ءومىردىڭ ءمانى – وتكەندى باعالاۋدا

– نۇر-سۇلتان قالاسى مەم­­لەكەت­تىك ءارحيۆىنىڭ 2019-2021 جىل­دارعا ارنالعان دامۋ تۇجى­رىم­داماسى نەگىزىندە مۇراعات قو­رىن جاڭعىرتۋ ءىسى جالعاسىن تابۋدا. تاري­حي قۇجاتتار مەن مۇراعات جادى­گەر­لەرىنەن ءوڭىردىڭ تاريحى مەن مادە­نيەتىنە قاتىستى ەلەڭ ەتكى­زەرلىك قان­داي تىڭ دەرەكتەردى كەزىك­تىرۋگە بولادى؟

– زەرتتەۋ جۇمىسى بارىسىندا اقمولا وبلىسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى اقمولا وبلىسىندا ورنالاسقان ەرلەر جانە ايەلدەر ينتەرناتى, اقمولا جەر ءبولiمiنىڭ ۇيىمدارى تۋرالى, اقمولا وبلىسىنداعى بولىستىق جانە ستانيتسالىق باسقارمالار, اقمولا ۋەزiنiڭ اۋىلدارى, بولىستارى, اقمولا ۋەزiنiڭ مەكتەبi, اقمولا گۋبەرنياسى اۋماعىنداعى تۇزدى كولدەر, سونداي-اق اقمولا ۋەزiنiڭ سحەمالىق كارتالارى جانە ت.ب. قۇندى قۇجاتتار تابىلدى. بۇگىندە ارحيۆ قورىنىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, جەكە تەكتى قۇجاتتارمەن تولىقتىرۋ جۇمىستارى ءارى قاراي جالعاسىن تابۋدا. مايدانگەرلەردىڭ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ, سونداي-اق ەلوردانىڭ دامۋىنا اتسالىسقان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ قۇندى قۇجاتتارى جيناقتالۋدا.

جاقىندا اقمولا وبلىستىق تا­ري­­حي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە ۋاقىتشا پاي­دالانۋعا بەرىلگەن جادىگەرلەردى قايتادان ءوز قورىمىزعا قابىلداپ الدىق. 8377 اتاۋمەن كورسەتىلگەن جازبا دەرەك قورى اقمولا وبلىسىنداعى ساياسي ۇيىمدار, سونداي-اق كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر تاريحىنان مول ماع­لۇمات بەرەدى. كەڭەس داۋىرىندەگى پلاكاتتار مەن افيشالار ءوڭىردىڭ تابيعاتى مەن تىڭ يگەرۋ كەزەڭىندەگى ءداۋىر ايشى­عىن سيپاتتايدى. الايدا ەسكىرىپ, سار­عايعان, كەسىلىپ, شەتتەرى مۇجىلگەن, داق تۇسكەن قۇجاتتاردى وسى كۇيىندە قال­دىرا سالۋعا استە بولمايدى, كوبى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەدى. فوتوسۋرەتتەردىڭ ءبىرازى كوشىرمە نۇسقالار, سوندىقتان وسىمدىكتەر مەن تابيعاتتىڭ اق-قارا ءتۇستى فوتولارى مۋزەي قورىن جابدىقتاۋدىڭ قازىرگى تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە المايدى. دەگەنمەن تاريحي قۇجاتتار عىلىمي-كومەكشى قۇرال رەتىندە ولكە مەن قالا تاريحىنا قاتىستى, گەنەالوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە ما­ڭىزدى سانالاتىنى داۋسىز. سون­دىقتان مۇنداعى ءار قۇجات پەن ماتە­ريالدىق قۇندىلىق مەملەكەتتىك ساق­تاۋعا, ارحيۆ قورىنا ەنگىزىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. ساراپتاما جۇرگىزۋ بارى­سىندا كىلەم-كيىز بۇيىم­دارى­نىڭ ەسكىرگەنى, گەرباريلەر مەن مۋلياج­داردىڭ كىرلەنگەنى, ساز بالشىقتان جاسالعان ويىنشىقتاردىڭ, كەيبىر پلاستينكالاردىڭ, ارحەولوگيا قورىن­داعى كوللەكتسيالاردىڭ نەگىزگى بولىگى سانالاتىن قىش قۇمىرالاردىڭ سىنىپ, ۇگىتىلگەنى ەسكەرىلىپ, قايتا باعا­لاندى. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, ارحيۆ قويمالارى مەن وقۋ زالدارى ءۇشىن ارنايى قوسىمشا ءۇي-جايلار ءبولىندى. بۇل ءبىزدىڭ كەلەشەكتە مۇراعات-مۋزەي-كىتاپحانا بىرلىگى نەگىزىندە جوسپارلاعان يدەيالارىمىزدى مۇقيات جۇزەگە اسىرۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز.

ءوڭىر تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عالىم-ارحەولوگتار نۇرا-ەسىل وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا ادامدار كوپ جىلدار بۇرىن تۇراقتى ءومىر سۇرگەن دەپ بولجام جاساۋدا. ودان بەرىدە VII-VIII عع. قالا ىرگەسىنەن تابىلعان بوزوق قالاشىعى قىپشاق بيلەۋشىسىنىڭ ورداسى, ءدىني-عيبادات ورنى جانە جولاۋشىلار مەن كەرۋەندەر ءۇشىن گەوگرافيالىق باعدار بولعان. اقمولا تاۋكە حاننىڭ جاز جايلاۋى بولعان, كەنەسارى بابامىز قازاق ەلىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن شەجىرەلى ءوڭىر سانالادى. جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى اقمولادا 1830 جىلى ساياسي ىقپالىن كۇشەيتىپ, ساۋدا-ساتتىقتى, ونەركاسىپتى دامىتۋ ماقساتىندا رەسەي يمپەرياسى اسكەري بەكىنىسىن سالدىرعان. تاريحي قۇجاتتار اقمولا كەيىن ورتا ازيادان رەسەيدىڭ ەۋروپالىق جانە ازيالىق بولىگىنە جانە ودان كەرى قاراي جۇرەتىن كەرۋەندەردىڭ جينالاتىن جەرىنە جانە ءىرى ساۋدا ورتالىعىنا اينالعانى تۋرالى دەرەكتەردى العا تارتادى. ال 1869 جىلدان اقمولا وبلىسى قۇرىلعانى ءمالىم. كەزىندە الاش ارداقتىسى ءاليحان بوكەيحان: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش – باياندى» شىعارعان, شوقان, اباي, احمەتتى, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ» دەگەن ەكەن.

1920-1928 جىلدارى قالا اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى, 1939 جىلدان اقمولا وبلىسىنىڭ ورتالىعى, 1950 جىلدارى تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى بولعانىنا دالەل-دايەك ىزدەگەن جان ءۇشىن مۇندا قۇجات قورى ايتارلىقتاي ەكەنىن ەسكە سالامىز.

نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ تاريحى قازاقستان استانا­سىنىڭ تاريحىمەن ساباقتاس. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىنىڭ تاريحي ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ, اقمولا قالاسى اكىمىنىڭ شەشىمىمەن 1995 جىلى 23 قاراشادا قالالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ اشىلعان بولاتىن. استانانىڭ رەسمي تۇساۋكەسەرى, «بەيبىتشىلىك قالاسى» اتانۋى, اقمولا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ قۇرىلۋى, جوعارى جانە ورتا­لىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ كوشى­رىلۋى, قالا قۇرىلىسى, ەلىمىزدىڭ شەتەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋى, رەسمي كەزدەسۋلەر, ەلوردادا ءوتىپ جاتقان ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت پەن ونەر, سپورت پەن تۋريزم سالاسىنداعى ءتۇرلى ءىس-شارا تۋرالى, ياعني استاناداعى ماڭىزدى وقيعالار تۋرالى قۇجاتتاردى قاتتاپ وتىرۋ, قالانىڭ وتكەنى مەن بۇ­گىنىن قالا تۇرعىندارى مەن ەلوردا قوناق­تارىنا تانىستىرۋ, كورسەتۋ, ەل مۇرا­سىن ەرتەڭگە جەتكىزۋ مەملەكەتتىك قالا­لىق ءارحيۆتىڭ باستى مىندەتى سانالادى.

ارحيۆ قورىنان ەلوردانى قارجى­لاندىرۋ, تۇرعىن ۇيلەر مەن وقۋ ورىندارىن سالۋ, ماماندار دايارلاۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە دەيىن ەلباسى نازارىندا بولعانىن ايعاق­تايتىن دەرەكتەر مولىنان تابىلادى. ادامزات تاريحىندا ارحيۆ-مۋزەي-كىتاپ­حانالار قاشاندا تاريحي جادىنى ساقتاۋشى ءرولىن اتقارعانى ءمالىم, ياعني قۇجات-زات-كىتاپ – ءبىر-بىرىنەن بولىنبەس تۇتاس الەم. وسى رەتتە ارحيۆتە قالا تاريحىنا قاتىستى, وسى وڭىردە تۋعان, نە قىزمەت ەتكەن تاريحي تۇلعالار تۋرالى وقۋشىلارعا, ستۋدەنتتەرگە ۇدايى دارىستەر وتكىزىلىپ تۇرادى. «ەلوردا جىل­ناماسىنا ءوز اتىڭدى ەنگىز» اكتسياسى اياسىندا جەكە تۇلعالاردان ەلوردانىڭ تاريحىنا قاتىستى بىر­قاتار قۇجات, زات, كىتاپ تابىلدى. مى­سالى, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرى ساقان سادۋا­قاسوۆا قالا تاريحىنا قاتىستى قۇجات­­تار وتكىزسە, كوللەكتسيونەر ۆالە­ري سەمەنوۆ اقمولا قالاسىندا فارفور زاۋىتى وندىرگەن بۇيىمدارىن, قالا تۇرعىندارى پايدالانعان كەڭەستىك داۋىر­­دەگى قۇندى كوللەكتسياسىن تاپسىردى.

رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مي­نيستر­لىگىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان, حابارسىز كەتكەن كەڭەس اسكەرلەرى تۋرالى ازىرلەگەن مالىمەتى بار «مەموريال» جيىنتىق ەلەكتروندى بازاسى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ سايتىندا «Tutkyn.kz», «Asharshylyq.kz»,­ «كەڭەستىك قازاقستاننىڭ نومەن­كلا­تۋرالىق كادرلارى. 1919-1991 جج.» مالىمەتتەر بازاسى, قازاقستان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەس وكى­مەتى كەزىندە كونتررەۆوليۋتسيالىق مەم­لەكەتتىك قىلمىستارى ءۇشىن قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعان, سوتتالعان, كەيىن سوت ورگاندارىمەن اقتالعاندار تۋرالى «مەموريال. قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» مالىمەتتەر بازاسى گەنەولوگتارعا كو­مەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانىلادى. مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ جەكە تۇل­عالار قۇجاتتارى قورىنىڭ نەگىزىندە 2015 جىلى جارىق كورگەن جيناق بار. مۇندا ستالينگراد شايقاسىنا قاتىس­قان ەر-جۇرەك جەرلەستەرىمىز تۋرالى قىسقاشا مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. جەڭىس­تىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا مايدانگەرلەر ومىرىنە قاتىستى مۇنداعى كەز كەلگەن تاريحي دەرەك بولاشاق ءۇشىن قۇندى قۇجات سانالاتىنى انىق.

جازىپ العان

قاراشاش توقسانباي,

«Egemen Qazaqstan»

سۋرەتتەردە: كوكشەتاۋ تاريحي-­ولكەتانۋ مۋزەيىنەن ورالعان ولجالار