تۇركيادا «ەرگەنەكون» ءىسى بويىنشا اسكەريلەرگە سوت بولدى. وسىدان ون جىل بۇرىن اسكەري توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتىنە قاتىسى بولدى دەگەن ايىپپەن وتىرعان 275 ادامنىڭ 254-ءى جازا الدى. باس ايىپكەر – بۇرىنعى باس شتابتىڭ باستىعى ىلكەر باشبۋگ ومىرلىك قاماققا كەسىلدى.
تۇركيادا «ەرگەنەكون» ءىسى بويىنشا اسكەريلەرگە سوت بولدى. وسىدان ون جىل بۇرىن اسكەري توڭكەرىس جاساۋ ارەكەتىنە قاتىسى بولدى دەگەن ايىپپەن وتىرعان 275 ادامنىڭ 254-ءى جازا الدى. باس ايىپكەر – بۇرىنعى باس شتابتىڭ باستىعى ىلكەر باشبۋگ ومىرلىك قاماققا كەسىلدى.
بۇل ەلدەن ەستىلگەن جايسىز حابارعا جانىمىز اۋىرادى. ونى ايتپاي, ول جايىندا پىكىرىڭدى بىلدىرمەي جانە تۇرا المايسىڭ. تۇركىلەر دۇنيەسى دەيتىن الەمدەگى جەتەكشى ەلدە تىنىشتىق بولعانى – ءبارىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە جۇرگەن ويىمىز. جەتەكشى ەلدىڭ حالىقارالىق اۋقىمدا دا بەدەلى جوعارى بولسا دەيسىڭ. ونىڭ تابىستارى كوڭىلىمىزدى جادىراتادى. جايسىز حابارلار جابىرقاتادى. ونداي حابارلار سوڭعى ۋاقىتتا جيىلەڭكىرەپ كەتكەندەي.
ارينە, ەشكىم دە ءوز ەلىندە جايسىزدىق بولسىن دەمەيدى عوي. سويتسە دە, وزدەرىندە بولىپ جاتقان وقيعالارعا اركىم دە ءوزى جاۋاپ بەرەدى. سول جايسىزدىقتى بولدىرماۋدىڭ, ونىڭ الدىن العانداي ارەكەتتەر جاساۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋ قاجەت-اق. وسى جازداعى الەمدى ءدۇرلىكتىرگەن تاكسيم الاڭىنداعى وقيعا تالاي ساراپتان ءوتىپ, تالداندى. ميلليونداعان ادامنىڭ الاڭعا شىعۋى, بۇكىل ەلدى شارپىعان قارسىلىق ارەكەتتەرىنىڭ سەبەپتەرى كوڭىلگە قونبايدى. ەل باسشىلىعى ونى ورشىتپەي-اق, كەلىسىم ارناسىنا قاراي بۇرا الار ەدى عوي دەگەن پىكىر كوپ ايتىلدى. تاعدىرلى وقيعا بولىپ جاتقاندا, ۇكىمەت باسشىسى رەدجەپ ەردوعاننىڭ جات ەلگە ساپار شەگىپ كەتكەنى دە, قايتىپ كەلگەن سوڭ, جاعدايدى كۇشپەن رەتتەگىسى كەلگەنى دە قۇپتارلىق قادام ەمەس ەدى, دەيدى ءبىراز جۇرت.
كۇشكە باسۋ بۇگىنگى زاماندا جاقسىلىققا اپارمايدى. ءتىپتى ءالسىز كورشىڭدى دە كۇشپەن ىڭعايعا كوندىرە المايسىڭ. سول كورشىڭە كومەك قولىن سوزاتىندار تابىلادى. كەزىندە اجەپتاۋىر تۇسىنىستىك قارىم-قاتىناستا بولعان يزرايلگە سوڭعى ۋاقىتتا انكارانىڭ قاتقىلداۋ ساياسات ۇستانۋى ونىڭ بەدەلىن كوتەرە قويعان جوق-اۋ, دەيسىڭ. ءبىراز بۇرىن پالەستينانىڭ گازا سەكتورىنا ءيزرايلدىڭ كەلىسىمىنسىز قايىرىمدىلىق كومەكتى «كۇشپەن» جەتكىزبەك بولعاندا, ءبىراز ءتۇرىك تەڭىزشىلەرى قازا تاۋىپ, جاعدايسىزدىققا ۇشىرادى. ەندى سودان ساباق الماي, ەردوعان مىرزا سول گازا سەكتورىنا ەگيپەت جاعىنان ءوزى بارماق بولىپ ەدى, بۇل ەل وعان رۇقسات ەتپەي قويدى. بۇل جايىندا الەم شۋلادى. ەلدىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن-اق قادام. سول قاجەت پە ەدى؟
وسىنىڭ بارلىعى اپتانىڭ باسىندا بولعان اسكەريلەرگە سوت جايىندا حاباردى ەستىگەندە ويعا ورالدى. كۇنى كەشەگى ەل ىشىندەگى الاساپىران وقيعانىڭ شۋى قۇلاقتان كەتپەي جاتىپ, ەكىنشى ءبىر شۋدىڭ ەستىلگەنى قۇلاققا قاتتى تيەدى ەكەن. جامان نيەتتى ارەكەتتى ايىپتاۋ, وعان كىنالى ادامداردى جازالاۋ قاجەت-اق. سول جازالانعانداردىڭ اق-قارالىعى جايىندا پىكىر ايتا المايمىز. ال ەلدە ءبىراز جۇرتتىڭ بۇل جازانىڭ ءادىل ەمەستىگىن ايتىپ جاتقاندارى دا بار. بىراق ءبىر نارسە كوڭىلگە قونبايدى. اسكەريلەردى جازالاۋ بۇل ەلدە ناۋقانعا اينالىپ بارا جاتقانداي. بىلتىر عانا اسكەري توڭكەرىس جاساماق بولدى, دەپ 300-دەي اسكەري ادام سوتتالعان ەدى. ەندى وسىدان ون جىل بۇرىنعى ءىس ءۇشىن وسىنشا ادام سوتتالىپ وتىر. سوندا بۇل نە, ادىلدىكتى جۇزەگە اسىرۋ ما, جوق اسكەريلەردى قورقىتۋ ما؟
قورقىتۋ بولعاندا, ول تىم قاۋىپتى ەمەس پە؟ قارۋعا جاقىن ادامداردى جاپپاي جازالاۋ ازىرگە جازالانباعانداردىڭ قاۋىپتەنۋىن تۋدىرىپ جۇرمەي مە؟ راس, ەل باسشىلىعى مۇنى دا ەسكەرگەن سياقتى. وسى جاپپاي سوتتاۋدان ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن عانا پرەمەر-مينيستر ەردوعان بارلىق اسكەر تۇرلەرىنىڭ جانە جاندارمەريانىڭ باسشىلىعىن جاڭارتىپ شىققان كورىنەدى. بۇل اسكەريلەردىڭ اپتىعىن باسقانىمەن, ەل ىشىندە جۇرتشىلىقتىڭ قارسىلىعىن قازىردىڭ وزىندە تۋدىرىپ وتىر. ال ول اسقىنىپ كەتسە, جاقسى ەمەس.
جالپى, بۇل ەلدە اسكەريلەردىڭ ورنى بولەكتەۋ. كەشەگى اتاتۇرىك زامانىنان ولارعا ەل تاعدىرىنا جاۋاپتىلىق جۇكتەلگەن. ەلدەگى بيلىككە كەلگەن ساياسي كۇشتەر ەل مۇددەسىنەن اۋىتقىپ بارا جاتسا, اسكەريلەردىڭ ولاردى ورنىنا قوياتىن ءداستۇرى بار. بۇعان دەيىن ءتورت رەت اسكەري توڭكەرىس جاساپ, بيلىكتى ءوز قولدارىنا الىپ, كەيىن ازاماتتىق كۇشتەرگە بەرىپ وتىرعان. ەردوعان دا سونداي ارەكەتتەن قورقادى دەگەن ءسوز بار. بىراق, بيلىكتى جازامەن ۇستاۋ قيىن عوي.
قارسىلىقتان گورى كەلىسىم جولى ءتيىمدى
ەگيپەتتە ءالى قاقتىعىس باسىلعان جوق. بىراق, كەلىسىمگە جەتۋدىڭ جولى تابىلار دەگەن ءۇمىت بار. اسكەري اكىمشىلىك تە, «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىنىڭ جەتەكش ىلەرى دە سول جولدىڭ تابىلعانىن قالايتىن سياقتى. وعان بەلگىلى دارەجەدە سىرتتاعىلار دا ىقپال جاساپ وتىرعانداي.
تاقتان تايدىرىلعان پرەزيدەنت مۇحاممەد ءمۋرسيدىڭ جاقتاستارى ءالى دە قارسىلىعىن توقتاتقان جوق. كوشە تولى «مۇسىلمان باۋىرلاردىڭ» وكىلدەرى. قولدارىندا بۇرىنعى پرەزيدەنتتىڭ پورترەتتەرى, ەلدىڭ ۇلتتىق جالاۋى. بىراق, بۇرىنعىداي الاسۇرعان ايقاي جوق, كوپشىلىگى جەرگە وتىرىپ العان. شىن مانىندە بەيبىت بوي كورسەتۋ, بەيبىت قارسىلىق دەۋگە بولعانداي. سويتسە دە, ۇران بۇرىنعى – دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعان پرەزيدەنت ءمۋرسيدى قىزمەتكە قايتارىڭدار دەيدى.
ءسىرا, مۇنى اسكەريلەردىڭ, ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ قاتقىل دا پاراساتتى ارەكەتتەرىنىڭ ناتيجەسى دەگەن ءجون بولار. ولار شەرۋگە شىققاندار شەكتەن شىعىپ, اسكەرمەن قاقتىعىسۋلارىن قويمايتىن بولسا, جازاعا ۇشىرايتىندارىن ەسكەرتتى. بۇل جاي قورقىتۋ عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە سولاي بولاتىنىن دا دالەلدەدى. ساياسي داعدارىس كەزىندە ءبىرتالاي ادام قۇربان دا بولدى, جارالانعاندار دا كوپ.
سونىمەن بىرگە, اسكەريلەر العاشقى كۇننەن-اق ەشكىمنىڭ دە ساياسي قۇقىقتارىن شەكتەمەيتىندەرىن, ساياسي كۇشتەر وكىلدەرىن جاڭا ۇكىمەتتى قۇرۋعا قاتىسۋعا شاقىرعان. ال ۋاقىتشا ۇكىمەت تە سول باعىتتى ۇستانىپ كەلەدى. «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىن دا شاقىرعان. ءتىپتى, سوڭعى كۇندەردە بۇل قوزعالىسقا ءۇش تۇتقالى قىزمەت تە ۇسىنىلىپتى. بىراق, ولار ۇكىمەتكە كىرۋدەن تۇبەگەيلى باس تارتقان كورىنەدى.
سول «مۇسىلمان باۋىرلاردىڭ» دا رەسمي وكىلى گەلادا ءال-حاددادا بىلاي دەدى: «ءبىز ۇكىمەتتى دە, بۇل بيلىكتى دە, ولاردىڭ زاڭدارىن دا مويىندامايمىز. ولار ءبىزدى كوشەدەن قۋعىسى كەلدى, بىراق شامالارى جەتپەدى. ءبىز كۇرەسىمىزدى جالعاستىرامىز». ال بۇل قوزعالىستىڭ كوسەمى مۇحاممەد بادي مەن ونىڭ ەكى ورىنباسارىنىڭ ءىسى كۇش قولدانۋعا شاقىرعانى ءۇشىن دەگەن ايىپپەن سوتقا بەرىلىپتى.
قازىر بۇرىنعى پرەزيدەنت مۋرسيگە بايلانىستى دا جۇرتشىلىق پىكىرى وزگەرگەندەي. ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جوعارعى وكىلى كەترين ەشتوننىڭ ونىمەن جولىعىپ, ەكى ساعات اڭگىمەلەسكەنى ءبىراز جۇرتتى تىنشىتقانداي. مۋرسيمەن جولىققاننان كەيىن افريكا وداعىنىڭ دەلەگاتسياسى مىناداي مالىمدەمە جاسادى: «...پرەزيدەنتتى قۇلاتۋ اسكەري توڭكەرىس ەمەس, حالىقتىق رەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسى بولدى». مالي پرەزيدەنتى ۋمار كونارەنىڭ: «اسكەردىڭ ارالاسۋى بۇل ەلدە ازامات سوعىسىنىڭ الدىن الۋدى كوزدەدى», دەگەن ءسوزى ءبىراز جۇرتتى پاراساتتىلىققا شاقىرعانداي ەستىلدى.
اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرريدىڭ ءمۋرسيدى بيلىكتەن كەتىرۋ دەموكراتيانى قالپىنا كەلتىرۋ بولدى دەگەنى مۇلدە جاڭا باعا ەدى, ول بۇل ەلدەگى جاعدايعا كوزقاراستى ايتارلىقتاي وزگەرتتى. ال ەگيپەتتىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءنابىل ءفاحميدىڭ: «ول (مۋرسي) جۇرت تابىناتىنداي اۋليە ەمەس» دەۋىندە دە ءبىراز سىر بار. ءمۋرسيدى تۋ ەتىپ, الىسقا بارا قويمايتىندارىن ەندى ونى جاقتاۋشىلار دا اڭعارعانداي. سوندا ولار كەلىسىم جولىنا بۇرىلسا ەكەن دەيسىڭ. بۇدان «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسى ۇتار ەدى. بىتىسپەس قارسىلىق ولاردى قايتادان تۇيىققا تىرەيدى.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».