ۇلتتىڭ كودى مەن پاسپورتى

ال ەلباسى – قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «زاماندار اۋىسىپ, دۇنيە ديدارى وزگەرسە دە, حالقىمىزدىڭ ابايعا كوڭىلى اينىمايدى, قايتا ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ ۇلى­لىعىنىڭ تىڭ قىرلارىن اشىپ, جا­ڭا سىرلارىنا قانىعا تۇسەدى. اباي ءوزىنىڭ تۋعان حالقىمەن ماڭگى-باقي بىر­گە جاسايدى, عاسىرلار بويى قازاق ەلىن, قازاعىن بيىكتەرگە, اسقار اسۋلارعا شاقىرا بەرەدى» دەپ جازعان ەدى.

ق.ك.توقاەۆتىڭ دا, ن.ءا.نازار­باەۆ­­تىڭ دا مەملەكەت باسقارۋداعى ۇن­دەستىگى, ۇلتىمىزدىڭ ەكى ءىرى سايا­سات­­كەرىنىڭ رۋحاني-مادەني سالادا دا ءبىر كوزقاراستا ەكەندىگى قۋانتادى.

ق.ك.توقاەۆ «...ءتىپتى قازىر ايتىپ جۇر­گەن ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپ­تاس­تىرۋ يدەياسى ابايدان باستاۋ الدى دەۋگە بولادى. ۇلى ويشىل ءار سوزىمەن ۇلتتىڭ ءورىسىن ءوسىرۋدى كوز­دەدى. سوندىقتان ابايدى تەرەڭ تانۋ­عا باسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون», دەپ تۇجى­رىمدايدى. ءيا, ۇلى ابايدى تانۋ بىردەن قالىپتاسا قويعان جوق. ونى تانۋ قيىن, قاتپارلى جولدان ءوتتى. ۇلى اقىن, دانا, ويشىل مۇراسىن تانۋ جولىنداعى تاي­تالاس كۇنى كەشەگە دەيىن جالعاس­تى. تاۋەلسىزدىك اكەلگەن رۋحاني جاڭ­عىرۋ عانا اباي مۇراسىنا جاڭا كوزقاراس, ۇلتتىق كود, ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتار تۇرعىسىنان كەڭىنەن تانۋعا مۇمكىندىك اشتى.

حاكىم اباي قارا سوزدەرى – ءومىردى كورىپ, سونىڭ جاقسىلىعى مەن جامانىن, قۋانىشى مەن قايعىسىن, تابيعات پەن جان ۇيلەسىمدىلىگىنەن شىندىق پەن بولاشاققا جول ىزدەگەن ادامنىڭ بولمىسى, جان كۇيزەلىسى, سەنىمى مەن سەزىمى.

ۋاقىت وتكەن سايىن, قوعامدىق قۇ­رى­لىس وزگەرگەن سايىن اباي ىلى­مىنە دەگەن كوزقاراس تا وزگەرىپ وتىر­­عان. ويت­كەنى ءار ۇرپاق, ءار زامان ادامدارى حاكىم اباي ىلىمىمەن سۋ­سى­ن­دايدى, كەرە­گىن تابادى.

ارينە اباي قارا سوزدەرى 1905, 1907 جانە 1910 جىلدارداعى مۇر­سەيىت قولجازبالارى بويىنشا ەكشە­لىپ, ساراپتالىپ جاريالانىپ كەلەدى.

قارا سوزدەر جيناقتالىپ, ىرىك­تەلىپ ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلىپ, العاش رەت 1933 جىلى جاريالانعان اقىن كىتا­بىنا ەندى. ال 1957, 1977, 1995 جىلعى اباي كىتاپ­تارى­نىڭ جي­ناق­تارىندا قارا سوز­دەر­دەگى وزگە­رىستەر ارنايى تۇس­ىنىك­تەمەلەر ارقى­لى بەرىلدى. وسىلاي حاكىم اباي قارا سوزدەرى عىلىمي نەگىزدە قايتا ەكشەلىپ, ءوز وقىرمانىمەن قاۋىشتى.

2007 جىلى اباي قارا سوزدەرى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى عالىم­دارى­نىڭ كۇشى­مەن قايتا قارا­لىپ جاريالاندى. جالپى, رەداكتسيا­سىن باسقارعان فيلولوگيا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور ج.ىس­­ماعۇلوۆ, باسپاعا ازىرلەگەن جاۋاپ­­تى شىعارۋشى فيلولوگيا عىلىم­­دارىنىڭ كانديداتى توقتار البەكوۆ بولدى. مىنە, وسى جيناق بارلىق باسىلىمدارعا سىن كوزىمەن قاراپ, ءبىر ىزگە تۇسىرىلگەن عى­لى­مي باسىلىم بولدى.

وسى جيناقتارعا زەر سالىپ قارا­ساق, حاكىم ابايعا دەگەن زاماندىق, قوعامدىق كوزقاراس ايقىن كورىنە­دى. مىسالى, 1957 جىلعى بەرىلگەن تۇسى­­نىك­تەمەگە نازار اۋدارالىق:

«قارا سوزدەر تاقىرىپ جاعىنان اقىننىڭ ولەڭدەرىمەن ۇشتاسىپ جاتادى... ابايدىڭ قوعام ومىرىنە, جالپى دۇنيەگە كوزقاراسى ءار جاقتى كەڭ قامتىلىپ وتىرادى. اقىننىڭ دۇ­نيە­تانۋىنداعى, ساياسي-الەۋمەتتىك كوز­­قاراسىنداعى قايشىلىقتار قارا­ سوزدەرىندە ايقىنىراق كورىنە­دى. ماتەرياليستىك وي-پىكىرلەر مەن دىنگە سەنۋشىلىك, دەموكراتتىق يدەيا­لار مەن ەسكى پاتريارحالدى-رۋ­شىلدىق ءومىردىڭ كەيبىر جاقتارىن دارىپتەۋشىلىك قاتار كەلىپ وتىرادى. حالىق ءومىرىنىڭ اۋىر جاعدايىن, قاناۋشىلىقتى اشىپ كورسەتە وتىرىپ, اقىن تاپ كۇرەسىنە شاقىرۋ دارەجەسىنە كوتەرىلە المايدى», [اباي. قارا سوزدەر. ا. «اردا», 2007 ج. 80 ب] – دەپ باعا بەرىلەدى.

ارينە مۇنداي تۇجىرىممەن مۇل­دەم كەلىسۋگە بولمايدى. اباي قازاق قوعامىنىڭ بارلىق قاي­شى­لىقتى ءومىرىن اشىپ كورسەتتى. سو­نىڭ سالدارىنان تۇرالاپ, كەنجەلەپ قالعانىن اشىق جازادى.

ابايدى «تاپ كۇرەسىنە شاقىرۋ دارەجەسىنە كوتەرىلە المايدى» دەپ ايىپتاۋ سول كەڭەستىك توتاليتارلىق يدەولوگيانىڭ كورىنىسى. اقىننىڭ رەۆوليۋتسيونەر بولۋى شارت ەمەس. ءومىر, زامان, قوعام كەسەلىن كورسەتىپ بەردى.

ال اباي قارا سوزدەرىنىڭ 1977 جىل­عى نۇسقاسىن جوعارىدا بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەمەن سالىستىرالىق:

« ۇلى اقىن قارا سوزدەرىندە زامان ءحالى, ءومىر, ءدىن, ادامگەرشىلىك, كەلەشەك, ونەر, ءبىلىم, وقۋ-اعارتۋ سياقتى سان قيلى ماسەلەلەر حاقىندا ولەڭدەرىندە وربىتكەن ءورىستى ويلارىن تاراتا جازىپ, ءوز تەبىرەنىس, تولعانىسىن بىلدىرەدى. اباي قارا سوزدەرى اقىننىڭ مول ءبىلىمىن تانىتىپ, ونىڭ ونەر ورىستەرىنە كوز جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سىلاپ-سيپاپ باعالايدى».

دەگەنمەن, ابايدى «تاپ كۇرەسىنە شاقىرا المادى» دەگەن ايىپتاۋدى الىپ تاستاۋ ابايعا دەگەن كوز­قاراستىڭ ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىسكە ۇشى­راعانىنىڭ كورىنىسى ەدى. ويت­كەنى بۇل كەزەڭ دە كوممۋنيستىك يدەو­لو­گيانىڭ جانشۋ, تاپتاۋ ساياساتى ءالى دە باسەڭسىمەگەن تۇسى.

حاكىم ابايدىڭ 1995 جىلعى جي­ناقتا قارا سوزدەرىنە بەرىلگەن عىلىمي تۇسىنىكتە ابايدىڭ قازاق رۋحا­نيا­تىنداعى ورنى, ءمانى مەن ماڭىزى تۋرالى ەش باعا بەرىلمەيدى.

«اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان باسىلىمعا ازىر­لىك ۇستىندە قارا سوزدەردىڭ ءماتىنى جوعارىدا اتالعان قولجازبا­لار­مەن جانە ىلگەرى باسىلىمدار­مەن قايتادان سالىستىرىلدى. ءسويتىپ بۇرىنعى نۇسقالاردا جىبەرىل­گەن كەيبىر جاڭساقتىقتار تۇ­زەتى­لىپ, تۇپنۇسقا دالدىگى قالپىنا كەلتى­رىلدى», دەپ قىسقا قايىرادى.

عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, ءجۇ­­سىپ بالاساعۇن, قوجا احمەت ياساۋي ەڭ­بەكتەرىن ايتا وتىرىپ, اباي قارا سوزدەرىنىڭ شىعىستىق, با­­تىس ەۋ­روپا مەن ورىس ادەبيەتىنىڭ دا­نا­­­لىق وي مايەگىنەن ءنار العان­دى­عى­­نا نازار اۋدارادى جانە «قالاي بول­­­عاندا دا, ابايدىڭ قارا سوز­دەرى­­­نىڭ دۇنيەجۇزى ادەبيەتىندەگى دا­نا­­­لىق بەلگىسى ايقىن تۋىندىلار قا­تا­­رىن­­دا تۇراتىنىندا ەشقانداي كۇ­مان بول­­ماۋى كەرەك دەپ ويلايمىز», دەگەن باعامداۋ اباي قارا سوزدەرىن با­عا­لاۋداعى جاڭا كوز­قاراس بولدى.

ج.ىسماعۇلوۆ اقىن پوەزياسى مەن عاقلياسىن ءبىر بىرلىكتە قاراس­تىرادى. مۇنى م.اۋەزوۆتىڭ كونتسەپتسياسى نە­گىزىندە ورىستەتەدى. «اباي ءوزىنىڭ ولەڭ سوز­دەرىنىڭ كوپ­تەن-كوبىن زامانىنداعى وقۋ­شى مەن تىڭداۋشىلارىنا ۇنەمى تۇسى­­نىكتى بولمايتىنداي كورەدى. ونى­سى انى­عىندا سولاي دا ەدى. وسى جايدى ەس­كەرىپ, اباي ەندى قارا سوزىندە سول ولەڭ­دەرىندە ايتىلاتىن ويلارىنىڭ ءبىرتا­لايىن جاڭا سوزبەن تاراتادى», دەيدى ج.ىسماعۇلوۆ.

پروفەسسور ج.ىسماعۇلوۆ تاۋەل­سىز­دى­گىمىزدىڭ العاشقى ون جىل­دىعىندا اباي­دىڭ قارا سوزدەرى­نە باسقاشا قارايدى. ءدىن, ادامگەر­شىلىك, ابايدى قازا­ق­تىڭ «قانى مەن داستۇرىنە سىڭگەن ەلدىك» زاڭدى ساقتامايتىنى الاڭدات­قانىنا نازار اۋدارادى. اباي قارا سوزدەرىن, «بويتۇمار» دەپ باعالايدى.

ءيا, حاكىم اباي دانالىعى زامان­نان وزعان, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە جەكە دارا جاساي بەرەتىن ءىلىم. ول دانا­لىق مايەگى عىلىمنىڭ بار­لىق سالا­سىن دامىتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. ول گۋ­ما­نيتارلىق عىلىم­نىڭ – ءپالساپا, ءتىل, ادەبيەت, تاريح, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, يۋريس­پرۋدەنتسيا عانا ەمەس, جاراتىلىس­تانۋ عىلىمىنا دا ىقپال ەتە باستادى. وسى تۇرعىدا تالاي عىلىمي-زەرتتەۋلەر جاسالدى, مونوگرافيالار جازىلدى. ولار عىلىمي اينالىمعا قوسىلدى. ەندى تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە, نارىقتىق قاتىناستار اياسىندا قازاق قوعامى تاعى دا حاكىم ابايعا, ۇلى ويشىل اقىننىڭ قارا سوزدەرىنە قايتا ورالا باستادى. بۇل ابايتانۋداعى جاڭا بەتبۇرىس, تىڭ قادامعا اينالدى. وسى ورايدا سوڭعى شىققان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازالى سابدەننىڭ زەرتتەۋلەرىنە اباي قارا سوزدەرى ارقاۋ بولعانىن اتاپ وتەر ەدىم.

«اباي دۇنيەتانىمىن تانۋ, ونى عىلىمي نەگىزدە ۇعىنۋ ءۇشىن, ونىڭ ۇلتتىق, شىعىستىق رۋحاني جۇيەسىن دۇنيەجۇزىلىك وي وركەنيەتىنىڭ دامۋىمەن بايلانىستىرۋدا, قازىرگى ءححى عاسىردىڭ تسيۆيليزاتسيالىق جاڭالىقتارىمەن ۇشتاستىرۋدا دەپ ويلايمىن. سوندا عانا بىزدەر اباي دۇنيەتانىمى بولمىسىنا عىلىمي تۇرعىدا دەندەپ, قازىرگى جانە كەلەشەك ومىرگە بەيىمدەپ ىسكە اسىرا الامىز. وسى ەڭبەكتە ابايدىڭ وي وركەنيەتىن ىزگىلەندىرۋ قوعامىن قۇرۋعا پايدالانۋ ارەكەتتەرى جاسال­عان», دەيدى و.سابدەن.

ورازالى سابدەن اباي قارا سوز­دەرىن ءوز ويىنا نىسانا ەتىپ الىپ وتى­رادى. ماسەلەن, ابايدىڭ ون ءبىرىن­شى قارا سوزىندە «ۇرىنى تىيۋعا دا بولار ەدى, بىراق وسى بۇزاقىنىڭ تىلىنە ەرەتۇعىن, ازاتۇعىن بايلاردى كىم تىيادى؟» دەپ جازعان عوي. وسى­نى تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ قازاق­ستان­نىڭ تەك شيكىزات ساتۋمەن اينالىس­قانىنا دايەكتەر كەلتىرىپ, بۇل ماسەلەنى ساياسات دەڭگەيىندە قاراس­تىرادى.

بولگار عالىمى د.يۆانوۆ, اباي­­دىڭ قارا سوزدەرىن اۆرەلي اۆگۋس­تاننىڭ 400 جىلى جازىل­عان «يسپوۆەدى», ادام ءسميتتىڭ XVIII  عاسىردا جازىلعان «تەوريا نراۆستەننىح چۋۆستۆ» ەڭبەكتەرىمەن ۇن­دەستىكتە قاراستىرادى. ول مۇح­تار اۋەزوۆ ايتقان «اباي – ۆسەۆيدياششەە وكو», «اباي – وتزىۆچيۆوە سەردتسە», «اباي – مۋد­روست نارودا» دەگەن سوزدەرىنە باس يەدى. ياعني, م.اۋەزوۆ باعالاعانداي, اباي قارا سوزدەرىن ادامزات ءىلىمى رەتىن­دە قابىلدايدى. ءتىپتى د.يۆانوۆ اباي قارا سوزدەرىن ىنجىلمەن تەڭەستىرەدى.

«بيبليا كازاحسكوگو نارودا يلي توچنەە, نارودوۆ تسەنترالنوي ازي, كاك مى موجەم نازۆات ەتۋ كنيگۋ, «بىلا سوزدانا اۆتوروم ۆ كونتسە ەگو جيزني», دەيدى عالىم.

ءيا, مۇنداي تەڭەۋ ۇلت ءۇشىن ماق­تانىش. جۇزدەگەن, ميلليون­داعان ادام ءتاۋ ەتەتىن بيبلياعا تەڭەۋ اباي ءىلىمىنىڭ تاۋسىلماس قازى­نا ەكەنى­نىڭ بەلگىسى.

فرانتسيالىق ادەبيەتشىلەر ال­بەر جانە مادلەن فيشەرلەر اباي­دىڭ جيىرما بەسىنشى قارا سوزىندەگى «وزگە ۇلت­تار­دىڭ رۋحاني جادىگەرلەرىن بىل­گەن ادام تومەن­دەمەيدى, قايتا ولار­مەن تەڭە­سەدى» دەگەن لۇعاتتى ءسوزى ەشقاشان ەسكىر­مەيدى دەپ ەسەپتەيدى.

جوسەلين پەرار, ماريۆوني پەررو دەگەن فرانتسيالىق عالىمدار «اباي قارا سوزدەرى ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى», دەپ باعالايدى. كەرە­مەت تۇجىرىم. ياعني, «بۇل ءىلىم, ونى زەرتتەي بەرۋ كەرەك, زەردەلەي ءبىلۋ كەرەك». وسى ەلدىڭ تاعى ءبىر ادە­بيەت­­شى عالىمى شان­تال لەمەر­سە كەل­­كەجەت اباي پوەزيا­سى مەن قارا سوز­­دەرىن وقي كەلە ونى «اعارتۋ­شى مو­­دەرنيست» دەپ باعا­لايدى. ول با­تىس­تا دا, شىعىستا دا, ءوز حال­­قى­­نىڭ عا­­جاپ فيلوسوفيالىق مۇرا­لارىن يگەر­­گەن ەنتسيكلوپەديست تۇلعا, ويشىل.

چەح قالامگەرى, ادەبيەتشىسى ا.كوس­تان «اباي – بۇكىل حالىقتىڭ ۇلى» دەپ جازادى.

ابايدىڭ ون ءتورتىنشى قارا سوزى­نە نازار اۋدارىپ كورەلىك. ء«تىرى ادام­نىڭ جۇرەكتەن اياۋلى جەرى بولا ما؟ ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جۇرەكتى كىسى دەگەنى – باتىر كىسى دەگەنى» (سوندا). اباي وسىن­­داي ادامي قاسيەت­تەردى ادام بو­­يى­نان ىزدەيدى جانە ونى ادام­نىڭ جان دۇنيەسىمەن بىر­لەس­تىكتە قاراس­­تىرادى. مۇنى ادام­نىڭ جان-جانۋار­­لاردان ارتىق­شىلىق قاسيە­تىن تىلمەن بىرلە­ستىكتە قاراستىرادى. ء«تىل جۇرەك­تىڭ ايت­قانىنا كونسە, جال­­عان شىق­پايدى. امالدىڭ ءتىلىن السا, جۇرەك ۇمىت قالادى», دەپ وي تۇيەدى اباي. سوندا جۇرەك دەپ وتىرعانى ابايدىڭ تەك قانا كەۋدەدەگى سوعىپ تۇرعان جۇرەك پە؟! جوق. ارينە, اباي ءۇشىن جۇرەك اقىل, وي-سانامەن بىرلىك. ال «امال» دەپ وتىرعانى – بولمىس. ءومىردىڭ, جاعدايدىڭ كۇيىن كۇيتتەپ, ءوز ويى جوق, ءوز توقتامى جوق توپپەن بىرگە اداسۋعا بەيىم ادامدارعا ءتان. جامان مەن جاقسىنىڭ پارقىن بىلەتىن ادامدار كوشتىڭ سوڭىنان يتشە ەرە بەرمەي, اداسقان كوپتىڭ اتىنىڭ باسىن بۇرىپ الۋعا جاراعان, ادىلەتتى اقىل مويىنداعان نارسەگە پايىم تابۋ ەرلىك پەن باتىرلىققا پارا-پار. ال ولاي بولماي بۇرا تارتىپ, ادىلەتتىلىككە جۇگىنبەۋ ءبىر بولەك. اباي ۇعىمىندا ولار جۇرەكتى ادام ەمەس, «قاسقىر جۇرەكتى» دەگەن ۇعىمعا سايادى.

وسى ۇعىمداردى اباي قازاقى بولمىسپەن, قازاقى مىنەز-ق ۇلىقپەن شەندەستىرە قارايدى.

ءبىلىم – ادامتانۋ ءىلىمى. ون توعى­زىن­­شى قارا سوزىنە نازار اۋدارالىق:

«ادام اتا-انادان تۋعاندا ەستى بول­مايدى: ەستىپ, كورىپ, ۇستاپ, تاتىپ ەس­كەرسە, دۇنيەدەگى جاقسى, جامان­دى تانيدى-داعى, سوندايدان بىل­­گەنى, كور­گەنى كوپ بولعان ادام ءبىلىم­دى بولادى».

دەمەك, ابايشا توقتام بىلاي: «ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى». بۇدان قانداي پالساپالىق وي تۇيۋگە بولادى؟ ادام جاقسىنى كور­سە, سوعان ۇقساۋعا تىرىسۋى قاجەت. ونى بويىنا ءسىڭىرىپ, ومىرىنە سەرىك ەتسە ول ادام قور بولمايدى. جامان­نان قاشىپ, جاقسىلىققا جول تاپسا, سونى «ادام دەسە بولادى».

ءوز ۇلتىن وزگە ۇلتپەن سالىستىرىپ, شەندەستىرۋ – عىلىمي ءادىس. مۇ­نى ۇلى اباي جيىرما ءتورتىنشى قارا سوزىندە ەرەكشە پايدالانعان. مىنە, اباي ءىلىمىنىڭ مىقتىلىعى دا وسىندا.

جيىرما ءۇش وي تۇمادان تۇراتىن وتىز جەتىنشى ءسوز عاقليانىڭ ادام ومىرىندەگى ورنىن ايعاقتايدى. ءار مىسالدى تەرەڭدەپ قاراي باستاساق تالاي-تالاي وي يىرىمدەرىنە قانى­عاسىڭ. مۇنىڭ ءبارى ادام ءومىرى­نىڭ يمانشارتى سەكىلدى كورىنەدى. «ادام­­نىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستا­عان­­دىعىنان كورىنەدى, قالايشا بىتىرگەندىگىنەن ەمەس». بۇل ءسوزدىڭ استارىندا نە جاتىر؟ ادام قانداي دا ءبىر ءىستى ادام يگىلىگى ءۇشىن پايدالى ماقساتقا ارناپ باستاسا, ول مىن­دەتتى تۇردە اياقتالادى. اۋپى­رىمدەپ بىتپەيدى. ال كىمگە بولىسۋ كەرەك؟ كىسىگە ءبىلىمىن ەسكەرىپ بولىسۋ قاجەت, تاتىمسىز ادامعا جاسال­عان كومەك ونى بۇزادى. مىنە, وسى سوز­دەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتە ءماندى جانە قۇندى. ويتكەنى جەڭ ۇشىنان جالعاسۋ­شىلىق وسىندايدان باستالادى. اباي حاكىم وسىنى مەڭزەيدى.

اباي ءىلىمى قاي زاماندا دا قاجەت. ويتكەنى حاكىم اباي ءومىردى, قازاق­تىڭ بار قاسيەتىن زەردەلەگەن ادام. اباي ۇلتىن شەكسىز سۇيەتىن ۇلى تۇلعا.

حاكىم ابايدى قازاق قوعامىنىڭ بار ماسەلەسى الاڭداتادى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ابايدىڭ قازاقتىڭ دەر­بەس مەملەكەت بولۋىن اڭسايتىن تۇس­­­تارى از ەمەس. ول ەرەكشە كوزگە ۇرىپ تۇر­­ماعانمەن قىرىق ءبىرىنشى قارا سوزىن­دە ايقىن اڭعارىلادى. دەمەك, حاكىم اباي ءوز زامانىنا دا, ءوز قوعا­مىنا دا ريزا ەمەس. بۇل وسى قىرىق ءبىرىن­شى سوزدە ناقتى كورىنىس تاپقان وزگە ەل­دەرمەن تەڭەسۋ ءۇشىن قازاققا نە كەرەك؟

«... اۋەلى – بەك زور وكىمەت, جار­لىق قولىندا بار كىسى كەرەك». ال وكىمەت, جارلىق قاي جەردە بولۋى مۇم­كىن؟ ارينە, جەكە مەملەكەت بول­عان ەلدە بولادى. سوندا قوعام­دى وزگەر­تۋگە بولا­دى. ۇلكەندەردى تار­تىپ­كە شاقىرىپ, جاس بالالاردى «مەد­رەسەلەرگە بەرىپ» وقى­­­تىپ, قاجەت­تى سالالار بويىنشا ما­­­ماندار دايار­لاۋعا بولادى. قىز­دار دا قو­عامنىڭ ءبىر پايداسىنا جا­راۋى كە­رەك. ولاردى مۇسىلمان عىلى­مىنا جىبەر­سە, قوعام وزگەرمەك. ولار وزدەرى­نىڭ ال­دىن­داعى ۇرپاقتى الماستىرار ەدى.

ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ: «جال­پى ال­عاندا, ابايدىڭ قارا ءسوز دەي­تىن مۇرا­لارى كوركەم پروزا­نىڭ وزىنەن بولەك, ءبىر الۋانى بولىپ قالىپ­تانادى. بۇلار سيۋ­جەتتى شى­عار­مالار ەمەس. بۇرىنعى جازۋشىلار قول­دانعان ەستەلىك, مە­مۋار دا ەمەس. ستيل, مازمۇن جاعىنان العاندا, وسى شى­عار­مالار – ابايدىڭ ءوزى تاپقان ءبىر كور­كەمسوزدىڭ ءتۇرى دەپ باعالاپ ەدىم».

سايىپ كەلگەندە, اباي حاكىم قارا سوزدەرى ءوزىنىڭ فورمالىق, بايانداۋ, پا­يىمداۋ, ايقىنداۋ, تۇيىندەۋ جاعىنان العاندا قازاق حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ كونستيتۋتسياسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. ول قازاق حالقىنىڭ وركەنيەت جولىنداعى رۋحاني قازىناسى, عىلىمي قاينار بۇلاعى. ول ادامزاتتى تولعاندىراتىن ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەسى. اباي – ۇلتتىڭ كودى مەن پاسپورتى!

ءۋاليحان قاليجانوۆ,

ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى