زەينوللا يشاندى وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق زيالىلارى جاقسى ءبىلدى
قوستاناي وبلىسى مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ترويتسك قالاسىن ءۇي وزەنى ءبولىپ تۇر. اۋدەم جەر عانا. قوستاناي وبلىسى, اسىرەسە, قول سوزىم جەردەگى قارابالىق اۋدانى كورشىلەرمەن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جاتادى. رۋحاني بايلانىس ءۇشىن كەيدە ساياسات تا, شەكارا سىزىعى دا كەدەرگى بولمايدى. بيىل وسى قالادا ۇلكەن مەرەيتويلار اتالىپ ءوتتى.
زەينوللا يشاندى وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق زيالىلارى جاقسى ءبىلدى
قوستاناي وبلىسى مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ترويتسك قالاسىن ءۇي وزەنى ءبولىپ تۇر. اۋدەم جەر عانا. قوستاناي وبلىسى, اسىرەسە, قول سوزىم جەردەگى قارابالىق اۋدانى كورشىلەرمەن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جاتادى. رۋحاني بايلانىس ءۇشىن كەيدە ساياسات تا, شەكارا سىزىعى دا كەدەرگى بولمايدى. بيىل وسى قالادا ۇلكەن مەرەيتويلار اتالىپ ءوتتى.
يسلام الەمىندەگى ءىرى تۇلعا زەينوللا يشان راسۋلەۆتىڭ تۋعانىنا – 180, ترويتسك قالاسى ىرگەتاسىنىڭ قالانعانىنا 270 جىل تولدى. ترويتسك ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ەكونوميكالىق, مادەني, ساياسي ورتالىق بولدى. مۇندا ازيادان كەلەتىن كەرۋەن توقتايتىن. اقشا سارايىمەن دە قالانىڭ داڭقى شىققان بولاتىن. باي كوپەستەر سالدىرعان ۇيلەردىڭ ءساندى ارحيتەكتۋراسى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. اتاقتى كوپەستەر ۇرپاعى ياۋشەۆتەردىڭ سالدىرعان ۇيلەرىندە قىسقى باق جايناپ تۇرار ەدى. قالادا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ دا بەكزات تاريحى جاتىر. ترويتسكىدە قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرنالى «ايقاپ» 1911 جىلى جارىق كورىپ, ول 1915 جىلعا دەيىن ايىنا ەكى رەت شىعىپ تۇردى. الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى, جۋرناليست, اۋدارماشى, قوعام قايراتكەرى مۇحامەتجان سەرالين رەداكتورلىق ەتكەن جۋرنال قازاق دالاسىن وقۋ-بىلىمگە, وتىرىقشىلىققا ۇندەدى. قوعامدىق سانانى وياتۋعا زور ىقپال ەتتى. وعان شاكارىمنەن باستاپ, حالقىنىڭ قامىن ويلاعان زيالىلاردىڭ كوپشىلىگى ماقالا جازىپ تۇردى. ولاردىڭ اراسىنان احمەت بايتۇرسىنوۆ, ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, سپانديار كوبەەۆ, بەكەت وتەتىلەۋوۆ, ءسابيت دونەنتاەۆ, بەرنياز كۇلەەۆ, تاعى باسقا قازاق ادەبيەتىنىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. بيىل كوكتەمدە «ايقاپ» جۋرنالى باسىلعان باسپاحانا ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ءىلىندى. قازاق دراما تەاترىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان سەركە قوجامقۇلوۆ پەن قاپان بادىروۆ ترويتسكىدەگى تاتار جاستارىنىڭ تەاترىندا العاشقى شىعارماشىلىق جولىن باستادى. اتاقتى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى ترويتسك قالاسىندا ونەر كورسەتكەن, كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا, اتاقتى بالۋان قاجىلىققا دا وسى قالادان اتتانعان كورىنەدى.
