سىن تۇزەلدى, تىڭداۋشىم, سەن دە تۇزەل

وسىنداي ايتىلعان تاقىرىپ­تاردىڭ ءبىرى, جاسىراتىنى جوق – «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى», دەپ بياعاڭ (ب. مايلين) ايتپاقشى, بولون پروتسەسىنە بايلانىستى ەنگەن جاڭالىقتار ءجيى اڭگىمە وزەگى بولادى. مۇندايدا, ارينە, بولون پروتسەسىنىڭ ۇتىمدى تۇستارى, جاقسى جاقتارى مەن تا­جىريبەدە بايقالعان ەلەۋلى كەم­شىلىكتەرى قاتار اتالىپ جاتادى. اسىرەسە ونى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقان گەرمانيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, بەلگيا, يتاليا, ير­لانديا, نورۆەگيا سەكىلدى ەۋ­روپا ەلدەرىندەگى 100 مىڭداعان ستۋ­دەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ نارا­زىلىق ميتينگىلەرى مەن شە­رۋلەرى, تولقۋ-قوزعالىستارى وت­كىزىلگەنى, رەسەيدە دە بۇعان قارسى تالقىلاۋلار, كەرى كوزقاراس, سىني پىكىرلەر اقپاراتتىق جەلىلەردە ءجيى ايتىلادى. بۇل جەردە ەۋروپا ەلدەرى ستۋدەنتتەرى ۇلتتىق ودا­عىنىڭ (ESIB) ۇسىنىسىمەن جارىق كورگەن «بولون پروتسەسىنىڭ قارا كىتابى» (2005) اتتى ۇجىمدىق ەڭبەكتى اتاعان ءجون. بۇل كىتاپ پروتسەسكە قاتىسۋشى 47 ەلدىڭ 31 مۇشە مەملەكەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلار قاۋىمى جيناق­تاعان قورىتىندى ماتەريالدارى نەگى­زىندە دايارلانعان. وندا بۇل رەفورمادا ۇسىنىلعان كرە­ديتتىك جۇيەنىڭ تيىمسىزدىگى, اكا­دەميالىق ۇتقىرلىقتى جۇرگىزۋگە قارجىلىق مۇمكىندىكتەر (ماسەلەن, نورۆەگياعا بارۋ 9500 ەۋرو تۇرادى) بولا بەر­­مەيتىنى, باكالاۆرياتتىڭ جار­­تىكەشتىگى, ماگيستراتۋراعا وقۋ­عا ءتۇسۋدىڭ قيىندىعى مەن جاڭا رەفورمالاۋ ءىسىنىڭ باستاماشىسى بولعان دەمەۋشىلەردىڭ ينۆەستي­تسيا قۇيۋدان سوڭعى جىلدارى باس تارتۋى­نا بايلانىستى (نيدەرلاندى ت.ب.) وقۋ اقىسىنىڭ تىم (2000-15000 ەۋرو) قىمباتتاپ كەت­كەنى سياقتى ستۋدەنتتەردىڭ ت.ب. الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى, ءبىلىم جۇيەسىن كوممەرتسيالاندىرۋعا قارسىلىق, ونىڭ سالدارىنان ءبىلىم ساپاسىنىڭ كۇرت تومەن­دەپ كەتۋى ناقتى دالەل­دەر­مەن اتالادى. ولار رەفورما جاڭا­لىقتارىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرگە (تاجىريبەگە) جارام­سىز­دىعىن, سوندىقتان جۇزەگە اس­پاي جات­قانىن, ونىڭ ءداستۇرلى جو­عارى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ سانداعان جىلدار بويعى قالىپتاسقان جە­تىس­تىكتەرىنە تەرىس ىقپال ەتىپ وتىر­­عانىن, جوعارى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ نارىقتىق قاتىناستارعا باع­دار­­لانعانىنىڭ دۇرىس ەمەس­تىگىن, وقۋ اقىسى قانشالىقتى قىم­باتتاعانىنا قاراماي ءبىلىم ساپا­سىنىڭ اناعۇرلىم ناشارلاپ كەتكەنىن, ءبىلىم بەرۋ ءىسى نارىقتىق-كاسىپكەرلىك مۇددەگە ەمەس, قو­عام­­نىڭ يگىلىگىنە, حالىقتىڭ ماق­سات-مۇراتتارىنا قىزمەت ەتۋى قا­جەتتىگىن, جالپىعا بىردەي قولجە­تىمدى ءبىلىم جۇيەسى بولعانىن قالاي­تىنىن العا تارتادى.

قازىر زيالى قاۋىم وكىلدەرىن الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ءوز ەلىمىزدە دە جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ماماندار مەن عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ەكەنى جاسىرىن ەمەس.

ەلىمىز بولون دەكلاراتسياسى تالاپتارىنا ساي جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, PhD دوكتورانتۋرا سىندى ءۇش دەڭگەيلى قۇرىلىمىنا كوشكەنىنە الداعى جىلى 10 جىل تولادى. نە ۇتتىق, نەدەن ۇتىلدىق؟ ۇتقانىمىز قانشا, ۇتىلعانىمىز قانشا؟ ايتەۋىر جابىلا الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ ءجۇرىپ 2010 جىلدان باستاپ عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارىن دايارلايتىن كەڭەستەردى اينالاعا قاراماي, بارلىق تمد ەلدەرىنىڭ الدىنا الاقايلاپ ءتۇسىپ, جالعىز ءوزىمىز عانا جاۋىپ تىندىق. ءسويتىپ بولونيادان كەلگەن جاڭالىقتى اتا-بابامىزدىڭ مۇراسىنداي جەكە-دارا قابىلداپ, وزا شاۋىپ بايگە العانداي بولدىق. جان-جا­عىمىزعا قارايلاۋ, ءالىپتىڭ ارتىن باعۋ دەگەندى ەسكەرمەدىك. سو­نىڭ سالدارىنان مىڭداعان عى­­لىم كانديداتتارى مەن عى­لىم دوكتورلىعىنا ۇمىتكەر ىزدە­نۋ­شىلەردىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستارى, تالاي جىلعى ماڭداي تەرى, ەتكەن ەرەن ەڭبەگى كادەگە اس­پاي قالدى. ولاردىڭ ىشىندە قانشاما جىلدار بويى مەملەكەت ەسەبىنەن ءبىلىم العان, ىشتەي جانە سىرتتاي وقىعان ونداعان مىڭ اسپيرانتتار مەن دوكتورانتتار, عىلىمي تاعىلىمدامادان وتكەن عىلىمي ىزدەنۋشىلەر, ولاردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, جاڭالىق ىز­دەنىستەرى, قۇندى وي-پىكىرلەرى, وعان بولىنگەن قىرۋار قارجى, قي­ساپسىز مەحنات جەلگە ۇشتى, زايا كەتتى. ال بىزدەن باسقا بارلىق تمد ەلدەرى, قالا بەردى ەۋرازيا ەكو­نوميكالىق وداعى مەملەكەتتەرى بۇرىنعى عىلىم كانديداتى مەن عىلىم دوكتورلارىن دايارلايتىن جۇيەنى سابىرلىلىقپەن سول كۇيى ساقتاپ قالىپ, بۇگىنگە دەيىن بولون ۇدەرىسىنە سايكەس باكالاۆر­مەن قاتار ماگيسترلەردى, PhD دوكتورلارىن دايارلاۋ جۇمىسىن قاتار جۇرگىزىپ كەلەدى. ال ءبىزدىڭ بۇل تىرلىگىمىز, ايدالادا اداسىپ, جالعىز ماڭىراپ تۇرعان ساياق قوي­دىڭ كەيپىن ەلەستەتەدى. مەنىڭ ويىمشا وقۋ-ءبىلىم سالاسىندا, عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە ءبىز ولار­دان ون جىلعا ارتتا قالىپ وتىر­مىز. بۇل – اششى دا بولسا شىن­دىق.

جاڭا جۇيە قازىرگى كۇنگە دەيىن رەتتەلگەن جوق. بۇرىنعى مۇم­كىن­دىكتەردىڭ بارلىعىن قۇلاعىن كەسىپ قۇنتيتىپ, قۇيرىعىن كەسىپ شۇن­تيتتىق. بۇعان ايتار ناقتى مىسال جەتەرلىك. ماسەلەن, ماگيستراتۋرا مەن PhD دوكتورانتۋراعا «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى», «فيلولوگيا» ماماندىقتارىنا ينفورماتيكا, اۆياتسيا, شەتەل تىلدەرى سەكىلدى ت.ب. ماماندىقتار بويىنشا باكالاۆر بىتىرگەن تالاپكەرلەردى گرانتقا قابىلداۋ, وتكەن جىلدان بەرى PhD دوكتورانتۋراعا نەگىزىنەن شەتەل (اعىلشىن) ءتىلىن بىتىرگەندەردىڭ ءتۇ­سۋىنىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقا­نى, سىپايىلاپ ايتقاندا, تاڭعا­لارلىق. ولاردىڭ بازالىق ءبىلىمى بولماعان سوڭ, انا ءتىلىمىز بەن تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلە­لە­رىنەن حابارى جوقتىعىن ءوز كوزى­مىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. ەرتەڭ بۇل سابازدار ماگيستر, PhD دوكتورى بولىپ شىققاننان كەيىن الدى جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتى, ەندى ءبىرازى ۋنيۆەرسيتەتكە «شالاساۋا­ت» ۇستاز بولىپ, بۇكىل ءبىلىم بەرۋ سالاسىن بۇلدىرمەسىنە كىم كەپىل؟ مۇنىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, مەكتەپ شاكىرتتەرىن وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ۋنيۆەرسيتەتتەردە بولاشاق مامانداردى دايارلاۋعا, ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ بولاشاعىنا, ەلدىڭ كەمەل كەلەشەگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەرى ايدان انىق. ۇلتتىق ءمانى بار قازاق ءتىلى, قازاق ادەبيەتى, قازاق تاريحى, ەتنوپەداگوگيكا, ەتنوپسيحولوگيا سەكىلدى ت.ب. عىلىم نەگىزدەرىنەن PhD دوكتورانتتارعا بولون ۇدەرىسىنىڭ تالابى دەپ تۇككە پايداسىز «قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن» شەتەلدىك كەڭەسشى تاعايىنداۋ, ولارعا قانشاما مىڭداعان اقش دوللارىمەن ەڭبەكاقى تولەۋ, Scopus بازاسىنا ەنەتىن شەتەلدىك جۋرنالدارعا ء(وزىمىزدىڭ بەدەلدى باسىلىمداردا ەشبىر ماقالاسى جارىق كورمەگەن ادامنىڭ) 1000-1200 دوللار تولەپ, وزىنەن باسقا ەشكىمگە كەرەكسىز ماقالا شىعارۋى كوپشىلىكتى تولعاندىرىپ جۇرگەن, قايتا-قايتا ايتىلىپ-جازىلىپ جۇرگەن جايتتار. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ ارتىندا شەتەلگە كەتىپ جاتقان قانشاما ميللياردتاعان قارجى, حالىقتىڭ قيساپسىز قاراجات نەسى­بەسى بوسقا شىعىن بولادى. مۇندا ەڭ باستىسى – قازاقتىڭ ءتىلى, ءدىنى, ءدىلى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى, ومىر­شەڭ اتا-بابا ءداستۇرى تەك قازاق دەگەن حالىققا عانا قاجەت رۋحاني قۇندىلىقتار ەكەنىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇقپاي كەلەمىز.

ارينە عىلىم-ءبىلىم جۇيە­سىن ينتەگراتسيالاۋ, الەمدىك ستان­دارت­تارعا سايكەس حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەنۋ, بولون دەكلاراتسيا­سىنا قوسىلۋ دۇرىس ماسەلە. الاي­دا, مۇنداي وتپەلى كەزەڭدە, سون­داي-اق تمد مەملەكەتتەرى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى قازىرگى تاڭدا وتە ىرگەلى حا­لىقارالىق ۇيىم قۇرىپ, كوپتەگەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, عى­لى­مي-تەحنيكالىق, قورعانىس پەن حالىقارالىق, ايماقتىق قاۋىپ­سىزدىك, ەكونوميكالىق جانە باسقا ماڭىزدى ماسەلەلەردى بىرگە شە­شىپ وتىرعان جاعدايدا, وقۋ ءىسى مەن جوعارى بىلىكتى عىلىمي-پە­داگوگيكالىق ماماندار دايارلاۋدا ول ەلدەردەن جاپانداعى جالعىز ءۇي سياقتى ءبولىنىپ كەتۋدىڭ, جەكە-دارا وقشاۋلانۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى.

بۇگىندە عىلىمي دارەجەسى بار ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋدە الدەكىمدەردىڭ ۇسىنىسىمەن اسى­عىس تۇردە جارتىكەش قابىلدانعان وسى شەشىمنىڭ سالقىنى بۇكىل ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا قات­­تى بايقالىپ ءجۇر. راس, ول كەزدە عىلىمي دارەجەلەر مەن عىلى­مي اتاقتار تىم كوبەيىپ كەتتى. بۇل اتاق-دارەجەلەردى اركىم ال­­دى. دە­گەنمەن, ونى تەك وقۋ-ءبىلىم, عى­لىم سالاسىندا جۇرگەن قىزمەت­كەرلەرگە عانا بەرىپ, شەكتەۋ قويۋعا بولار ەدى عوي. سوندا وسى كۇنى بۇل سالاداعى جوعارى دارەجەلى بىلىكتى ماماندار مەن عىلىمي كادرلاردىڭ تاپشىلىعىن سەزىنبەس ەدىك. بار نارسەنى جوق قىلۋ وپ-وڭاي نارسە, ال جوق نارسەنى جالعىز ءوزىم جاڭادان, تىڭنان جاسايمىن دەۋ قيىننىڭ قيىنى. سوندىقتان وسى ورايدا, الدە دە بولسا وزگەلەر سەكىلدى ەكى جولدى قاتار ۇستانعانىمىز, ۇلى كوشتەن قالماعانىمىز ابزال دەگەن ۇسىنىس ايتقىمىز كەلەدى.

ءبىزدىڭ بۇل ماسەلەنى اڭگىمە وزەگى ەتۋىمىزگە تۇرتكى بولعان ەل پرە­زيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ وقۋ-ءبى­لىم, عىلىم, ادەبيەت پەن مادە­نيەت, جالپى رۋحانيات سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرۋى مەن ونىڭ العاشقى باستامالارىنىڭ ىسكە اسىرىلىپ جاتقانى, وتكەن جازدا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىنە قاتىسىپ, وعان ءبىلىم مەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ءىجو-ءنىڭ 5%-عا دەيىن ۇلعايتۋدى قاراستىرۋدى مىندەتتەگەنى, عىلىمنىڭ دامۋى­نا كەدەرگى كەلتىرەتىن توسقا­ۋىل­­­داردى جويۋ سەكىلدى جايلار ەدى. ال ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيس­ترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ العاشقى قادامدارى دا ءبىز ءۇشىن ءساتتى باستالعانداي. «جاقسىنىڭ جاق­سىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەيدى حالىق دانالىعى. باس مۇعالىمىمىزدىڭ وقۋ-ءبىلىم سالاسىن, اسىرەسە ورتا مەكتەپتىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىندىگى عىلىمعا, عىلى­مي-پەداگوگيكالىق كادرلارعا جا­ناشىرلىعى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى (ماقالا تاقى­رىبىن دانىشپان ابايدىڭ تەرەڭ ماعىنالى ولەڭ جولدارىنان الىپ قويىپ وتىرعانىمىز دا سون­­دىقتان).

ايتالىق, پەداگوگتەردىڭ مار­تە­بەسىن كوتەرۋگە بايلا­نىس­­تى زاڭ قابىلدانۋى, ۋني­ۆەر­سي­تەتتەردىڭ سانىن ەداۋىر قىس­قار­­تىپ, پەداگوگيكالىق مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, پەدپراكتيكانىڭ مەرزىمىن ۇزارتىپ دۋالدى ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ, ۇستازداردى وزدەرىنىڭ ما­مان­دىقتارىنا ءتان ەمەس جۇ­مىس­قا جەگۋدى توقتاتۋ, وقۋ ورىن­دارىنداعى قاعازباستىلىق, ءجونسىز تەكسەرۋلەر, سىنىپ جەتەكشىلىگىنە, داپتەر تەكسەرۋگە, تالىمگەر ۇس­تازدارعا, ماگيسترلەرگە ۇستەمە اقى تولەۋ, جازعى دەمالىستا بارىنە بىردەي 56 كۇن بەرۋ, مەكتەپ ديرەكتورى, وقۋ ءىسى مەڭگەرۋشىسى, ادىسكەرلەرگە 30-50 % قوسىمشا اقى تولەۋ قاراستىرىلۋى, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىنىڭ جالا­قىسىن 2020 جىلعى 10 قاڭتارعا دەيىن 30-50 % كوتەرۋدى, ەلىمىزدىڭ عىلىمي ەليتاسى سانالاتىن ۇعا اكادەميكتەرىنە ارنايى قوسىمشا اقى تولەۋدى رەكتورلارعا مىندەتتەۋى ۇلكەن-ۇلكەن جاڭالىق­تار, تىڭ سەرپىلىستەر, كوڭىل جادىراتاتىن قۋانىشتى حابارلار. بۇل وتە ورىندى جانە دەر كەزىندە كوتەرىلگەن ماسەلە دەيمىز.

باقتيار سمانوۆ,

ۇعا اكادەميگى,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, پروفەسسور