اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە جاڭا باعدار, تىڭ كوزقاراس بولاتىنىن ەستىگەندە ءداستۇرلى سالانىڭ باعى جاناتىن كەز دە كەلدى-اۋ دەگەن ءۇمىت وتى تۇتانىپ ۇلگەردى. ورگانيكالىق اقۋىزدىڭ جەتىمسىزدىگىنەن دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن حالقى زارداپ شەگىپ وتىرعان قازىرگى كەزەڭدە جاڭاشا دامىتۋ قولعا الىنعالى وتىرعان ەت ءوندىرىسىن جانداندىرۋدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالاسى ءۇشىن ءمانى زور بولار ەدى.
ماماندار ەسەبى كورسەتىپ وتىرعانداي, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسى ادامزات دەنساۋلىعىنىڭ باستى كەپىلى – گەندىك وزگەرىستەرگە ۇشىراماعان, گەربيتسيدسىز, انتيبيوتيكسىز ازىق-ت ۇلىك ەكەنىن الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ تۇسىنە باستاعان ساتىنە ءدال كەلىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە ورگانيكالىق ءونىم وندىرۋگە تابيعي-كليماتتىق مۇمكىندىگى بار ەلدەر كوپ ەمەس. بۇل ورايدا قازاق جەرىنىڭ اگرارلىق الەۋەتىن ۋاقىتىندا پايدالانۋ كورەگەندىك بولار ەدى.
ارينە تابيعي تازا اقۋىز كوزى – كەڭ بايتاق جايىلىمداردا ەتتى باعىتتاعى مال. ياعني, ءتورت ت ۇلىك سانىن كوبەيتىپ, مال شارۋاشىلىعىن جاڭا جولعا قويىپ, سالانى وركەندەتۋ كەرەك. سالانى وركەندەتۋ ءۇشىن تولىققاندى جاڭاشا تاسىلدەردى قولدانۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. وسى ورايداعى كەيبىر ويلارىمىزدى ءبىر عانا مىسال توڭىرەگىندە ءوربىتىپ كورەيىك.
جايىلىمدىق جەرى بار فەرمەردىڭ باستى ماقساتى – ءورىسىن مالعا تولتىرۋ, بىراق ونى مەملەكەت ءتيىمدى تۇردە قولداماسا, ول ماقساتىنا ءوز بەتىنشە جەتۋى مۇمكىن ەمەس دەۋگە بولادى. وسىعان دەيىنگى شەتەلدەن مال ساتىپ الۋعا ارنالعان باعدارلامالاردىڭ قيىندىعى, شارۋالارعا ىڭعايسىز تۇستارى كوپ بولدى. ماسەلەن, جاڭادان اشىلعان فەرمەر اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورىنىڭ كومەگىمەن «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى ءىس باستاعىسى كەلدى دەلىك. بەرىلەتىن اقشانىڭ شەگى كەپىلگە قوياتىن مۇلكىنىڭ كولەمىنە قاراي 70 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. ال وسىنشا م ۇلىك شارۋامەن شۇعىلدانعىسى كەلگەن ادامداردىڭ باسىم بولىگىندە جوق. كەپىلگە قوياتىن م ۇلىك – ءىرى قالالارداعى ءۇي-جاي بولماسا, اۋىلدىق جەردەگى جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردىڭ قۇنى تىم تومەن. كەپىلگە شارۋاعا تيەسىلى م ۇلىك قۇنىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن عانا قابىلدانادى. قىسقاسى, 70 ملن تەڭگە نەسيە الۋ مۇمكىن ەمەس.
جارايدى, 70 ملن-دى الدى دەلىك. ونىڭ 60-65 ملن تەڭگەسى شەت ەلدەردەن 100 باس تۇقىمدى انالىق مال الۋعا كەتەدى, قالعان 5-10 ملن ءشوپ شاباتىن تەحنيكا الۋعا دا جەتپەيدى. ال قورا, ءۇي, باسقا دا ينفراقۇرىلىم سالۋعا, ءشوپ شابۋعا, العاشقى جىلى ەڭبەكاقى تولەۋگە قارجىسى قالمايدى. سوندا مالدى كىم, قالاي باعادى؟ ادامدار قايدا تۇرادى؟ بۇعان دەيىنگى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى باعدارلامالاردىڭ ورىندالماي قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى. ال ساتىپ الىناتىن مال باسى جانە سول مال باسىنا شاق كەلەتىن جەر تەلىمى عانا ءوز قۇنىمەن كەپىلگە الىنىپ, تيىسىنشە قارجى بەرىلسە – بۇل نەسيە بەرۋشى ءۇشىن دە, شارۋا ءۇشىن دە ءتيىمدى بولار ەدى. مۇنان باسقا دا نەسيەلەردىڭ تۇرلەرى – تاۋارلى ليزينگ, «قازاگرو» كەپىلدىگىمەن ءبولىپ تولەۋ سىندى جولدارى قاراستىرىلسا قۇبا-قۇپ. تاۋەكەل ەتپەي تابىسقا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. جەر تەلىمىنىڭ ارتىلىپ قالعان بولىگى قورا-قوپسى, ءۇي-جاي سالۋعا, جەم-شوپكە, ادامدارعا باستاپقى ەڭبەكاقى تولەۋ ماقساتتارىنا نەسيە قاراجاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەپىلدىككە الىنۋى كەرەك.
ەگەر فەرمەر ءارى قاراي دامۋ ماقساتىندا جەرىنە قوسىمشا قۇرىلىس جۇرگىزىپ, جاڭا نىسان سالماق بولسا, باسقا م ۇلىكتەرى ەسەبىنەن نەسيە بەرۋ جولدارىن ويلاستىرۋ قاجەت. بۇل جەردە فەرمەر تولەمەي قويادى دەپ قورقۋدىڭ دا قاجەتى جوق, سەبەبى فەرمادا سالىنعان نىسان ەشقايدا كەتىپ قالمايدى. ارتىلعان جەر تەلىمى سالىناتىن, سالىنعان نىساندار فەرمەرلەردىڭ الدەقانداي تاۋەكەلدەر جاعدايىنا رەزەرۆى رەتىندە بولۋى كەرەك. ولاي دەيتىنىمىز, قولدا بارىن تۇك قالدىرماستان كەپىلگە قويۋ پسيحولوگيالىق جانە ماتەريالدىق جاعىنان ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتەدى. ال جاقسى كوڭىل كۇي بولماسا, شارۋانى قىزىعۋشىلىقپەن جۇرگىزبەسە, جۇمىس جۇرمەيتىنى ايقىن. قوسىمشا قورى جوق بيزنەس قاۋىپ-قاتەرگە بەيىم كەلەدى جانە مۇنداي كورىنىستەر ينۆەستورلار ءۇشىن دە جاعىمدى بولا قويمايدى.
مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان نەسيەلەردىڭ جەڭىلدەتىلگەن كەزەڭى 3 جىلدان كەم بولماعانى جانە مەرىزىمى كەلگەندە ونىڭ قايتارىمىن ناتۋرالدى جولمەن وتەۋ جولدارى ويلاستىرىلسا, بۇل ەكى جاققا دا جەڭىل بولىپ, بەرىلگەن نەسيە قاراجاتىنىڭ قايتارىمى جەڭىلدەر ەدى.
ءاربىر ءىس باستايتىن شارۋانىڭ جاعدايىنا ءتيىستى مەكەمەلەر ءجىتى نازار اۋدارىپ وتىرعانى ءجون. ويتكەنى اۋىل شارۋاشىلىعىندا, اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىنا قاتىپ قالعان قاعيدالار جارامايتىن, جالپىعا بىردەي ستانداتتار كەلمەيتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. ءار فەرمەردىڭ جەر كولەمى, شارۋاشىلىعىنىڭ مۇمكىندىگى ارقيلى بولادى. فەرمەرلەرگە ىڭعايلى جاعداي تۋعىزۋ سالا ءۇشىن جەتىستىك كەپىلى بولارى ءسوزسىز.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا مال باسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنا جەم-ءشوپ ءوندىرىسى ىلەسە الماي قالۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان جەرىندە ءشوپ قورى مول شارۋالارعا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلىپ, انالىق مالدى كوبىرەك ساتىپ الۋلارىنا قولداۋ كورسەتۋ ۇدەرىس قارقىنىن كۇشەيتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولۋى كەرەكتىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاراپىنان مەجەلەنىپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرمالار جۇكتەلدى. بۇل سالانىڭ وركەندەۋىنىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جانە مورالدىق-پسيحولوگيالىق استارى بار. جاس ۇرپاق اتا-بابانىڭ تاريحي مەكەنىن, اۋىلدىق جەردى كورىپ-ءبىلىپ, اۋىلدىڭ وركەندەگەنىنە كۋا بولىپ ءوسۋى كەرەك. سوندا ول قاي قيىردا, قانداي بيىكتە جۇرسە دە اۋىلىن ساعىنىشپەن, ماقتانىشپەن ەسكە الىپ جۇرەر ەدى. بۇل جاس ازاماتتاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق ءدانىن سەبۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.
قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانى تۋرالى اقىننىڭ:
قايران, قاراشاڭىراق ,
كەتىپسىڭ الاسارىپ-اق,
تۇرىسىڭدى قاراشى,
مەنەن اراشا سۇراپ, – دەگەن ولەڭى ءتۇرلى ويلارعا جەتەلەيدى. اۋىل قازىر زاماننىڭ قىسپاعىندا قالىپ, ازاماتتارىنان اراشا سۇراپ تۇر. ال وعان اراشا بولۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – اتاكاسىپتى وركەندەتۋ بولماق.
شۇكىرباي توكەەۆ,
ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى