«ءوز باسىڭا تىلەمەگەن ءىستى بىرەۋگە ىستەمە»

پلاتوننىڭ پايىمداۋىنشا, مەملە­كەت – بەيبىتشىلىك پەن ادىلەتتىلىك يدەيا­لا­رىنا قىزمەت ەتۋى ابزال. ونىڭ نەگىزگى ءۇش قىزمەتى بار: 1) باسقارۋ ءىسى, 2) ادام­دار­دىڭ مۇددەسى مەن قۇقىعىن قورعاۋ, 3) ماتەريالدىق يگىلىكتەردى ءوندىرۋ. سونى­مەن قاتار «ادىلەتتىك مەملەكەتتىك قۇرىلىس» «بيلىك باسىنداعى كەمەڭگەر فيلوسوفتاردىڭ, جاۋىنگەرلەر مەن قول­ونەر­شىلەردىڭ» «بىرلەسكەن جاراسىم­دى ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك». قازاقتىڭ ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ» دەگەنى وسى. اباي­دىڭ «تۇبىندە باياندى ەڭبەك ەگىن سالعان, جاسىنان وقۋ وقىپ, ءبىلىم العان. بي بولعان, بولىس بولعان ونەر ەمەس, ەڭ­بەك­تىڭ بۇدان وزگە ءبارى جالعان» دەيتىنى راس. يا بولماسا ءاليحان بوكەيحاننىڭ «اقىل دا, ۇستالىق تا وقۋمەن, ىستەۋمەن جۇرە ۇلعايادى», «بايلىق ءتۇبى – اقىل ءھام قول ۇستالىعى» دەگەنىندە ءناسىپتىڭ اتاسى – قول ەڭبەگى مەن ونەرىن جوعارى باعالاعان. كاسىبى, ءتارتىبى بار ەلدىڭ ارامتاماعى دا, ارامزاسى دا, الدامپازدارى دا, ۇرىلارى دا بولمايدى. بولعان كۇندە دە نەكەن-ساياق.

عاسىرلار تابالدىرىعىنداعى مىنا ءبىر سۇرقاي سۋرەتتەر زارە-قۇتىڭدى قاشىرادى: «زالىمدىق وياندى دا, ادالدىق ۇيقىعا كەتتى, وتىرىك وركەندەپ جەمىستەندى دە, شىندىق قۋارا ءتۇستى, ادىلدىك بۇعىپ ءجۇر, وتىرىك داندايسۋعا بەتتەدى, دانالار راحات قۋىپ كەتتى دە, دانالىققا ءۇستىرت قارادى, ءجابىر شەككەندەر قاراقاتتالۋدا, ال جابىرلەۋشىلەر ءوز ىسىنە ناساتتانۋدا, توڭىرەگىندەگى الىس­تى دا, جاقىندى دا جالماپ بارا جاتىر. قاناعات جويىلىپ جوق بولدى, ز ۇلىمدىق ورگە شاپشىدى, جاقسىلىق تومەندەپ كىرەرگە قۋىس ىزدەۋدە. اتاق-داڭق قۇل­دى­راپ تومەن ءتۇستى, ال ارامزالىق سىيلى بول­دى ءارى كۇشتى سانالدى, اكىمشىلىك تاتىمدى كىسىلەردەن كوشىپ, شالاعايلارعا اۋىستى» («كاليلا مەن ءديمنا», اۋدارعان س.تالجانوۆ).

و زاماندا دا مىڭ قۇبىلعان, سىناپ مىنەزدى جالپىلداق-سۋدىرلاقتار مەن قوينىنا تاس تىققان مىسىقتىلەۋ ىشمەرەزدەردە ەسەپ جوق ەكەن. وسىنداي كوكسوققاندار ابايدىڭ سيپاتتاۋىندا:

كۇندە ءوزىمشىل ەپتىنىڭ, نەسىن ادام ۇستاسىن! – دەلىنگەن.

بەينەتتەنبەي بيىككە شىعامىن, تو­يىنامىن, بيلىك جۇرگىزەمىن دەۋشىلەر ۇلىق الدىندا جالپاقتايدى, كىسى جۇم­ساۋمەن ونى قورلىقتا ۇستاۋمەن اۋرە­لە­نە­دى, نەشەمە الۋان ايلا-شارعىلاردى, وڭتايلى تاسىلدەردى ويلاستىرادى. وسى ورايدا «قازاق» گازەتىنىڭ №258-265 نومىرلەرىندە «دەماگوگيا» اتتى ماقا­لا­دا جاعىمپازدىقتىڭ ءتۇر-ءتۇسىن بىلايشا انىقتاعان: «جۇرتقا جاقسى اتتى بولۋ بار, جاقسى اتتى كورىنۋ بار» دەپ جىكتەيدى دە, 1) «حالىققا جاقسى اتتى بولعان ادامدار اقىلىمەن, بىلىمىمەن, تازا قۇلقىمەن جاقسى اتتى بولادى». 2) «جاقسى اتتى كورىنەتىن ادامدار كوڭىل اۋلاپ جاقسى كورىنبەك». 3) «نەعۇرلىم حالىق ساڭىلاۋلى بولسا, اقىل جاعىن قۋات­تايدى»; 4) «نەعۇرلىم حالىق قاراڭ­عى بولسا, كوڭىل جاعىن قۋاتتايدى» دەگەن تۇجىرىمدى ءتۇيىن جاسايدى.

ءبىزدىڭ قوعامدا دا مۇنداي كورىكسىز سۋرەت­تەر ۇدەمەسە كەمىگەن جوق. دەگەنمەن دە «دۇنيە – ءبىر كۇندىك, ارىڭ – مىڭ كۇندىك» دەيتىن قاعيداتتى ۇستاناتىن ادىلەتسۇيگىش حالقىمىز بار, تىشقان مۇر­نىن قاناتپايتىن, تاۋىقتىڭ سيرا­عىن سىندىرمايتىن بەيكۇنا جاندارى­مىز بار, «ماۋەلى اعاشتىڭ ماڭايى بازار» دەيتىن اقىل-ويعا باي ابىزدارى­مىز بار. سونىمەن قاتار وزدەرىن كلاس­سيك­پىز, عۇلامامىز دەپ كەۋدەسىن كەرگەن كوز­بوياۋ­شى­لار دا بار.

شىنىندا وزىنەن مىقتىلاردىڭ الدىندا قۇرشا جورعالايتىن, اۋزىن بۋعان ­وگىزدەي سونشالىقتى ادەپتى, مادەنيەتتى قالىپ كورسەتەتىن, قىزداي سىزىلاتىن, سىرتىڭنان وپاسىزدىق ارەكەتتەر جاسايتىن جىمىسقى زىمياندار دا, قارا سۋدى تەرىس اعىزاتىن قارا نيەتتىلەر دە, باعىنىشتىلارىنا جوسىقسىز ايبات, سەس كورسەتەتىن اقى­لى كەلتە ساسىق ىرىلىككە مالدانعان كور­­گەن­سىزدەر دە بار-اۋ. راسىندا دا باعزىدا وتكەن بۇرىنعىلاردىڭ كوز­قار­اسىنشا, «بىلىمىنە ساي قىلىق جاسا­مايتىن دانىشپاننىڭ ءسوزى الدامشى». ولار «تولىق ادام» دارەجەسىنە جەتپەگەندىكتەن, ىزگىلىك, ادىلدىك, دانالىق, ءبىلىم, رۋح بايلىعىنا بولەنبەگەندىكتەن, نەنى ايتسا دا, ەل جۇرەگى سوزگە ۇيىپ سەلك ەتپەيدى-اۋ, اسىل قاۋىم سوڭىنا ەرمەيدى-اۋ؟! ەگەر دە «جۇرت پايداسىنا تازا جولمەن تۋرا باستايتىن ەر تابىلسا – قازاق حالقى سوڭىنا ەرەر ەدى» ء(اليحان بوكەيحان).

قازاقتىڭ ءار بالاسى ءبىر-بىرىنە قارلىعاشتاي قاناتىمەن قامقورشى بولسا, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بارىنشا كورىكتەنىپ, ورتا دا, قوعام دا بەرەكەلى ىستەرمەن گۇلدەنەر ەدى.