ترويتسكىدە 1861 جىلى «قىرعىز بالالارىنا ارنالعان» العاشقى مەكتەپ اشىلدى. ول پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىمەن دالالىقتاردان تومەنگى قۇرامداعى شەنەۋنىكتەر دايىنداۋدى ماقسات تۇتتى. حح عاسىردىڭ باسىندا ترويتسك قالاسىنداعى گيمنازيا, قالالىق ۋچيليششەلەردە, مۇسىلمان مەكتەپتەرىندە قازاق جاستارى دا ءبىلىم الدى. كوپەس ياۋشەۆتەردىڭ «دارەلمۋگالليمات» اتتى ايەلدەرگە ارنالعان مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا اتباساردان, قوستانايدان, قىزىلجاردان قازاق قىزدارى كەلىپ وقىدى.
قالا حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى مۇسىلمان بولعاندىقتان, حح عاسىردىڭ باسىندا ترويتسكىدە ءسان-ساۋلەتى جاراسقان جەتى مەشىت قىزمەت ەتتى. جەتى مەشىتتىڭ جانىندا دا مەدرەسە جۇمىس ىستەدى. سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ بەلگىلىلەرى «راسۋليا» مەن «احۋن راحمانكۋلي» مەدرەسەلەرى بولاتىن. وندا كوپتەگەن قازاق بالالارى دا ءبىلىم الدى. مىسالى, «احۋن راحمەنكۋلي» مەدرەسەسىندە قازاق پوەزياسىنىڭ ءىرى وكىلى سۇلتانماحمۇت ءدارىس الدى. ترويتسكىدەگى №5 مەشىتتى جانە سونىڭ جانىنداعى «راسۋليا» مەدرەسەسىن زەينوللا يشان راسۋلەۆ باسقاردى. وندا ءدىني ساباقتارمەن قاتار گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكالىق پاندەر دە وقىتىلدى. مەدرەسە شاكىرتتەرى جان-جاقتى ءبىلىم الىپ شىقتى.
يسلام الەمىندەگى ءىرى تۇلعا زەينوللا راسۋلەۆتى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق جۇرتى دا جاقسى ءبىلدى. زەينوللا يشاننىڭ جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ترويتسك ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ءبىلىم جانە ءدىني ورتالىققا اينالدى. زەينوللا باسقارعان «راسۋليا» مەدرەسەسىنىڭ اتاعى الىسقا كەتەدى. ول تۋرالى فرانتسۋز تاريحشىسى الەكساندر بەرينگسەن: «مۇسىلمان الەمىندەگى ەڭ ۇزدىك اكادەميانىڭ ءبىرى» دەپ جازدى. بۇل ءدىني وقۋ ورنىندا وقىپ, زەينوللا يشاندى ۇستاز ساناعانداردىڭ ىشىندە باشقۇرت, تاتار, قازاق حالىقتارىنا بىردەي تەل اقىن ميفتاحيتدين اقموللا دا بار. ول زەينوللا يشاننىڭ شاكىرتى بولادى. ولەڭدەرىن ۋىتتى تىلمەن جازىپ, شىندىقتى اشىپ ايتاتىن ا قىن قاراقشى باشقۇرتتار قولىنان جازاتايىم قازا تاپقاندا, زەينوللا حازىرەتتىڭ ءوزى ونى مياسس قالاسىنىڭ جانىنداعى سارلاسان دەگەن جەرگە جەرلەپ, باسىنا قۇلپىتاس ورناتادى. بۇل زەينوللا يشاننىڭ زيالىلىعىن, ادامگەرشىلىگىن جانە حالىقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنەن مول حابارى بار تەرەڭدىگىن دە بىلدىرسە كەرەك. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, اقموللانى قازاق دالاسى جاقسى بىلگەن. حالىقتى وقۋ-بىلىمگە شاقىرعان, ءوز كەزىندەگى جاديتشىلىك اعىمدى جاقتاپ, ونىڭ كورنەكتى وكىلى ش.ءمارجانيدى دارىپتەگەن اقىن شىعارمالارىنىڭ قازاق اقىندارىنا دا ىقپالى تيگەن. ونىڭ قازاق زيالىلارىنا جازعان ولەڭدەرى دە بار. «قورعانبەككە» دەگەن ولەڭىندە:
«قورعانبەك, جوق ەكەن
ءبىر اقىل-ايلاڭ,
ايداتتىڭ اقتاشتى ۇستاپ –
حالىق قايران.
قولىڭنان قوس اعاڭدى
ۇستاپ بەردىڭ,
تيەدى ەندى كىمگە سەنىڭ پايداڭ؟» دەيدى. مۇنداعى اقتاش دەگەنى – احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ اكەسى بايتۇرسىننىڭ اعاسى اقتاس. تورعاي قازاقتارىنا تىزەسى باتقان وياز ياكوۆلەۆتىڭ باسىن جارىپ, سىبىرگە ايدالاتىن اعايىندى شوشاقوۆتاردىڭ ءىسىن ايتىپ وتىر اقىن. احاڭ سەمەي تۇرمەسىنەن اناسىنا ولەڭمەن جازعان حاتىندا: «وق ءتيىپ, ون ۇشىمدە وي ءتۇسىرىپ, بىتپەيتىن جۇرەگىمدە بار ءبىر جارام» دەپ وسى وقيعانى مەڭزەگەن ەدى. كونەكوزدەر احمەتتىڭ ءوزى دە زەينوللا يشاندى بىلگەنىن ايتادى. 1897-1898 جىلدارى بۇگىندەرى اۋليەكول اتانعان ەلدى مەكەندەگى بولىستىق مەكتەپتە قىزمەت ىستەگەن جاس بوزبالا ورمانشىنىڭ قىزى الەكساندرامەن كوڭىل كوسادى. ەكى جاستىڭ ماحابباتىنا ولاردىڭ ءارتۇرلى دىندە بولعاندىعى كەدەرگى بولا المايدى. الەكساندراعا مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداتۋ ءۇشىن احمەت ترويتسكىدەگى زەينوللا يشانعا كەلگەن دەيدى. حازىرەت ورىس كەلىندى مۇسىلمان دىنىنە وتكىزىپ, جاڭادان ءبادريسافا دەگەن ات بەرىپ, ەكى جاستىڭ نەكەسىن قيعان دەيدى كونە اڭگىمەنى بۇگىنگە جەتكىزۋشىلەر. احاڭ مۇسىلمان عۇرىپتارىن ۇيرەنۋ ءۇشىن ءبادريسافانى زەينوللا يشان باسشىلىق جاساعان 5-ءشى مەشىت پەن ونىڭ مەدرەسەسىنە ەكى ايعا قالدىرىپ كەتسە كەرەك. بۇل تۋرالى احاڭ ءومىرىن زەرتتەگەن بەلگىلى جۋرناليست مارقۇم بايتۇرسىن ءىلياس جازعان بولاتىن. «احاڭ زەينوللا يشاندى بىلگەن, مۇنداي ءىرى تۇلعانى احاڭنىڭ بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. ول بىلگەن سوڭ دا ءبادريسافانى ترويتسكىگە اپارعان عوي», دەيتىن ەدى بايتۇرسىن اعا. كەشەگى 2003 جىلى توقساننان اسىپ وتىرعان ماريا باكيروۆا قاريا: «ارباعا سارىقتارىن (قويلارىن) سالىپ الىپ, سۋدىڭ ارعى جاعىنان (قازاق دالاسى مەن ترويتسكىنى ءبولىپ تۇرعان ءۇي وزەنىن ايتادى) زەينوللا يشانعا قازاقتار اعىلىپ كەلىپ جاتار ەدى. يشاننىڭ ءۇيى ۇلكەن بولدى, ولار ءتۇرلى شارۋامەن كەلەدى, ەمدەلەدى», دەگەن ەدى. ال 2011 جىلى كيەۆتەن شىققان «ماكالات زاينيياھ» دەگەن كىتاپتىڭ العىسوزىندە: «شەيح زەينوللا مەشىتكە كەلۋشىلەرگە ارناپ قوناق ءۇي سالدىردى. ونىڭ ءبىرىنشى قاباتىن كىتاپحانا ەتىپ, جۇمىسىن ءوزىنىڭ مۇريدتەرىنە تاپسىردى. شەيحتىڭ قوعامدىق قىزمەتى تاڭعى 8-دەن ونىڭ اقىل-كەڭەسىن نەمەسە كومەگىن كەرەك ەتكەن مۇريدتەرى مەن ونى ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ شاقىرۋىنان باستالاتىن. ساماۋرىن وتتان تۇسپەيتىن. مول جايىلعان داستارقاننان كۇنى بويى كەدەي دە, باي دا, بالا دا, ەرەسەك تە ءدام تاتىپ جاتار ەدى. ال شەيح دەمالىستى بىلمەيتىن, كۇنىنە بىرەر-جارىم ساعات قانا تىنىعىپ الاتىن. تاڭەرتەڭ ادامداردى قابىلداعاننان كەيىن زەينوللا بالالاردى وقىتۋ ءۇشىن ساباققا كەتەتىن. ول مۇحاممەد پايعامباردىڭ حاديستەرىنەن, قاسيەتتى قۇراننىڭ تاپسىرلەرىنەن جانە باسقا دا نەگىزگى عىلىمداردان ساباق وقيتىن», دەپ جازىلعان. مۇمكىن زەينوللا يشاننىڭ ءبىر قوناعى جاس احمەت تە بولعان شىعار. «راسۋليا» مەدرەسەسىندە قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى ابۋباكىر كەردەرى, اقىن, جۋرناليست اكرام عالىموۆ جانە تاعى باسقالار وقىعان. وقىمىستى ءدىن وكىلىنىڭ «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ بەلسەندى وقىرمانى بولعانى دا انىق.
– سۇلتانماحمۇتتىڭ ساۋاتىن اشقان نۇرعالي مولدا تاۋشاباي ۇلى زەينوللا يشاننان ءدارىس العان دەگەن اۋىزشا جەتكەن دەرەك بار. ءبىزدىڭ كوپتەگەن ارىستارىمىز ساۋاتىن اۋىل مولدالارىنان اشتى. ول كەز ءۇشىن مۇنىڭ الەۋمەتتىك ىلگەرىلەۋىمىزگە ىقپالى زور بولعان. سونداي ۇلكەن ۇستازدىڭ الدىن كورگەن نۇرعالي مولدانىڭ دا ءدىني ءبىلىمى تەرەڭ بولعان دەسەدى, – دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقسات الپىسبەس. – سۇلتانماحمۇتتىڭ ءوزى زەينوللا يشاننىڭ مەدرەسەسىندە وقىماسا دا, ترويتسكىدە ونىمەن تانىس بولۋى, كورۋى ابدەن مۇمكىن.
باشقۇرتستانداعى ءوز اۋىلىنىنىڭ مەشىتىندە جانە ترويتسك مەدرەسەلەرىندە وقىعان, ودان ءارى ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, سول كەزدەگى جەرگىلىكتى يسلام ءبىلىمدارلارىنان ءدارىس العان زەينوللا يشان 1869 جىلى قاجىلىق پارىزىن وتەيدى. سول جولى ىستامبۇلعا سوعىپ, ءدىني تۇلعالارمەن كەزدەسەدى. ءبىلىمى تەرەڭدەي تۇسەدى. ەلگە كەلگەن سوڭ ول ءماۋلىت كۇنىن مەرەكە رەتىندە اتاپ ءوتۋدى, اللانىڭ اتىنا داۋىستاپ ماداق ايتۋ سياقتى باسقا دا ءدىني شارالارد ى تۇڭعىش وتكىزەدى. وعان پاتشا وكىمەتى «ادامداردى سوڭىنا ەرتىپ كەتتى», دەپ سەنىمسىزدىك تانىتىپ, رەسەيدىڭ ىشكى وبلىستارىنا جەر اۋدارادى. ول كەزدە وكىمەت مۇسىلمان وقىمىستىلارىنىڭ اۋزىن اشتىرماي, تومەندەتىپ ۇستاۋ ءۇشىن كەز كەلگەن سەبەپتى پايدالاناتىن. پاتشا وكىمەتى تاراپىنان بولاتىن وسىنداي ادىلەتسىزدىكتەرگە قارسى زەينوللا يشان: «ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ءتوزىمى ءوزىنىڭ ءدىني سەنىمى سەكىلدى وتە كۇشتى. تارتقان تاقسىرەتى ءۇشىن جاراتقان يەم جارىلقايدى. مۇمكىن ول كۇندى مەن كورە الماسپىن, بىراق شىندىقتىڭ ساۋلەسىن ەشنارسەمەن بۇركەمەلەي المايتىن كۇن تۋارىنا سەنىمىم كامىل», دەپ جازعان ەكەن.
قازىر زەينوللا يشاننىڭ وسى ءسوزى اقيقاتقا اينالدى. ونىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىن وتكىزگەن, ءدىني قىزمەت ەتكەن جەرى ترويتسك قالاسىندا وتكەن جىلدان بەرى «راسۋلەۆ وقۋلارى: يسلام رەسەيدىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى ومىرىندە» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. وعان رەسەيدىڭ ۋرال ءوڭىرى مەن باشقۇرتستاننان ءدىن وكىلدەرى, مەشىتتەر يمامدارى مەن عالىمدار جينالادى. وعان ەكى جىل بويى رەسەيدىڭ جوعارى ءمۋفتيى تالعات تادجۋددين دە كەلىپ قاتىسىپ ءجۇر. بيىلعى كونفەرەنتسيادا يسلام ءدىنىنىڭ قازىرگى قوعامداعى ورنى, جاس ۇرپاقتى ءداستۇرلى ەمەس, جات ءدىني اعىمدار ىقپالىنان قورعاۋ ماسەلەسى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. وندا ءسوز سويلەگەن تالعات تادجۋددين الدىمەن زەينوللا حازىرەت تۋرالى ايتىپ ءوتتى.
– ءبىز زەينوللا حازىرەت ۇستانعان سوپىلىق اعىمدى قالاي تۇسىنەمىز؟ بۇل ءدىننىڭ اقيقاتتىعى جانە دىنگە دەگەن شىنايىلىق دەگەن ءسوز. ەگەر كەز كەلگەن ىستە شىنايىلىق بولماسا, ول جەردەن جاقسىلىق پەن يگىلىك كۇتۋدىڭ ءوزى بەكەر. زەينوللا حازىرەتتى ءدىني تۇلعاعا كوتەرگەن ەرەكشەلىگىنىڭ دە ءوزى سول, ول ادامداردى شىنايىلىققا, ادالدىققا, اللاعا جۇرەك تازالىعىمەن سەنۋگە ۇيرەتتى, –دەدى رەسەيدىڭ جوعارى ءمۋفتيى تالعات تادجۋددين.
«راسۋلەۆ وقۋلارىندا» ءدىننىڭ ادامزات قوعامىنداعى ۇلى مادەنيەت ەكەندىگى ءسوز بولدى. مادەنيەت ۇعىمى ونەر, حالىقتاردىڭ سالت-داستۇرلەرى, بىرلىگى سياقتى كەڭ اۋقىمدى قامتيدى. ادامزات قوعامى, وركەنيەت اداسپاس جانە الەم اماندىعى ءۇشىن دە زەينوللا يشان قىزمەت ەتكەن سۇلۋلىقتىڭ تورەسى – جۇرەك تازالىعى بارشاعا كەرەك.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي-ترويتسك-قوستاناي.