولىپ شىعادى».
سوعان قاراماستان, Subaruتەلەسكوپى استرونومدارعا ەڭ «ءالسىز» ەكزوپلانەتالاردىڭ وزدەرىن بەلگىلەپ الىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
2-سۋرەت. جاقىندا تابىلعانGJ 504b ەكزوپلانەتاسى كولەمى جاعىنان يۋپيتەردەن 4 ەسە ۇلكەن. ول ءبىر كەزدەرى كۇن سەكىلدى جۇلدىزدى اينالعان ەڭ جەڭىل پلانەتا بولىپ تابىلادى.
بۇل جاڭالىق Subaru تەلەسكوپىنىڭ كومەگىمەن ەكزوپلانەتالار مەن ديسكىلەردى ستراتەگيالىق زەرتتەۋ جوباسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى. وسى جوبانىڭ شەڭبەرىندە استرونومدار كۇن جۇيەسىنەن تىسقارىورنالاسقان پلانەتالاردىڭ دا بەينەلەرىن ءتۇسىرىپ الۋعا ءۇمىت ارتۋدا. عالىمداردى سونداي-اق جاقىن ارالىقتاعى بىرنەشە ءجۇز جۇلدىزدىڭ قورشاۋىنداع ى پروتوپلانەتالىق ديسكىلەر دە قىزىقتىرادى. بەس جىلعا جوسپارلانعان بۇل جۇمىستار 2009 جىلى باستالعان. وعان جاپونيا ۇلتتىق استرونوميا وبسەرۆاتورياسىنىڭ مۇشەسى موتوحيدە تامۋرا جەتەكشىلىك ەتەدى.
«ەگەر ءبىز بۇل پلانەتاعا ۇشىپ بارا الاتىنداي بولساق, ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ىستىقتان جارقىراپ جانىپ تۇرعا,ن قىزىل شيە تۇستەس بوياۋعا مالىنعان الەم شىعا كەلەر ەدى», - دەيدى گودداردا عارىشتىق ۇشۋ ورتالىعىنىڭ مۇشەسى مايكل ماكەلۆاين.
ايتا كەتەتىن جايت, GJ 504b ءوز جۇلدىزىنىڭ جانىندا, شامامەن كۇن مەن يۋپيتەردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتان 9 ەسەگە جۋىق جاقىن جەردە اينالادى ەكەن. بۇل الىپ پلانەتالاردىڭ قالىپتاسۋى جونىندەگى يدەيانىڭ ءوزىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
مەيلىنشە كوبىرەك تاراپ وتىرعان اككرەتسيالىق مودەل دەپ اتالاتىن ۆەرسياعا ساي, يۋپيتەر دە جەر سەكىلدى, تىعىز قاباتتى گازدار مەن جاس جۇلدىزدى قورشاعان ديسكىنىڭ عارىشتىق كۇل-قوقىسىنان قۇرالعان. ادەتتە يادرو استەرويدتار مەن كومەتالار سوقتىعىسىنان پايدا بولادى. يادرو وزىنە كەرەكتى ماسسانى قۇراپ العاننان كەيىن, ونىڭ تارتىلىس كۇشى ديسكىدەن گازدى تارتىپ الىپ, پلانەتانى جاساپ شىعارادى.
3-سۋرەت. Subaru تەلەسكوپىمەن ينفراقىزىل دياپازوندا الىنعان مالىمەتتەر. وڭدەلگەننەن جانە جىپىرلاعان جۇلدىزداردى الىپ تاستاعاننان كەيىن ول GJ 504b پلانەتاسىنىڭ ءورىسىن, ياعني وربيتاسىن كورسەتتى.
مۇنداي مودەل نەپتۋن وربيتاسى ءتارىزدى ەكزوپلانەتالارعا ءتان بولىپ كەلەدى (دەمەك, جۇلدىزداردان قاشىقتىعى 30 استرونوميالىق بىرلىككە تەڭ). بىراق ءوز جۇلدىزدارىنان بۇدان قاشىق ارالىقتا ورنالاسقان الەم ءۇشىن مۇنداي مودەل قولدانىلا بەرمەيدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتايىق, GJ 504b ءوزىنىڭ جۇلدىزىنان شامامەن 43,5 استرونوميالىق بىرلىكتە تۇر.
«بۇل پلانەتانىڭ قالىپتاسۋىن ءداستۇرلى گيپوتەزا تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا ءتۇسىندىرۋ قيىنعا تۇسەدى, - دەيدى كوماندا مۇشەسى پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى ماركۋس يانسون. – ەندى ءبىز پلانەتالاردىڭ قالىپتاسۋى جونىندەگى تەوريانىڭ التەرناتيۆاسىن نەمەسە اككرەتسيالىق مودەل تۇجىرىمداماسىن بارىنشا بايسالدىلىقپەن قايتا قاراۋىمىز كەرەك».
«ۆەستي.رۋ» ماتەريالدارى بويىنشا دايىندالدى.