ورەن جۇيرىك

ءدال قازىر اۋدارماشى – وتە قات كاسىپ. جالپى, جاقسى اۋدارماشى قاي كەزدە دە قات بولعان. ءبىز ءۇشىن ءداستۇرلى سانالاتىن ورىسشادان قازاقشاعا اۋداراتىنداردىڭ قاتارى دا سيرەكسىپ بارادى. ال بۇرىننان دا از كەزدەسەتىن قازاقشادان ورىسشاعا اۋداراتىنداردىڭ قانى ءتىپتى جەرگە تامباي تۇر دەۋدىڭ دە ارتىعى جوق. سول قانى جەرگە تامباي تۇرعانداردىڭ ورتاسىنان دا عوسمان تولەعۇل ويىپ تۇرىپ ورىن الادى.

ونىڭ اۋدارمالارىنىڭ ساپاسى جونىندە ايتا جاتارمىز. قازىرشە سانىن عانا ءسوز ەتىپ كورەيىك. قايران قالدىرادى. عوسمان تولەعۇل بۇعان دەيىن قازاقشادان ورىسشاعا 43 كىتاپ, ورىسشادان قازاقشاعا 22 كىتاپ اۋدارىپتى. ءبىزدىڭ وسى جازعانىمىز جارياعا شىعىپ ۇلگەرگەنشە بۇل كورسەتكىش ۇلعايسا ەش تاڭدانبايمىز. مۇنىڭ سىرتىندا ونىڭ ولكە تاريحى, ءتىل تاعدىرى, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن قوعامدىق تۇراقتىلىق ماسەلەلەرىنە ماقالالار جازىپ, سۇحبات بەرىپ جاتاتىنى, سان ءتۇرلى جيىن-جينالىستاردا تەرەڭنەن تارتىپ ءسوز سويلەيتىنى تاعى بار. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ول تۇڭعىش ءتىل فورۋمىندا بايىپتى بايانداما جاسادى, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەرىنە جان-جاقتى توقتالدى, ناقتى-ناقتى ۇسىنىستار جاسادى. سول ءتىل فورۋمىنان دايىنداعان ەسەبىندە ء(«تىل تاعدىرى تالقىلاندى», «Egemen Qazaqstan», 2019 جىل, 25 قازان) جۋرناليست ايا ءومىرتاي: «ال ىرگەدەگى اقمولا وبلىسىنىڭ جاعدايىن ساراپتاعان قحا عىلىمي-ساراپتاما كەڭەسىنىڭ مۇشەسى عوسمان تولەعۇل قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق قىزمەتىن جانداندىرۋ, قازاق ءتىلىن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى, عۇرپىمىزدى جەتكىزۋشى قۇرال عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ ەرتەڭىن جالعاستىرۋشى, عىلىم مەن ەكونوميكانى ىلگەرىلەتۋ تەتىگى تۋراسىندا شەشىلە سويلەدى», دەپ جازعان ەدى.

ول ءومىر بويى شىعارماشىلىق ۇجىمداردا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەگەن, اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەر رەداكتسيالارىندا جۋرناليست, وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى, وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ باسشىسى, مينيسترلىكتىڭ ءبولىم باسشىسى, وبلىستىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى سياقتى قىزمەتتەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن اۋىستىرعان. عوسمان تولەعۇلدىڭ اتى مەملەكەتتىك قىزمەت اگەنتتىگىنىڭ قۇرمەت كىتابىنا ەنگىزىلگەنى كوپ جايدى اڭعارتادى. ءسوز باسىندا ايتقان اقتاۋداعى ءىس-شاراعا ول اقمولا وبلىستىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى رەتىندە قاتىسقان بولاتىن. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ باسشىلىق ەتە باستاعاننان بەرى جۇمىسى جاڭاشا جاندانعان بۇل ۇيىمنىڭ اياسىندا ول اتقارار شارۋا قىرۋار. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ جانىنداعى عىلىمي-ساراپتاما كەڭەسىنىڭ, اقمولا وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ, اقمولا وبلىستىق بيلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تىندىراتىن تولىمدى تىرلىگى ءبىر توبە. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلگەندە, ونىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ, ۇزىن سانى 65 كىتاپتى ارى دا, بەرى دە اۋدارىپ تاستاعانىنا تاڭدانباۋ قيىن-اق. ول كىتاپتاردىڭ كولەمى ءارتۇرلى عوي دەگەندە دە, بۇل – الاپات ەڭبەك!

