اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – ەل يگىلىگىن ەسەلەۋ

سوڭعى ۋاقىتتا قاناتىن كەڭگە جا­يىپ كەلە جاتقان جاھاندانۋ ءداۋىرى كۇن ساناپ بىزگە اۋىلدى ساقتاۋ – ۇلتتىق بولمىس, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, ۇلتتىق رۋحتى ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكە­نىن ناقتى ۇعىندىرا باستاعانداي. ال­تىن تامىرىمىزدان ايىرىلساق, ۇلت رەتىندە ساقتالۋىمىز دا قيىنعا سوعا­دى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى مەن كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ بۇگىندە تەك ەكو­نومي­كالىق ەمەس, نەگىزگى ۇلتتىق ماسەلەگە اينا­لىپ وتىر. اۋىلدى كوتەرۋ ىسىنە ءاربىر ازامات ۇلتتىق ۇستانىم رەتىندە قاراي­تىن كەز كەلدى. سوندا عانا ءبىز كوزدەگەن ماق­سا­تى­­مىزعا جەتىپ, التىن بەسىكتەگى تىرلىكتى قايتا تۇلەتە الامىز.

راس, كۇنى-بۇگىنگە دەيىن اۋىل شارۋا­شى­لىعىن اياعىنان تىك تۇرعىزۋ ءۇشىن تالاي ىرگەلى ىستەر اتقارىلدى. اۋىل كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكەن عاسىرداعى 90-جىل­دار­دىڭ باسىندا مۇلدەم تۇرالاپ قال­عان اۋىلدىڭ تامىرىنا ەپتەپ قان جۇگىرە باستاعان ەدى. كوپتەگەن ىرگەلى شارۋا­شى­لىق­تىڭ نەگىزى قالاندى. ايتسە دە, قازىرگى زاماننىڭ تالابى اۋىل شارۋا­شى­­لىعىن جاڭا ءبىر ساتىعا كوتەرۋدى قاجەت ەتەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل كاسىپكەرلىگىندەگى احۋال قانداي؟ اۋىل شارۋاشىلىعى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, بۇگىندە «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋ, شاعىن نەسيەلەۋ, اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەندەرىن سۋبسيديالاۋ سياقتى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2018-2019 جىلدارى «باستاۋ بيزنەس» جوباسى بويىنشا ەلىمىزدە 61 مىڭ ادام كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتاتىن كۋرستاردا ءبىلىمىن جەتىلدىردى. سولاردىڭ 10 مىڭنان استامى وزدەرىنىڭ بيزنەس جوبالارىن ىسكە قوستى. بۇل جوبالاردىڭ 80 پايىزدان استامى ەتتى جانە ءسۇتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مالىن ءوسىرۋ, جىلقى, قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار بولعانى دا كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. سەبەبى ەلىمىز ءۇشىن وسى ءتورت ت ۇلىكتەن الىناتىن ونىمدەردىڭ ءباسى قاشاندا جوعارى. بۇل ونىمدەر ەكسپورتتىق الەۋەتكە دە يە.

جاستار جىلى اياسىندا كاسىپكەرلىك كۋرستارىندا 45 مىڭ جاس ءبىلىم الىپ, سولاردىڭ 5 مىڭنان استامى ءوز كاسىپتەرىن اشقان. جالپى, اۋىلدىق جەرلەر مەن شاعىن قالالاردىڭ تۇرعىندارىن شاعىن نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا 2017-2019 جىلدارى 136,5 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە 30 مىڭ شاعىن نەسيە بەرىلىپ, 20 مىڭ ستارتاپ جوبا قۇرىلىپ, 30 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى.

ال اگرارلىق ءوندىرىس كەشەندەرىن سۋبسيديالاۋ بۇگىندە 16 باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىپ جاتىر. جالپى, سۋبسيديانىڭ 47 ءتۇرى بار. ولار نەگىزىنەن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا, نەسيە جانە ليزينگ بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسىن سۋبسيديا­لاۋ, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ سۋبسيدياسى, ءتۇرلى ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدەن وتكىزۋ ءوندىرىسى ءۇشىن بولىنەتىن سۋبسيديالار, مينەرالدىق تىڭايتقىشاردى, گەربيتسيدتەر مەن تۇقىمداردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ بويىنشا بەرىلەتىن بازالىق سۋبسيديالار بولىپ كەتە بەرەدى. وسىنداي باعىتتا جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋ ناتيجەسىندە سوڭعى ءۇش جىلدا سالادا نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ وزگەرىستەر بايقالدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 2018 جىلى 37 پايىزعا ءوسىپ, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 4,5 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ 44 پايىزعا ارتىپ, 365 ملن تەڭگەگە جەتتى.

وسىنداي ناقتى كورسەتكىشتەردەن, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىن, اۋىل كاسىپ­كەر­ل­ىگىن قولداۋ باعىتىندا اتقا­رى­لىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەستىگىن بايقاۋعا بولادى. بىراق بۇدان وسى جەتكىلىكتى, وسىنداي ىستەر ارقىلى اۋىل­دا­عىلار­دىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرەمىز دەگەن جانساق پىكىر تۋىنداماۋى كەرەك. بۇل اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ نەسيە كەپىل­دىگىن ۇسىنۋعا قابىلەتتى, نەسيە الۋعا مۇمكىندىگى بار بولى­گى­نىڭ عانا تىر­لىگى. ال قالعان 70 پايىزعا جۋىعى ءالى كۇنگە وزدەرىنىڭ قوراداعى ازىن-اۋلاق مالى, قۇسى, باۋ-باقشاسىمەن كۇنەل­تىپ وتىر. اۋىلداعى ءاربىر اۋلانى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق دەپ قاراساق, وسى قوسالقى شارۋاشىلىقتار اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايدى. بۇگىندە ءسۇتتىڭ 73 پايىزى, ەتتىڭ 55 پايىزى قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا تيەسىلى. بۇل ونىمدەردى ولار جانە ەشقانداي مەملەكەتتىك قولداۋسىز ءوندىرىپ وتىر. سوندىقتان بىزگە ەندىگى كەزەكتە وسى قوسال­قى شارۋاشىلىقتاردى قولداۋعا با­عىتتالعان ارنايى مەملەكەتتىك باع­دار­لاما قۇرۋ قاجەت. سوندا عانا ءبىز اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزەمىز. اۋىل­داعىلاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى جانە اۋىل شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن دامىتۋ ەكەنىن ەلباسىمىز دا, مەملەكەت باسشىسى ق. توقاەۆ تا تالاي مارتە ايتقان بولاتىن.

وسى ورايدا, مۇنى قالاي ىسكە اسىر­عان ءجون دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. بۇگىندە ءبىز مەملەكەتتىك سۋبسيديانى ءىرى اگروفيرمالارعا ءبولىپ وتىرمىز. سونىڭ سالدارىنان بىرقاتار اگروفيرما وزدە­رى­­­نە تيەسىلى سۋبسيديادان قاعىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكالىق جوسپارىن مەم­لەكەتتىك سۋبسيديالارعا نەگىزدەپ جاسايتىن شارۋاشىلىقتارعا دەلفوت جانە بانكروتتىق قاۋىپ توندىرگەن ەدى. دەگەنمەن, وسى قالىپتاسقان جاعداي بىزدەگى ءىرى اگروفيرمالار مەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ مەملەكەتتەن بولىنەتىن سۋبسيدياعا اسا تاۋەلدى بولىپ قالعانىن كورسەتىپ بەردى. بولاشاقتا ءبىز بۇدان بىرتىندەپ ارىلۋىمىز كەرەك. ارينە, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ەشكىم ءىرى اگروفيرمالاردى سۋبسيديادان قاعۋدى كوزدەپ وتىرعان جوق. ولاي ەتسەك, كوپتەگەن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ تامىرىنا بالتا شابامىز. بىراق اياعىنان تىك تۇرعان ءىرى كاسىپورىندار بولاشاقتا وندىرىستەرىن سۋبسيدياسىز ورىستەتۋگە قول جەتكىزۋى ءتيىس. ال مەملەكەت ونىڭ ورنىنا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى سۋبسيديامەن قامتۋ تەتىكتەرىن جولعا قويسا, شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ وزىندە ءونىمدى دايىنداۋ, ساقتاۋ, باستاپقى وڭدەۋدەن وتكىزۋ, تابيعي ساپالى ءونىمنىڭ ساپاسىن جوعالتپاي ساۋدا جەلىلەرىنە جەتكىزۋ ينفراقۇرىلىمى قالىپتاسادى, داميدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ دالاسىندا تابيعي جولمەن ءوسىپ-ونگەن قۇنارلى تازا ءونىم دۇكەن سورەلەرىنە دەر كەزىندە جەتىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانىلار ەدى.

قالاي دەگەنمەن, يمپورتتىق ءونىم بوتەن توپىراقتا, ءتۇرلى حيميكاتتارمەن وندىرىلەدى, ونىڭ ادام اعزاسىنا پايدا­سى شامالى. شىندىعىنا كەلسەك, ادامعا تۋعان توپىراقتا وسكەن ءونىمنىڭ قۇنا­رى­نان ارتىق قۇدىرەتتى ازىق بولمايدى.

اۋىلدى كوتەرمەي, اۋىلداعىلاردىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرماي, تۇتاس ەلدىڭ ءال-اۋحاتىن كوتەرۋ قيىن. سوندىقتان قوعامدا قالىپتاسقان مالشى, شوپان, توراكتورشى ماماندىعىنا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتكەن ءجون. بۇگىندە اۋىل تۇرعىنى دەسەڭ, مالشى, شوپان دەسەڭ, وعان ادامنىڭ قورى سياقتى قارايدى. دۇرىسىندا ەڭ قادىرلى ادام – اۋىل ەڭبەككەرلەرى! بارلىق ازىق تۇرلەرى اۋىل­دا وندىرىلەتىندىكتەن, ءبىزدىڭ اۋىل­سىز كۇنىمىز جوق. سوندىقتان اۋىل ەڭبەك­كەرلەرىن قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتەتىن مەملەكەتتىك يدەولوگيا قاجەت دەپ ەسەپ­تەي­مىن. وسى يدەولوگيا تۇبىندە ۇلتتىق جانە مەملەكتتىك يدەولوگيانىڭ نەگىزگى مايەگى, كۇرەتامىرى جانە وركەندەۋ تۇبىرىنە اينالارى ءسوزسىز.

امانگەلدى داۋرەنباەۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى