قورشاعان ورتانىڭ ءسانى سانالاتىن ءارى ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىن كورسەتكىشى ءرولىن اتقاراتىن جابايى قىزعالداقتار القابى بۇگىندە ەرەكشە قورعاۋعا ءزارۋ. نازار اۋدارارلىق جايت, وسى كەزگە دەيىن دالا وسىمدىكتەرىنىڭ جويىلعان نە ازايعان تۇرلەرى تۋرالى ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزىلگەن جوق.
«دالانى ساقتاۋ جابايى قىزعالداق وشاقتارىن قورعاۋدان باستالۋعا ءتيىس», دەيدى جارتى عاسىردان بەرى ەلىمىزدەگى ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعىن زەرتتەپ كەلە جاتقان ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقىلجان تەلەۋوۆ. ويتكەنى قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى سەلەۋ, بەتەگە, تىرساق (ەركەكشوپ), جوڭىشقا, بۇرشاقتۇقىمداس سەكىلدى كوپجىلدىقتارمەن قاۋىمداسا تىرشىلىك كەشەتىن قىزعالداق تازا جەردە وسەدى, لاستانعان, توزعان جەرگە شىقپايدى, جانىنا ءارامشوپ جولامايدى. الايدا تابيعات پەن اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋى, جايىلىمداردى جىرتۋ, بەي-بەرەكەت قۇرىلىس, جول جوندەۋ جۇمىسى سەزىمتال وسىمدىكتىڭ ءوسۋ اياسىن تارىلتا ءتۇستى. دانىنەن كوكتەپ, جاندىكتەر ارقىلى تارالاتىن, دالامىزدىڭ ءسانى – جابايى قىزعالداق جويىلسا, تۇتاس جايىلىم توزادى. سول تۇرعىدا قىزعالداقتىڭ ب ۇلىنبەگەن تابيعي وشاقتارىن ساقتاۋ كەرەك.
قىزعالداقتىڭ ەجەلگى تابيعي وشاقتارى تيان-شان تاۋلارىنىڭ بوكتەرى, الاتاۋ, قاراتاۋ, سىر بويى, تورعاي ءۇستىرتى اينالاسى. كوكتەمدە دالانى قۇلپىرتاتىن وسىمدىكتىڭ گرەيگ, كاۋفمان, شرەنك تۇرلەرى ەلىمىزدە كەڭىنەن تانىمال. اقتوبە وبلىسىندا شرەنك (گەسنەر) قىزعالداعىنىڭ تابيعي وشاعى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ سارات اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قامقا دەگەن جەردە, 60 گەكتار اۋماقتا ءوسىپ جاتىر. جۋاشىقتارى مەن گۇلدەرى ءىرى شرەنك قىزعالداعىنىڭ اق, قىزىل, سارى تۇرلەرىنىڭ اراسىنان القىزىل, الاشۇبار, قىزىل سارى تۇستەرى دە ۇشىراسادى. وسى القاپقا 2018 جىلدان بەرى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان اقىلجان نۇرحايىر ۇلى وسى ماڭدا جەر قازۋ جۇمىسىنا تىيىم سالۋدى ۇسىنادى. ويتكەنى كارەرلەر قازىلىپ, قۇم مەن قيىرشىق تاس الىنىپ جاتىر.
«قامقا – مال تۇياعى سيرەك باساتىن, اۋىل مەن جول بويىنان وتە الىس ورنالاسقان جەر. ءساۋىردىڭ اياعىندا وسى القاپتا ءار 100 شارشى مەتر اۋماقتا 50-65 تۇپكە دەيىن قىزعالداق ءوسىپ تۇردى. ءبىر وسىمدىكتىڭ بيىكتىگى 23-27 سانتيمەتر, جۋاشىقتارى مەن كۇلتەلەرى وتە ءىرى بولىپ كەلەدى. بۇل ارجاعى ارقا, تورعاي ۇستىرتىنەن تارالعان جابايى قىزعالداقتىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان تارالىم وشاعى», دەيدى عالىم.
دالا وسىمدىگى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ارەكەتىنەن زيان شەگەتىنى جۇرتقا ءمالىم. مۇناي, حيميالىق رەاگەنتتەر قالدىقتارى توگىلگەن, اۋىر كولىكتەر تاپتاعان القاپتا ارتىنان وسىمدىك جامىلعىسى سيرەيدى. مۇنداعى توپىراق جامىلعىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە 15-20 جىل كەرەك. قىزىل كىتاپقا ەنگەن وسىمدىك القابىندا جەر قازۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە قىزعالداق گۇلدەپ, ساباعى قۋراپ قالعان مەزگىلدە عانا رۇقسات بەرىلىپ ءجۇر. مۇنىڭ زاردابى اۋىر. ۇڭعى ورناتۋ, قازۋ كەزىندە وسىمدىكتىڭ جەر استىندا جاتقان جۋاشىعىنا زيان كەلگەندىكتەن, وسپەي قالادى. تامىرىنان ەمەس, دانىنەن كوبەيەتىن وسىمدىكتىڭ ەرەكشەلىگى وسىندا. ءدانى توپىراققا تۇسكەن سوڭ اينالاسىنا قۇرتتار, باكتەريالار مەن ساڭىراۋقۇلاق شوعىرلانىپ, مينەرالدى زاتتار ءتۇزىپ, جۋاشىعى وسەدى. ودان كەيىن جەر بەتىنە ساباعى شىعادى. بەس جىل وتكەندە عانا گۇلدەيدى. سوندىقتان ونى جۇلۋعا بولمايدى.
وڭىردەگى تانىمال تابيعي وشاقتاردىڭ ءبىرى – تامدى وزەنىنىڭ تەمىرەي دەپ اتالاتىن ساعاسىنداعى قار سۋىمەن تولىعاتىن بۇلاق كوزىندە وسكەن قاندىاعاش (ولحا) توعايى. تەمىرەي تامدىعا, ال تامدى ەلەك وزەنىنە قۇيادى. تەمىرەي بۇلاعىن قاندىاعاش توعايى ۇستاپ تۇر. قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن اعاش توڭىرەكتەگى ەكوجۇيەگە وسىلايشا جاعىمدى اسەر ەتەدى. ەگەر تەمىرەي سۋالسا, تامدىعا سۋ كەلمەيدى. تامدى سۋالسا, ەلەككە قاۋىپ. ەكوجۇيەنى قالىپتى جاعدايدا ۇستايمىز دەسەك, الدىمەن دالانى ساۋىقتىرۋىمىز كەرەك. ول توپىراقتى ساقتاۋ, جايىلىمدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋمەن ساباقتاسا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. وسى جۇمىس ارقاسىندا اۋىلداردا تىرشىلىك جاندانادى. جايىلىمداردى قالپىنا كەلتىرىپ, ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتاردى وركەندەتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىن دە شەشەمىز. ادامدار تازا تابيعي ءونىمدى تۇتىنادى, تابيعات جاڭارادى. بۇگىندە اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە ساپاسىز ازىق-ت ۇلىك تۇتىناتىنىمىز دا سەبەپ بولىپ وتىر. اۋىلداردا سۋ تاپشىلىعىنان مال باعۋ قولايسىز, جايىلىم توزدى, ءشوپ تە سيرەگەن. توزعان جايىلىمداردى ساۋىقتىرۋ تابيعي وسىمدىكتەر قاۋىمداستىعىن قالپىنا كەلتىرۋدەن باستالادى. تابيعي قاۋىمداستىق بۇزىلعاندا, ولاردىڭ ورنىن ءارامشوپ باسادى.
اقتوبە وبلىسىنىڭ تابيعي جاعدايىندا شولگە ءتوزىمدى, قۇرعاق كونتينەنتالدى كليماتتا وسەتىن اعاش-بۇتالاردى وسىرگەن ءجون. سۋدى, ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن اعاشتى وتىرعىزۋ بۇل جاقتا وراسان شىعىنعا تۇسەدى. جەرگىلىكتى كليماتقا ءتوزىمدى اعاش-بۇتالاردى وتىرعىزۋدى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى قولعا العان ءجون.
اقىلجان نۇرحايىر ۇلى كوپ جىلعى زەرتتەۋى نەگىزىندە اياز بەن قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى 45 ءتۇرلى اعاش پەن بۇتانىڭ ءتىزىمىن جاساقتاعان. بيولوگ عالىم وسىمدىك كوشەتتەرىن كوبەيتىپ, دالالىقتاعى وزەندەر مەن جول بويىنا وتىرعىزۋعا ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت دەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, تابيعاتقا قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن وزگەرتۋىمىز كەرەك. دالانى قۇر توپىراق جامىلعىسى ەمەس, وزىندىك تابيعاتى قالىپتاسقان, ساي-سالاسى, وزەن-كولى, جەراستى سۋىمەن جالعاسقان بۇلاق كوزدەرى بار, وسىمدىگى مەن جان-جانۋارلارى تىرشىلىگى قىزىپ جاتقان ءتىرى تابيعي كەشەن دەپ قاراۋ كەرەك.
ەرىگەن قار سۋىن كوكتەمدە وسىمدىك تامىرىمەن بويىنا سىڭىرەدى, سودان جەراستى سۋىنا قوسىلادى. وسىمدىگى جوق بوس جەردە ەرىگەن سۋ جينالادى دا, ەكپىندەتە توپىراق جامىلعىسىن اعىزىپ الىپ, وزەنگە قۇيادى. كەيىنگى جىلدارى كوكتەمدە قار بۇرىنعىداي ۇزاق ەرىمەيدى, دالاعا سىڭبەيدى, بىردەن ساي-سالانى قۋالاپ, وزەنگە قۇيىلادى. ويتكەنى جولدا تامىرلارىمەن سۋدى ۇستايتىن وسىمدىك جامىلعىسى سيرەگەن. جايداق جەردە سۋ كوپ تۇرمايدى, نە تەز بۋلانادى. تەلەگەي تەڭىز سۋ بىردەن اعىپ كەتەدى دە, جاز شىققان بويى سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىرايمىز. تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى, دالا وسىمدىكتەرىنىڭ تارالۋ اياسىنىڭ كەمۋى, جەر قازۋ جۇمىسىنىڭ كۇشەيۋى قورشاعان ورتاعا وسىنداي وراسان زيان تيگىزىپ وتىر. سوندىقتان دا دالانى قالپىنا كەلتىرۋگە سالماقتى كوزقاراسپەن قاراپ, تابيعاتقا جاناشىرلىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. ەڭ باستىسى – عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ جاعدايىن تالداۋ مەن جانۋارلار دۇنيەسىن ساقتاۋعا قاتىستى عىلىمي تالداۋ جۇرگىزۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە.
اقتوبە وبلىسى