قازاقستان وركەنيەتارالىق ديالوگتى دامىتۋعا اتسالىسىپ كەلەدى

– ءبىرىنشى كەزەكتە ترانسكونتينەنتالدى تاسىمال كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتسەك. بۇل سالاداعى قازاق­ستان-رەسەي ەكىجاقتى ىنتى­ماق­تاس­تى­عى­نىڭ دامۋى قان­داي دەڭ­گەيدە؟ جالپى, قازاق­ستان­نىڭ قاتى­سۋى­­مەن جۇزەگە اسى­رىلىپ جات­­­قان ترانسكون­تي­نەنتالدى تران­­­زيت جوبا­لارى­نىڭ دامۋ بولا­­­شاعى قانداي؟

– بۇل ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. مەن ءوزىم وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە كۋا بولعان ءبىر ما­سەلە, سوناۋ 2005-2008 جىلدارى رەسەيلىك جانە قىتايلىق تەمىر جولدار اراسىندا ءتىپتى كون­تەي­نەرلەردى قايتارۋ تۋرالى كەلىسىم دە بولماعان ەدى. سايكەسىنشە, ترانسكونتينەنتالدى جۇك تاسىمالى دەگەن قۇبىلىستىڭ ءوزى اتى­مەن بولعان جوق. ال قازىر جاع­داي باسقاشا. رەسەي, قازاق­ستان جانە بەلارۋس تەمىر جولدارى قۇ­رىلتايشىلىق ەتەتىن بىرىك­كەن كولىك لوگيستيكالىق كومپانيا اياسىندا تاسىمال كولەمى بىلتىردىڭ وزىندە 16%-عا ءوستى. نەگىزىنەن بۇل سالانىڭ دامۋ قار­قىنى وتە جوعارى. ەگەر سۋەتس كانالى ارقىلى ازيادان ەۋروپاعا تاسىمالداناتىن بارلىق جۇك تاسىمالى كولەمىن باعامداساق, وندا ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا 600 ملرد دوللاردى قۇرايدى ەكەن. سوندىقتان ءبىز كەزىندە تەمىرجول كولىگىندەگى كولەمنىڭ كەم دەگەندە 1%-ىن الساق, سونىڭ ءوزى اۋقىمدى تاسىمال كولەمى بولار ەدى دەپ ارمانداعان ەدىك. قازىر وسىنداي تاسىمال تۇرىنە قول جەتكىزدىك جانە ونى ءتيىمدى ات­قارۋدامىز. ءار تاراپقا جۇك جەت­كىزەتىن 15 جەلىمىز جۇمىس ىس­تەي­دى. جالپى جۇك تاسىمالىنىڭ وز­گە سالالارىنداعى ۇردىستەرمەن سا­لىستىرعاندا, تەمىر جول ءتران­زيتى – مەيلىنشە قارقىندى جانە وڭ دامىپ كەلە جاتقان بيزنەس. تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكا­لىق ءوسۋ ورتالىعىنىڭ قىتاي مەن وڭ­تۇستىك-شىعىس ازياعا بىر­تىن­دەپ جىلجۋى جۇك تاسىمالى ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىن ودان سا­يىن ارتتىرا تۇسەدى. سەبەبى تەك تەڭىز باعدارىنىڭ عانا بولۋى بۇل تاسىمال قاتىسۋشىلارىن ەگيپەتكە, سۋەتس كانالىنىڭ وت­كىزۋ مۇمكىندىگىنە جانە جالپى گەوساياسي وقيعالارعا تاۋەلدى ەتەدى. سوندىقتان ءبىز تەمىرجول با­عى­تىن دەر كەزىندە اشتىق دەسەك بولادى. ءاۋ باستا ءبىز جۇكتى 14 كۇندە جەتكىزەتىنبىز. قازىرگى تاڭدا مامانداردىڭ باعالاۋىنشا, جونەلتۋ جىلدامدىعى تاۋلىگىنە 1150 شاقىرىمنان اسادى جانە ونى  بۇدان دا ارتتىرۋعا بولادى. ياعني ءبىز ۇسىنعان باعىت باسە­كەگە قابىلەتتى. بىراق تەمىر ­جول كولى­گى مەن قۇرلىق كولىگى تاسى­مال­دارىنىڭ كولەمى جالپى تاسىمال كولەمىنىڭ نەبارى 0,60%-ىن عانا قۇرايدى.

– ءسىزدىڭ رەسەي اۋماعىنداعى كولىك ارتەرياسى قۇرىلىسى سانالاتىن ترانسەۋرازيالىق دامۋ بەلدەۋى جوباڭىز قىتاي­لىق ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» باس­تا­ماسىمەن قانشالىقتى ساي­كەس كەلەدى؟

– ءبىر جاعىنان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» باستاماسىن ءتۇ­يىس­تىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ بۇل ساۋالعا جاۋاپ ىسپەتتى. ەكىن­شى جاعىنان, ءبىز كەزىن­دە رەسەي ۇكىمەتىنە, عىلىم اكا­دە­مي­يا­سى­نا ۇسىنعان, ناقتى ءبىر بولى­گىن ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ارىپتەس­تەر­­مەن بىرلەسە كەلىسكەن ترانس­ەۋرا­زيالىق دامۋ بەلدەۋىنە كەلسەك, وندا ول قىتايلىق باستامانىڭ دامۋىنا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جاقسى دەمەۋ بولارى ءسوزسىز. بۇل جەردە مەن تەك تەمىر­جول ينفراقۇرىلىمىن عانا ايتىپ وتىرعانىم جوق. جالپى ەۋ­را­زيالىق كەڭىستىكتەگى ينف­را­قۇ­رىلىمنىڭ دامۋىن مەڭزەپ وتىرمىن. بۇل بارلىق قاتىسۋشى ەلدەرگە ءتيىمدى. ءبىرىنشى كەزەكتە وسى بەلدەۋ ارقىلى تەمىرجول باعىتى, اۆتوكولىك باعىتى داميدى. اۆتو­كولىك باعىتىندا, شىنىن ايتسام, مەنى ويعا قالدىراتىن ءبىراز ماسەلە بار. ارينە, اۆتوكولىك  ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قا­جەت. ول داۋسىز. بىراق بۇگىندە بۇكىل الەم كليماتتىڭ كۇرت وزگەرۋىنە, جەردەگى تەمپەراتۋرانىڭ جوعا­رى­لاۋىنا قارسى قانداي شارا قول­دان­امىز دەپ باس قاتىرىپ وتىر­عانىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. كلي­ماتتىڭ وزگەرۋى «جىلىجاي ەففەكتىسىمەن» تىعىز بايلانىس­تى. بۇل رەتتە, تەمىر جول كولىگى, اسىرەسە ەلەكترمەن جابدىقتالعان تەمىرجول كولىكتەرى ەكولوگيالىق كولىك تۇرلەرىنە جاتاتىنىن باسا ايتا كەتۋ كەرەك. وسىعان وراي, اۆتوموبيل كولىگىندەگى تاسىمال كولەمىنىڭ تۇراقتى ءوسىمى, مەن كەزىندە رەسەي تەمىر جولدارىنىڭ باسشىسى بولعاندىعىم ءۇشىن ەمەس, وبەكتيۆتى شىندىققا سال­ساق, بۇل ماسەلە ەكولوگيالىق ما­­­ڭىز­دىلىق تۇرعىسىنان نازار سالۋ­دى قاجەت ەتەدى جانە ءبىرىن­شى كەزەكتە تەمىر جول ينف­را­قۇرىلىمىن دامىتۋ كەرەكتىگىن اي­قىنداي تۇسەدى.

– شىنىندا, eco-friendly وتە ۇلكەن ماڭىزعا يە. سەبەبى قازىر كۇللى الەم كليماتتىق دا­ع­دارىسقا الاڭداۋلى.

– ارينە تەمىر جول كولىگىندە كومىرقىشقىل گازىنىڭ ءبولىنۋى اۋە ترانسپورتىنا قاراعاندا ەداۋىر از, ال اۆتوموبيل كولىگىنەن بىرنەشە ەسە تومەن. كەز كەلگەن بيز­نەس ءۇشىن تابىس تۇپكى ءارى نە­گىزگى ماقسات. بىراق قوعام, جالپى ادامزات مۇددەسى تۇرعىسىنان ءبىز بۇگىن قورشاعان ورتانىڭ احۋالىنا بەيجاي قاراي المايمىز.

– ءسىز قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ سىرتقى ساياسات­تاعى باستامالارىن قالاي ب­ا­عا­لايسىز؟

– مەن بۇل تۋرالى تەك قانا ءوزىم باقىلاپ, زەرتتەپ جۇرگەن با­عىت­تار بويىنشا كوزقاراسىمدى بىلدىرە الامىن. باسا ايتقىم كەلەتىنى, ءاۋ باستان ەۋرازيا­لىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس تۋرالى يدەيا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا تيەسىلى. ول وركەنيەتارالىق ديالوگ, وركەنيەتارالىق ىنتى­ماق­تاس­­تىق يدەياسىنا زور قولداۋ كور­­­سەتتى. ول – مىقتى ساياساتكەر. عا­­لام­دىق دەڭگەيدەگى ويشىل. سو­نىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالىق­ارالىق قاتىناستار مەن پوست­كە­ڭەستىك كەڭىستىكتە وسى باعىت­تاردى باسشىلىققا العان ەل رەتىندە تانىلۋدا.

– ەۋرازيا كەڭىستىگىندە پايدا بولعان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە جانە اتاپ ايتسام, بىرىڭعاي ەۋرازيالىق قاۋىم­داستىقتى قالىپ­تاستىرۋ جو­نىن­دەگى جوبالارعا ەۋروپا­نىڭ قاتىسۋى مۇمكىن بە؟

– بىرىڭعاي ەۋرازيالىق قا­ۋىم­­­داستىق تۋرالى ايتۋ قيىن. نەگە دەسەڭىز, ءبىز قاۋىم­داس­­تىق­­تىڭ قۇرامىنا كىم جانە نە كى­رەدى دەگەن ساۋالدى الدىمەن ناق­تى انىقتاپ الۋىمىز قا­جەت. ال ىنتىماقتاستىق, بىر­لە­سە جۇمىس ىستەۋ دەگەن تەرمين­دەر ماعان تانىس. ەسىمىزگە تۇسى­رە­­­يىك­شى, ليسسابوننان ورالعا دە­يىن­­­گى, كەيىن ليسسابوننان ۆلا­دي­­­ۆو­ستوكقا سوزىلعان ۇلكەن ەۋرو­پا يدەياسى گەنەرال شارل دە گوللعا تيەسىلى. بۇل رەسەيدىڭ نە­­مەسە قازاقستان تاراپىنان تۋ­عان ساياسات ەمەس. ەۋروپا مەن ازيا ارا­­­سىنداعى قارىم-قاتى­ناستىڭ دامۋ بولاشاعى مەن باسىم­دىق­تارى تۋرالى ءوز زامانىنىڭ ۇزدىك ويشىلدارى, ساقا ساياساتكەرلەر, ەۋروپالىقتار جاق­سى ءبىلدى. ءبىز ورتاق ەۋرازيالىق قۇر­­لىقتىڭ اياسىندا بىرىككەن­بىز. گەو­گرافيالىق تۇرعىدان شارت­تى تۇردە بولىنگەنىمەن, ءبىز ءبارى­بىر ورتاق ءبىر كەڭىستىكتە­­مىز. ەۋروپالىق ساياساتتىڭ قازىر­گى زامانعى تەندەنتسيالارى مۇن­داي دامۋعا ۇمتىلىستىڭ بارىن بايقاتادى. الايدا قازىرگى زا­مان­عى جاھاندانعان الەمدە تۋىن­داعان باتىس پەن شىعىس, اقش پەن رەسەي, اقش پەن قىتاي ارا­سىن­داعى قايشىلىقتارعا بايلانىستى كەيبىر گەوساياسي كوننوتاتسيا سالدارىنان باس تارتۋدا.

– قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپادا اقش-تان تاۋەلسىز جاڭا ساياسي باعىتتىڭ پايدا بولعانى ايقىن سەزىلۋدە. بۇل رەتتە ەۋروپا مەن رەسەيدىڭ جاقىن­داسۋى نەمەسە ولاردىڭ اراسىندا ستراتەگيالىق وداقتىڭ قالىپتاسۋى قانشالىقتى مۇمكىن؟

– بۇل – ەكىجاقتى ماسەلە. نەگە دە­سەڭىز, ەۋروپالىق ساياساتتا, اسى­رەسە فرانتسيادا وزگەرىس نى­شانى بايقالادى. ەكىنشى جاعىنان, كەلىسپەيتىنىم, مەركەل ء«بىز قورعانىس كۇشتەرىن رەسەي مەن اقش-تان ءوز مۇددەمىز بەن ساياساتىمىزدى قورعاۋ ءۇشىن قۇرۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. مەنىڭشە, بۇل قازىر ەۋروپادا جانە وعان كىرەتىن ەلدەردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان  شىنايى ساياسات ەمەس, جاي عانا ساياسي سيپاتتاعى فور­مۋلا. دەگەنمەن, مەنىڭ ويىم­شا, قازىر ەۋروپادا جۇزەگە اسى­­رىلعان نەمەسە جۇزەگە اسى­رى­لىپ جاتقان بىرىككەن ينتە­گرا­تسيالىق جوبالاردان بولەك, الەم­نىڭ بارلىق ەلدەرىمەن جەكەلە­گەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قا­جەتتىگى جانە جالپى ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتۋ كەرەكتىگى تۋرالى تۇسىنىك ويانىپ كەلەدى. ال ەگەر ەكىجاقتى قاتىناستار مەن ناقتى ەلدەردىڭ مۇددەسى تۇر­عى­سىنان كەلسەك, بۇگىندە رەسەي تاراپىنا نەمەسە قىتايعا قاتىس­تى بايقالاتىن اڭداپ اياق باسۋ­شى­لىق ەۋروپالىق ساياساتتىڭ جەمىسى دەي الماس ەدىم جانە بۇل باعىت­تىڭ وزگەرۋىن باقىلاۋىمىز ابدەن ىقتيمال.

– رەسەي بولاشاقتا ءوزىن ما­ڭىز­دى ينتەگراتسيالىق تارتى­لىس ورتالىعىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى پوزيتسياسىن ساقتاپ قالا الا ما جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەن باسقا مەملەكەتتەردى تارتۋداعى الەۋەتى قانداي؟

– بۇل وڭاي ماسەلە ەمەس. تا­ريح­قا كوز سالساق, رەسەي كەزىندە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ون­داي ءرول اتقارعانىن بىلەمىز. ءتىپ­تى تەك پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە عانا ەمەس, ەۋروپالىق كەڭىستىككە قانات جايدى. مىسالى, گااگا­داعى حا­لىقارالىق سوتتى قۇرۋعا كىم­نىڭ مۇرىندىق بولعانىن ەستەن شىعارمايىق. بىراق وسى تاريحي ءداستۇردى ساقتاۋ نەمەسە دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەرەك. وسى ورايدا, قازاقستاندا قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداقتى قۇرۋ يدەياسى ۇلكەن مانگە يە. مەن ول شاراع­ا قاتىستىم. بىرىنشىدەن, ول رەسەيدى پوستكەڭەستىك كەڭىس­تىك­تەگى ەلدەرمەن, ەڭ الدىمەن قازاق­ستانمەن بايلانىستىرا­تىن قاتىناستاردىڭ جاڭا ينتە­گراتسيالىق مازمۇنىن بايىتۋ دەپ بىلەمىن. ەكىنشىدەن, ول كۇش-قۋاتتى, ورتاق ينۆەستيتسيا­نى, بىرلەسكەن جوبالاردى تالاپ ەتەدى. بۇل تۇرعىدا وڭ ناتي­جەلەر بار. دەسەك تە, ءبىز بارشا­مىز ينتەگراتسيالىق كەلىسىمدەر مەن جوبالاردىڭ دەڭگەيىمەن قاناعاتتانامىز دەي المايمىز. مەنىڭ ويىمشا, بۇل سۇراق وڭ جاۋاپقا يە بولاتىنى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە, جىلدار بويى قا­لىپ­تاسقان ورتاق مادە­ني ءداستۇرى­مىز, ورتاق قارىم-قاتىنا­سىمىز بار. بۇل جەردە بۇكىل ورتاق تاريحىمىزدى كاپيتالعا اينالدىرۋدان باس تارتۋىمىز اقىماقتىق بولار ەدى.

– «استانا كلۋبىنىڭ» وتى­رى­سىنا قاتىسۋشى رەتىن­دە اتالعان حالىقارالىق پىكىر­تالاس الاڭىنىڭ ءرولىن قالاي باعالايسىز؟

– ونىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى دەسەم, اسىرا ايتپاعان بولار ەدىم. مەن بۇل الاڭمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەدىم. كلۋب ۇيىمداستىرعان كەزدەسۋلەردە جۇزدەسكەن ساراپشىلار, شىن مانىسىندە ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرلەرى, جوعارى دەڭگەيدەگى سايا­ساتكەرلەر مەن عالىمدار, زەرت­تەۋشىلەر. ەڭ باستىسى, فورۋمنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسە­لە­لەر ماعان وتە جاقىن. «وركە­نيەت­­تەر ديالوگى» ينستيتۋتى مەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سي­تەتىندەگى قىزمەتىم تۇرعىسى­نان ءتىپتى ەتەنە تانىسپىن دەسەم بولادى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ور­كەنيەتارالىق قاتىناس, وركە­نيەت­ارالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەر بيىگىنەن قاراعاندا حالىق­ارالىق قاتىناستار, گەوساياسي ما­سەلەلەردى زەرتتەۋدە قايتا ورلەۋ­د­ى باستان كەشىرۋدەمىز. ال بۇل ۇدە­رىس­تەردىڭ كوش باسىندا «استانا كلۋبى» الاڭى تۇرعانى ءسوزسىز.

اڭگىمەلەسكەندەر

جولدىباي بازار,

«Egemen Qazaqstan»,

زارينا سەيفۋللينا,

الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى