جىرجىس قاجى قارجاس ەلىنە ءسىڭىپ, ءوسىپ-ونگەن قوجالار اۋلەتىنەن. جىرجىس قاجىنىڭ ارداقتى ەسىمى جادىمىزدا ءوزىنىڭ مۇسىلماندىق قاسيەتتى پارىزىن ادال اتقارىپ كەتكەن جەرلەسىمىز رەتىندە ساقتالىپ قالدى. قاجى اتقارىپ كەتكەن ىزگى ءىستىڭ نەگىزگى ءمانى, ونىڭ قاراعاندى مەن كەرەكۋ وڭىرلەرىنىڭ اراسىنداعى توعىسقان جەرى ءمادراسى قىستاۋىندا, قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ اتا قونىسىنا جاقىن تۇستا مەشىت اشىپ, مەدرەسە سالدىرعانىندا ەدى.
بۇل XX عاسىردىڭ جاڭا عانا باستالعان كەزى بولاتىن. اتالعان كەزەڭدە وسى وڭىردەگى مەشىتتەر سانى اعا سۇلتان, پاتشا اسكەرىنىڭ پولكوۆنيگى شەنىندەگى مۇسا شورمان ۇلىنىڭ باياناۋىلداعى, حاكىم ابايدىڭ اكەسى, اعا سۇلتان قۇنانباي قاجىنىڭ قارقارالىداعى جانە قازاقستانعا كەڭىنەن تانىمال مەملەكەت قايراتكەرى قامزا بيجان ۇلى جۇمابەكوۆتىڭ اكەسى بيجان قاجىنىڭ پاۆلودار قالاسىندا سالدىرعاندارى سياقتى ءبىر قولدىڭ ساۋساعىمەن عانا سانارلىقتاي نەكەن-ساياق بولاتىن.
مۇنى ءبىرىنشى دەسەك, ال ەكىنشىسى – ونىڭ جوعارىدا ايتىلىپ وتكەن اللاعا جاعىمدى ىستەردى اتقارعاندىعى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولىپ كەتكەندىگى ەدى.
1929 جىلدىڭ اقىرعان اقپان ايىندا, ەل ادامدارى ءالى كۇنگە دەيىن ء«مادراسى» دەپ اتايتىن قىستاۋىنا سوتقا اپارۋ ءۇشىن ەكى ميليتسيونەر كەلەدى. سونداعى جىرجىس اتامىزدىڭ جازىعى, بار بولعانى مۇسىلمان ءدىنىنىڭ وكىلى ەكەندىگىندە ەدى. ساياسي جاعدايدى تەرەڭ تۇسىنە بىلگەن سەزىمتال جان, جەرلەستەرى جانە تۋعان-تۋىسقاندارىمەن باقۇلداسىپ قوشتاسادى. ۇيىنەن اتتانارىندا بارلىعىنا, جاراتقانعا جالبارىنىپ, ءوزىنىڭ «اللانىڭ سوتىن عانا مويىنداپ, ادامنىڭ سوتىن» كورگىسى كەلمەيتىنىن جەتكىزەدى. اۋىلىنان بىرنەشە شاقىرىم شىققاننان كەيىن قاجى اتامىز ناماز وقىپ الۋعا رۇقسات سۇرايدى. ورگان قىزمەتكەرلەرى رۇقساتتارىن بەرەدى. نامازىن وقىپ بولىپ, اتقا مىنگەن كەزدە قاجى اتامىزعا اللانىڭ جازىپ بەرگەن ءدام-تۇزى دا تاۋسىلادى. «اللاھۋ اكبار», دەگەن سوڭعى سوزدەرىمەن انا دۇنيەگە اتتانادى. مىنە, وسىدان كەيىن, قاجى اتامىزدى قالاي عانا «قاسيەتتى» دەپ ايتا المايمىز؟!
ءبىر قىزىعى, جىرجىس قاجىنى تەرگەۋگە شاقىرعان سوت توراعاسى دا اتامىزدان ءدارىس العان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولعان دەسەدى. ول دا ءوز ۇستازىمەن «وسىنداي كەزدەسۋدى» قالاماسا كەرەك.
قاجىنىڭ قازاسىنا بەرىلگەن استا ءماشھۇر ءجۇسىپ ءوزىنىڭ باتاسىندا: «اللاعا كەرەك نارسەنى جىرجىس اتقاردى, جىرجىسقا كەرەك نارسەنى اللا بەردى», دەگەن ەكەن.
شىنىندا دا, جىرجىس قاجى مەشىت پەن مەدرەسە اشىپ, اللاعا ۇنامدى ءىس اتقاردى, اللا دا ونىڭ تىلەگىن بىردەن قابىل قىلدى ەمەس پە!
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جىرجىس اتامىزبەن قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىنان 25 شاقىرىمداي جەردەگى, رۋحاني ءىلىم, ونەر جانە مادەنيەتتىڭ بەلگىلى ورتالىعى بولعان قارناقتاعى مەدرەسەدە بىرگە وقىعان ەكەن. بۇل مەدرەسە ورتالىق ازياداعى ەڭ ەجەلگى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولعان.
ەل ادامدارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, قانىش ساتباەۆتاي ۇلى عۇلامانىڭ اكەسى يمانتاي اقساقال باياناۋىلدان كەلە جاتىپ, ءوزىنىڭ ناشارلاعانىن سەزىسىمەن, قاسىنداعى سەرىكتەرىنە تەز ارادا جىرجىس قاجىنىڭ مەشىتىنە جەتكىزۋدى سۇراسا كەرەك. سوندىقتان جولداستارى توقتاماستان, شۇعىل تۇردە اتاعان جەرىنە جەتكىزىپ, سول جەردە باقيلىق بولعان دەسەدى. جىرجىس اتامىز دا وسىنداي ەلگە سىيلى ادامنىڭ سوڭعى دەمى شىققانشا قاسىندا بولىپ, دۇعاسىن وقىپ وتىرعان ەكەن. كەيىنىرەك جانازاسىن دا شىعارىپتى.
جاڭا عاسىردىڭ باسىندا, 2001 جىلى جىرجىس قاجىنىڭ شوبەرەسى, اكادەميك ارستان ماۋلەن ۇلى عازاليەۆ باباسىنىڭ قابىرىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتتى. بۇل 5 مامىردىڭ ب ۇلىڭعىر كۇنى ەدى. كۇنى بويى سوعىپ تۇرعان جەل جاڭبىرعا ۇلاستى, ارتى بۇرشاققا اينالىپ, قار دا جاۋدى. كەشكە قاراي, ەسكەرتكىش ورناتىلىپ بىتكەن كەزدە, اۆتوكولىكتەردە جىلىنىپ وتىرعان اقساقالدار قۇران وقۋعا شاقىرىلدى. ءبىر عاجابى, قۇراننىڭ العاشقى سوزدەرى وقىلا باستاعان كەزدە تىنىمسىز سوققان سۋىق جەل كىلت توقتاپ, ەندى ءبىر ساتتە كۇن كوزى دە كورىنىپ, شايداي اشىلعان ساۋلەسى ادامدار وتىرعان جەردى شامامەن العاندا ديامەترى 200 مەتردەي بولاتىن كونۋس تۇرىندە جاپ-جارىق قىلىپ جىبەردى. قۇرانعا قاتىسىپ وتىرعان ادامداردىڭ ءبارى دە وسىعان تاڭعالىپ, تاڭداي قاقتى. ءبىز شىن مانىندە ءبىر عاجايىپ ءىستىڭ ەرىكسىز كۋاگەرلەرى سياقتى بولدىق. مۇنى تابيعاتتىڭ ەرەكشە ءبىر قۇبىلىسى دەيمىز بە, الدە قاجىنىڭ تاعى دا ءبىر قاسيەتى مە ەدى؟!
جىرجىس اتامىز 1929 جىلى قايتىس بولسا دا ارتىندا مەشىتى مەن مەدرەسەسى قالعان ەدى. قاجىنىڭ ءوزى بولماسا دا, كوزى بولىپ تۇرعان وسى قاسيەتتى ءبىلىم مەن رۋحاني مەكەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ دە كوز قۇرتىنا اينالدى. ولكەمىزدىڭ وتكەن XX عاسىرداعى جىرجىس قاجى, يمانتاي اقساقال, ءماشھۇر ءجۇسىپ سياقتى ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءومىر جولدارى توعىسقان مەشىت پەن مەدرەسە دە شولاق بەلسەندىلەرگە ءتىلسىز جاۋ بولىپ كورىنسە كەرەك. ولار وسىلاردى بۇزىپ, ولاردىڭ كىرپىشتەرىن وسى ءمادراسى قىستاۋىنان جەتى شاقىرىمداي جەردەگى جاڭا عانا قۇرىلعان اقجار كولحوزىنا اكەلىپ, باستاۋىش مەكتەپ سالىپتى.
ارينە ىشتەرىنەن قاسيەتتى ادامنىڭ ارۋاعىنان قورىققان بولۋلارى دا كەرەك, بىراق وزدەرىن ء«بىز بۇل كىرپىشتەردەن ءبىلىم ورداسىنىڭ قابىرعاسىن قالادىق», دەپ تە اقتالعان شىعار.
اللاعا جاعىمدى ىستەر ىلعي دا جالعاسىن تابا بەرەدى. 2019 جىلدىڭ قاراشا ايىندا وڭىرىمىزدە تاعى دا ءبىر ايتۋلى وقيعا بولدى. بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى بوتاقارا كەنتىندەگى جىرجىس قاجى مەشىتى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, جاڭعىرتىلدى.
وتكەن حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى مەشىتكە ارناپ بەرىلگەن بۇرىنعى اۋداندىق تۇرمىس كومبيناتىنىڭ عيماراتى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ بۇگىنگى تالاپتارى مەن تىلەكتەرىنە سايكەس كەلمەيتىن بولىپ شىقتى. سوڭعى 10 جىل بويى قاجىنىڭ شوبەرەسى ارستان ماۋلەن ۇلى مەشىتكە جىل سايىن جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىرعانىنا قاراماستان, سوڭعى جىلدارى ول كۇردەلى جوندەۋگە مۇقتاج بولىپ, قۇلازىڭقىراپ قالعان ەدى.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ءبىر جىل بۇرىن عيماراتتىڭ كۇردەلى قايتا جوندەۋىن موينىنا الاتىن ازامات تا اياق استىنان تابىلدى. بيىكتىگى 15 مەتر مۇنارا سالىندى, مەشىتتىڭ سىرتى تولىعىمەن ساپالى قىزىل كىرپىشپەن قاپتالىپ, عيماراتتىڭ ىشىندە دە كەڭ كولەمدى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. مەشىتتىڭ اۋلاسىندا 300 ورىندىق اسحانا قۇرىلىسى دا باستالدى.
«ازامات اياعىن تۋعان جەرگە, ارقاسىن تۋعان ەلگە تىرەيدى», دەگەن, وسى اللاعا جاعىمدى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا قازىر نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇراتىن, ءوز وڭىرىمىزدەن شىققان جاس كاسىپكەر قانات نۇرماعامبەتوۆ سياقتى ازامات تۇردى. ونىڭ اناسى جوعارىدا ايتىلعان جىرجىس قاجىنىڭ مەشىت اشىپ, مەدرەسە سالدىرعان مادرەسە قىستاۋىنا جاقىن جەردەگى اقجار اۋىلىنان ەكەن. قانىنا تارتقان ازاماتقا ءبىر اللانىڭ ءوزى ءجون سىلتەگەندەي ەمەس پە؟!
اللاعا جاعىمدى ءىستى باستاماس بۇرىن, قانات ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ۇيقىسىنان ويانعان كەزدە, ارقاسىنىڭ ءبىر جەرى ىسىنگەنىن سەزىپ, زايىبىنا كورسەتەدى. ال جارى بولسا ونىڭ ارقاسىنداعى ىسىنگەن جەردە اراب جازۋىنا ۇقساس بەلگىلەردىڭ پايدا بولعانىن ايتىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الادى. وسىعان قايران قالعان قانات ءوزىنىڭ قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىندا ىستەيتىن تانىسىنا وقىتسا, ارقاسىندا «اللا بەرەدى», دەگەن سوزدەر جازىلعان ەكەن. بۇدان ءارى نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلمەگەن قاناتقا ول اللاعا جاعىمدى ءبىر ءىس اتقارۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتىپ, كەڭەسىن دە بەرەدى. وسىدان كەيىن قانات بوتاقاراعا كەلىپ مەشىت سالماقشى بولادى.
وسى جاعدايات بولاردان ءبىر جۇما بۇرىن جىرجىس قاجى مەشىتىنىڭ يمامى رۇستەم قاجى دا ءبىر اللادان مەشىتكە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە كومەك بەرەتىن ادام تاۋىپ بەرۋدى سۇراپ, نيەت قىلعان ەكەن.
مىنە, وسى كەزدە وسىنداي نيەتپەن كەلگەن قاناتقا رۇستەم يمام جاڭا مەشىتتەن بۇرىن, بار مەشىتتى قايتا جاڭعىرتۋدى سۇرايدى. بۇعان كەلىسكەن قانات باۋىرىمىز دا بەل شەشىپ ىسكە كىرىسىپ كەتەدى.
«اللاعا جاعىمدى, ادامعا تاعىلىمدى», وسى ءىس تە ۋاقىتىمەن ءبىتتى, بىلتىر 6 قاراشادا اۋدان ورتالىعى بوتاقارادا, قايتا تۇلەپ, قايتا كوركەيگەن جىرجىس قاجى مەشىتىندە سالتاناتتى جيىن ءوتتى, قۇران وقىلىپ, اس بەرىلدى.
اۋدان تۇرعىندارى مەن باسشىلىعى, قاراعاندى, نۇر-سۇلتان جانە باسقا قالالاردان كەلگەن قوناقتار دا قانات نۇرماعامبەتوۆ سياقتى اللانىڭ نۇرى جاۋعان ازاماتقا باتالارى مەن العىستارىن جاۋدىردى. ءبىز بولساق, جىرجىس قاجى بابامىزدىڭ تاعى دا ءبىر قاسيەتىنە كۋا بولدىق!
بوراش تولەۋوۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
قاراعاندى وبلىسى