ءوز باسىم عوسمان تولەعۇلدىڭ ەسىمىن العاش رەت مۇحتار ماعاۋيننىڭ اۋزىنان ەستىگەنمىن. سوندا مۇحاڭ وزىنە كوكشەتاۋدان بەيتانىس ءبىر جىگىتتىڭ حابارلاسقانىن, «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسىن» اۋدارۋعا كەلىسىم سۇراعانىن, ول كەزدەگى قيىنشىلىققا بايلانىستى باسپا ءجوندى قالاماقى تولەي المايتىنىن جەتكىزگەندە, كىتاپتى تەگىن اۋدارۋعا دايىن ەكەنىن ايتىپ, تاڭداندىرعاندىعىن اڭگىمەلەپ ەدى. ادامدى وڭايلىقپەن ماقتاي قويمايتىن ۇلان-عايىر ءبىلىم مەن بولەكشە تالعام يەسىنىڭ سول باعاسىنان سوڭ «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسىنىڭ» ورىسشاسىن مەن دە تاۋىپ الدىم, ءتۇپ-تۇگەل قايتا وقىماعانمەن ءبىراز جەرىن قاراپ شىقتىم. شىنىندا دا, ءبىلىپ اۋدارىلعان ەڭبەك, جانى اشىپ جاسالعان جۇمىس ەكەن.

اۋدارماشىعا سىناق كوپ. سونىڭ ءبىرى – اۋدارۋعا كىتاپ تاڭداۋ. عوسمان تولەعۇل حالىققا كەرەكتى تالاي دۇنيەنى ءورىستىلدى وقىرماننىڭ ولجاسىنا اينالدىردى. قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ («س دۋموي و بۋدۋششەم سترانى», «مودە حان. نەپوكورەننىي دۋح»), الىبەك اسقاردىڭ («رودنيكي روجدايۋتسيا ۆ گوراح»), قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ («پاميات و ۆرەمەني, سوبىتياح, ليۋدياح»), نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ («سكوربنى دۋمى, چۋتوك سون», «درەۆنيە ليتەراتۋرنىە پامياتنيكي تيۋركسكيح نارودوۆ»), ايقىن نۇرقاتوۆتىڭ («پۋت ك سەبە. پوەتيچەسكيە تراديتسي ابايا»), جارىلقاپ بەيسەنباەۆتىڭ («چوكان ۆاليحانوۆ»), قورعانبەك امانجولدىڭ («جيزن – پريمەر»), سەرىك نەگيموۆتىڭ («ماليك گابدۋللين»), ساۋلە دوسجاننىڭ («موە چۋجوە سەردتسە»), باسقا دا اۆتورلاردىڭ كوركەم دەسەڭىز كوركەم, تاعىلىمدى دەسەڭىز تاعىلىمدى كىتاپتارى ءارى اۋدارۋعا دۇرىس تاڭدالعان, ءارى جاقسى اۋدارىلعان. مۇنى عوسمان تولەعۇلدىڭ ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارعان كىتاپتارىنا قاتىستى دا ايتا الامىز. «نۇرسۇلتان نازارباەۆ: بەيبىتشىلىك جانە قوعامدىق كەلىسىم يدەياسى», «وي-قازىنا انتولوگياسى (حح عاسىر)», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى. مەملەكەتتىك ساياسات يمپەراتيۆتەرى», «الەمدىك ساياساتتانۋ انتولوگياسى», «يننوۆاتسيالار جانە جوعارى ءبىلىم: ۇلگى مەن تۇجىرىمداما», «قازىنا. مۇناي, اقشا جانە بيلىك ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك كۇرەس تاريحى», «ساياسي سانا ساڭلاقتارى», «ەتنوساياسي سوزدىك», «اقشا», «ەكونوميكا» سياقتى كىتاپتاردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلەۋلى ەڭبەكتەر.

اقمولا جەرىنە كوشىپ كەلگەندە عوسماندى وسىنداعى ءوزىمىزدىڭ مينيسترلىكتەن كوردىم. مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مينيسترلىك دە­پارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى الىبەك اسقاروۆ: «بىزدەگى مىقتى جىگىتتەردىڭ ءبىرى, ەكى تىلگە بىردەي, ورىسشادان قازاقشاعا دا, قازاقشادان ورىسشاعا دا اۋدارا بەرەدى», دەپ ماقتاپ سويلەيتىن. بىراق ول تۇستا ءبىز عوسەكەڭمەن ارالاس-قۇرالاس بولا قويعان جوقپىز. جىلى امانداسۋدان اسپادىق. ءسويتىپ جۇرگەندە وبلىس ورتالىعى كوكشەتاۋعا قايتا اۋىستى دا, عوسمان مينيسترلىكتىڭ سول وبلىستاعى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ بەكىتىلدى. ونىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە مىعىمدىعىنا اقپارات ءمينيسترى مىندەتىن اتقارعان 2003-2004 جىلداردا ءوزىم دە ناقتى كوز جەتكىزە الدىم. كوكشەتاۋدان كەلەتىن قاعازداردىڭ ماسەلەنى تالداۋى دا, ءسوز ساپتاۋى دا باسقاشالاۋ بولىپ تۇراتىن.

اۋدارماشىعا كەرەك قاسيەتتىڭ ءبىرى – جان-جاقتى بىلىمدىلىك. ونىڭ شارتى – بىلۋگە قۇشتارلىق. عوسماننىڭ كوپ وقيتىن, كوپ توقيتىن قاسيەتىن كەيىننەن «ادامزات كۇنتىزبەسى» دەگەن كىتابىمدى تارجىمەلەۋى بارىسىندا دا تاني ءتۇستىم. بىلاي قاراعاندا, تاريحتاعى ەلەۋلى وقيعالاردى قىسقا سويلەمدەرمەن بايانداپ قانا وتىراتىنداي كورىنەتىن بۇل ەڭبەكتىڭ اۋدارماسى ونشا قيىندىققا تۇسپەۋگە ءتيىس. بىراق بۇل بىلاي قاراعاندا عانا. مۇنداعى فاكتولوگيالىق ماتەريالدىڭ بايلىعى اۋدارماشىدان وتە ىقتياتتىلىقتى, اجەپتاۋىر ءبىلىمدى تالاپ ەتەدى. عوسماننىڭ وسى كىتاپتى تارجىمەلەۋ كەزىندە ورىسشادان اۋدارىلىپ پايدالانىلعان قانشاما دايەكسوزدەردىڭ تۇپنۇسقاسىن ءوزى تاۋىپ, سولاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرگەنىن ايتىپ جاتۋ ۇزاق شارۋا. سول ءۇشىن اۋدارماشىنىڭ تالاي تومداردى كىتاپحانادان قاراعانىن, الگى دايەكسوز الىنعان تۇستى ىندەتىپ وتىرىپ قالاي تاپقانىن جاقسى سەزىنەمىن. ولاردىڭ سىرتىندا اۋدارماشى وسى جۇمىستىڭ ۇستىندە ادەبيەتتى, ونەردى جاقسى بىلەتىنىن دە كورسەتتى. بىرەر عانا مىسال كەلتىرەيىن.

ايتالىق, ك.فەديننىڭ «عاجايىپ جاز» رومانى جونىندە جازىلاتىن تۇس بار. ونىڭ ءوز اتى «ۋديۆيتەلنوە لەتو» بولۋى دا, «ديۆنوە لەتو» بولۋى دا, «چۋدەسنوە لەتو» بولۋى دا مۇمكىن عوي, الايدا اۋدارماشى اداسپايدى – «نەوبىكنوۆەننوە لەتو» دەگەن ءوز نۇسقاسىن الادى. م.ماعاۋيننىڭ «قوبىز سارىنى» كىتابىن «موتيۆى كوبىزا» نەمەسە «ناپەۆى كوبىزا» دەي سالمايدى, كەزىندە ول كىتاپتىڭ «كوبىز ي كوپە» دەپ اۋدارىلعانىن ەسكەرەدى. تاعى دا وسى اۆتوردىڭ «الاساپىران» رومانىن الايىق. بۇل ءسوزدى «راسپۋتيتسا», «پەرەپولوح», «نەرازبەريحا» دەمەگەنمەن, «سۋمياتيتسا», «سمۋتا», «سمۋتنىە ۆرەمەنا» دەپ الۋعا دا بولادى. اۋدارماشى كىتاپتىڭ ورىسشاداعى ءوز اتاۋىن بىلگەندىكتەن دە «ۆەشنيە سنەگا» دەپ العان. ستەينبەكتىڭ «دۇربەلەڭ قىس» رومانىن «ترەۆوجنايا زيما» دەپ شاتاسۋ قيىن ەمەس. ال رومان ورىسشادا «زيما ترەۆوگي ناشەي» دەپ الىنعان. اۋدارماشى ونى جاقسى بىلەدى. نەمەسە مولەردىڭ پەساسى بو­يىنشا اۋەزوۆ تەاترىندا قويىلعان «جەندەتتەر» سپەكتاكلىنىڭ اتىن «پالاچي» دەپ الماعاندا قالاي الارسىز؟ جوق, اۋدارماشى ول پەسانىڭ ورىسشاعا «كابالا سۆياتوش» دەپ اۋدارىلعانىن بىلەدى, سولاي الادى. ا.جۇبانوۆتىڭ «زامانا بۇلبۇلدارىن» «سولوۆي ەپوحي» دەمەي, ورىسشا كىتاپتىڭ وزىندەگى «سولوۆي ستولەتي» دەگەن نۇسقانى ۇستانادى. وسىنداي مىسالدار تولىپ جاتىر. قازاقشا نۇسقادا بىرەر جەردە ادامداردىڭ تۋعان نەمەسە قايتىس بولعان جىلدارىندا جەكەلەگەن تسيفرلار اۋىسىپ كەتكەن تۇستار دا بار بولىپ شىقتى, ولاردى دا اۋدار­ماشى ءوزى بايقاپ, ورىسشاسىندا تۇزەتىپ جىبەردى.

ونىڭ ورىس ءتىلىن سونشالىقتى ەركىن مەڭگەرگەنى پۋشكين اۋدارمالارى تۋرالى زەرتتەۋىمدە ءجيى كەزدەسەتىن جىر جولدارىنان الىنعان مىسالداردىڭ جولما-جول اۋدارماسىنان دا كەلىستى كورىنەدى. «ەۆگەني ونەگيننىڭ» حالىقتىق داستان نۇسقالارىن تالدايتىن تۇستا تىعىرىققا تىرەلگەن تاتيانانىڭ اتىنان, حالىق اقىنىنىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن:

ەكى جىل اسىقتىقپەن كۇيىپ ەدىم,

تىرلىكتەن ءۇمىت ءۇزىپ ءجۇرىپ ەدىم,

قاپالى كوڭىلىمدى كوتەرمەككە,

ەرىكسىز بيىل ءسىزدى ءسۇيىپ ەدىم.

بايقاماي باسىم قاتتى حاق بۇيرىعىن,

تاڭدامان مەن سىزدەردىڭ ەڭ جۇيرىگىن.

تارتپايمىن بىرەۋىڭدى ءتاۋىر كورىپ,

ەكەۋىڭ بۇل جۇمىستىڭ ايت بيلىگىن! –

دەگەن ءسوزدىڭ ماعىنالىق اۋدارماسىن بىلاي كەلتىرەدى:

دۆا گودا پروۆەلا ۆ وجيداني,

پوروي جيزن پروكلينايا, بەلىي سۆەت.

ي چتوب ۋيتي وت ەتوگو وتچايانيا,

كاك بى پوليۋبيلا ۆاس – ۆوت موي وتۆەت.

نەۆولنو پرينيالا سۋدبى ۋدار,

كوگو-تو ۆىدەليت نە ۆ سيلاح يا.

وبويم وتدان موەي دۋشي جار,

ۆام ي رەشات, كاك سپاستي مەنيا.  

«ەرىكسىز ءسۇيىپ ەدىم» دەگەننەن دە «كاك بى پوليۋبيلا» اسەرلىرەك, ارينە. تاتيانانىڭ ايتقالى تۇرعانى دا سول «سۇيگەندەي بولۋ» عوي. جولما-جول اۋدارمانىڭ دالدىگى دە, اۋەزدىلىگى دە ايتا قا­لارلىقتاي. ولەڭىڭىزدىڭ ءوزىن وسىلاي ورنەكتەپ كەل­تىرگەننەن كەيىن اۋدارماشىنىڭ زەرتتەۋدىڭ عىلىمي ءسوز ساپتاۋىنا قينالا قويمايتىنىن, سالعان بەتتەن تايپالا, جوسىلا جونەلەتىنىن جازىپ جاتپاي-اق قويايىق.

ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ءبىر شارتى – ءتىلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى. وركەنيەتتى دۇنيەنىڭ دوداسىنا ءوز تىلىمەن ءومىر سۇرە الاتىن ۇلت قانا قايمىقپاي تۇسە الادى. ءتىلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى – مىنا دۇنيەدەگى بارشا قۇبىلىستى ايقىن ايتا الاتىندىعى. بۇل ونى باسقا تىلگە اۋدارۋ بارىسىندا سىنعا تۇسەدى. جاقسى اۋدارما – ءتىل قادىرىن تانىتۋدىڭ دا سەنىمدى جولى. اۋدارمادا ءتولتۋما مەن تەلتۋما تايتالاسادى, ياعني اۆتور مەن اۋدارماشى وزىنشە ءبىر ونەر جارىسىنا تۇسەدى دەيمىز. ولاي دەپ ايتۋ ازدىق ەتەدى. اۋدارمادا سولار ارقىلى ءتىل مەن ءتىل دە جارىسقا تۇسەدى. ءتىل مەن ءتىلدىڭ جارىسى تۇپتەپ كەلگەندە بەينە ءبىر ەل مەن ەلدىڭ ونەر جارىسى دەسە دە بولادى. دەمەك اۋدارما – ۇلتىڭنىڭ ۇلىلىعىن, ەلىڭنىڭ ەلدىگىن دالەلدەۋدىڭ ءبىر جولى.

جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا جاڭا جەتىپ جاتقان عوسمان تولەعۇل – وسى جولداعى شابىسىنان تان­باعان ورەن جۇيرىگىمىز.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى