ازاماتتىق قوعام مىقتى بولسا, مەملەكەت تە مىقتى بولادى

ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋ بارىسىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ ءسىز ازاماتتاردىڭ قوعام ومىرىن­دەگى بەلسەندىلىگىن قانداي ماسەلە­لەرگە بايلانىستى باعالايسىز؟ ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا ات­قارۋشى بيلىك شىن مانىندە مۇددەلى مە؟ قازىرگى تاڭدا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ىسىنە قاتىستى مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ وتىرعان قانداي باستامالاردى اتاپ كورسەتەر ەدىڭىز؟ بۇل باستامالاردان جاقسى ناتيجە كۇتەسىز بە؟

 

مۇرات باقتيار ۇلى,

سەنات دەپۋتاتى:

ازاماتتىق قوعام ەشقاشان بىردەن ورناماعان. ءبىز توتاليتارلى قوعامنان نا­رىق­تىق قوعامعا وتتىك. سول كەزدە ازا­ماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسى كەنجەلەپ قالدى. ازاماتتىق قوعامنىڭ جاندانۋىنا ۇلەس قوساتىن بىردەن-ءبىر قۇرىلىم – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ولار 2000 جىلداردان بەرى قاراي قالىپتاسا باستادى.

بارلىق فۋنكتسياسىن ورىنداپ, تولىق ورنادى دەۋگە ەرتە, ءالى دە ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. جالپى ازاماتتىق قوعام دەگەنىمىز مەملەكەتتىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە ازامات­تاردىڭ بەلسەنە ارالاسۋى. كوپتەگەن شەتەل­دە ازاماتتىق قوعام قالىپتاسقان, ءساتتى ناتيجەلەرىن دە كورىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى اۋىل-ايماقتىڭ جۇمىسى دا حالىققا بايلانىستى. بىزدە ەڭ الدىمەن ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ كەرەك.

 

اسىلبەك قوجاحمەتوۆ,

«قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى:

كوڭىلىم تولمايدى. بىرىنشىدەن, ءبىز ءالى كەڭەس وداعىنان قالعان ساياسي جۇ­­يەنىڭ «ماڭايىندا» ءجۇرمىز. كەڭەس ودا­­عى كەزەڭىندە ماسىلدىق يدەولوگيا قالىپ­تاستى. ءبىز ءبارىن مەملەكەتتەن كۇتتىك. مەم­لەكەت اسىراۋ كەرەك دەپ ۇعىن­دىق. ال قازىر – ءححى عاسىر. كاسىپكەرلىك عاسىرى. كاسىپ­كەر­لىك سانا-سەزىم بولۋى كەرەك. بۇل سانا-سەزىم «مەن كۇشتىمىن, مەن ءبارىن جاساي الا­مىن. تەك قانا, مەملەكەت ماعان كەدەر­گى جاساماسىن. كومەك كەرەك جوق» دەگەن قاعي­داعا نەگىزدەلگەن. مىنە, سونداي سانا بولۋى كەرەك.

ارينە, بىزدە ونداي سانا مۇلدە جوق دەي المايمىز. بار. بىراق تولىعىمەن قالىپتاستى دەۋگە بولمايدى. كەيبىر بيزنەسمەندەر وسى قاعيدانى ۇستانادى دا. الايدا ولاردىڭ ۇلەسى تىم از. نەبارى 5%-دان اسار-اسپاس. ال دامىعان ەلدەر­دەگى كاسىپكەرلىك سانا-سەزىم 30-40%-دى قۇ­رايدى. ياعني, ءبىز مۇنداي ادامدار سانىن ون ەسە كوبەيتۋىمىز كەرەك. كوڭىلىم تول­مايتىندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى – وسى.

جۇرت بيلىكتەن كوپ نارسەنى سۇراپ جاتقانى تۇسىنىكتى جايت. وداق ىدىراعالى بەرگى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتا بيلىك بىرىنشىدەن ادامداردى دۇرىس ۇيرەتپەدى. ەكىنشى جاعىنان, مۇمكىنشىلىك بەرمەدى. ۇشىنشىدەن, جاقسى مىسالدار كەلتىرە المادى. سوندىقتان وسىنداي سانا-سەزىم الدىمەن بيلىكتە وزگەرۋى كەرەك. سولاي بولا تۇرا ازاماتتىق قوعام دا كەي كەزدە ءوزىن-ءوزى دامىتۋى ءتيىس. ول ەڭ الدىمەن ءبىلىم ارقىلى كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءبىلىم مەن ازاماتتىق ءبىلىمنىڭ ايىرماشىلىعى – جەر مەن كوكتەي. ماسەلەن, جوعارى وقۋ ورنىنداعى پروفەسسور بىزگە جوعارى دەڭ­گەيدەگى عالىم رەتىندە كورىنەدى. اقي­قاتىن­دا, سول پروفەسسورلاردىڭ ءوزى ازا­مات­تىق ءبىلىمى جاعىنان دەڭگەيى تومەن. كوپ جا­ع­دايدا ولار ءوز قۇقىعىن قورعاي الماي­دى. تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, ءوز قۇقى­عىن بىل­گەنى ابزال ەدى. بىزدە ءبارى كەرى­سىن­شە. رەك­تور پروفەسسورعا ەمەس, پروفەس­سور رەك­تورعا تاۋەلدى. عىلىمي اتاعى اس­پان­­داپ تۇرعان عالىمدارىمىز ءبىلىم ور­داسى باس­شىلىعىنان «ەڭبەكاقىمدى بەر, جۇمىس ىستەيتىن كابينەت بەر, تۇراتىن پاتەر بەر» دەپ تومەنشىكتەيدى. ول مۇل­دە دۇرىس ەمەس. جۇمىس ىستەپ وتىرعان ورتاڭ­دى, جاع­دايىڭدى, قۇقىعىڭدى ءوزىڭ دامىتۋىڭ ءتيىس.

مىنە, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ەل كور­گەن, جەر كورگەن عالىمدارىمىزدىڭ ازا­مات­تىق كوزقاراسى وسىنداي بولسا, اۋىل­دارداعى قاراپايىم ادامداردان نە تالاپ ەتۋگە بولادى؟ اۋىل تۇرعىندارى ء«بىلىم السىن, دامىسىن» دەپ بالالارىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىبەرەدى. اتا-انا ءۇمىتىن اقتايمىز دەپ ولار دا تالپىنادى, وقىعان-توقىعانىمەن پروفەسسورلىق دەڭگەيگە دە جەتەدى. بىراق ازاماتتىق سەزىمگە جەتپەيدى. سوندىقتان ءبىز ەڭ الدىمەن ازاماتتىق سەزىمدى جوعارىلاتۋىمىز كەرەك. ازاماتتىق قوعام مىقتى بولسا – مەم­لەكەت ارقاشان دا مىقتى. ەگەر بيلىك مىق­تى بولىپ, ازاماتتىق سەزىم تومەن بول­سا, ونداي ەلدىڭ بولاشاعى بۇل­ىڭعىر بول­­عانى. تيىسىنشە قايراتتى, جىگەر­لى ازا­مات­تىق قوعام قالىپتاستىرۋ – ازا­مات­تىق قاۋىم­داستىقتىڭ باستى ميسسياسى!

ازاماتتىق قوعام بيلىككە كومەكشى ەمەس, بيلىك ازاماتتىق قوعامعا كومەكشى بولۋى كەرەك. وسى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقسى ايتىپ ءجۇر. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قالىپتاستىرىپ, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا جول سالىنباق. ەندى سونى ءارى قاراي دامىتاتىن دا بيلىك بولۋى ءتيىس. الايدا بيلىكتىڭ ورتاڭعى نەمەسە تومەنگى بۋىندارىندا ازاماتتىق قو­عام ماسەلەسىن تۇسىنبەيتىندەر مەن قول­دامايتىندار كوپ بولىپ وتىر.

بۇعان دەيىن بيلىك تارابى «بىزدە مۇناي كوپ. مۇناي كوپ بولعان سوڭ اقشا دا كوپ. ءبارىن بەرەمىز حالىققا» دە­گەن ۇستانىمدا بولدى. سويتە تۇرا قارا التىننان تۇسكەن پايدا سىبايلاس جەم­قورلىقتىڭ سالدارىنان حالىققا تولىق جەت­كەن جوق. مۇناي باعاسى قۇلدىراي باس­تاعاندا بارىپ بيلىك ازاماتتىق قو­عامدى دامىتۋدان وزگە وڭ جول جوعىن ۇعىندى. قازىر باسقاشا ويلاي باستادى. بارلىق دامىعان, دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر مۇنى الدەقاشان تۇيسىنگەن. ولاردا قايراتتى ازاماتتىق قوعام قالىپ­تاسقان.

وتانداستارىمىز «اتقارۋشى بيلىك نە انانى, نە مىنا ىستەگەن جوق» دەپ كوپ ءمىن ايتادى. ءيا, ىستەگەن جوق! بىراق بيلىكتى ەشكىم, ەشقاشان بەرمەيتىنىن قاپەرىمىزدە بولعانى ءجون. بيلىكتى ارقاشان الۋ كەرەك. ءبىز ەڭ اۋەلى بەرىلگەن بيلىكتى الماي ءجۇرمىز. قالىپتاسقان مىنەز بولماي تۇر. سونىڭ سالدارىنان «ماعان زەينەتاقى بەر, جۇمىسقا ورنالاستىر, بالاباقشادان ورىن بەر, ءبىلىم بەر» دەيمىز. بۇل دەگەنىڭىز دۇرىس مىنەز, دۇرىس سانا-سەزىم ەمەس. العا باسپاي وتىرعانىمىز دا سودان.

 

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

عىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى:

شىندىعىنا كەلسەك, ەلىمىزدەگى ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ جاعدايىنا كوڭىلىم تولمايدى. ولاردىڭ تسيفرلى كورسەتكىشتەرى بولۋى مۇمكىن, دەگەنمەن ساپالىق جاعىنان ءالى دە دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى ازاماتتىق قوعام – دەموكراتيا دامۋىنىڭ كورسەتكىشى. بۇل – حالىقتىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني جانە ساياسي مادەنيەتى. ول بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا, تاجىريبەدە, قوعامنىڭ الەۋمەتتەنۋى بارىسىندا ازاماتتاردىڭ بويىنا ءسىڭىپ, ولاردى ءوزارا بايلانىستىرا تۇسەدى. ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلگىسى – حالىقتىڭ «مەملەكەت بىزگە نە بەرەدى؟» دەپ كۇتۋى ەمەس, كەرىسىنشە ء«بىز مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن نە ىستەي الامىز؟» دەگەن سۇراق قويا الۋى. وسى يدەيا اياسىندا بىرلەسكەن, قۇرىلعان قوعامدىق ۇيىمدار – ازاماتتىق قوعامنىڭ كۇرە­تا­مىرى. ەگەر ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋتتارىنىڭ جۇمىسى دامىعان بولسا, جالپى ازاماتتىق قوعام تۇسىنىگى قالىپتاسقان بولسا, ماسەلەن, مەكتەپتەردە الدەقاشان جاعداي تۇزەلىپ, مەكتەپ ۇجىمى مەن اتا-انالاردىڭ قاتىناسى تەك ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋمەن شەكتەلمەي, ودان دا تەرەڭ بايلانىستار قالىپتاسسا, ءبىلىم ساپاسى مەن بالالاردىڭ ساباققا دەگەن ىنتاسى مەن تاربيەسى مۇلدەم باسقاشا بولار ەدى. ازاماتتىق قوعامنىڭ جۇمىسى كەمەلدەنگەن كەزدە بارلىعىمىزدىڭ ءومىرىمىز مازمۇندى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ ەسەپتەيمىن.

 

الۋا جولدىبالينا,

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى, «ساياسي عىلىمدار» ماماندىعى بويىنشا PhD. دوكتورى:

ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام ءالى دە قالىپتاسۋ ۇستىندە. دەگەنمەن سوڭعى 5-10 جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ سانى ارتتى, قامتيتىن باعىتتارى ءبىرشاما كەڭەيدى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان بولەك, ساياسي پارتيالار, ەرىكتىلەر قوزعالىسى مەن قايىرىمدىلىق قورلار دا جاتادى. بۇل ءۇردىس, ايتقانىم­داي, دامۋ ۇستىندە. بۇگىندە ەڭ باستى نازار­­عا الاتىن, دامىتۋدى قاجەت ەتە­تىن ماسەلە – ۆولونتەرلەر ينستيتۋتى. سو­نى­مەن قاتار ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىل­داۋعا بەلسەندى قاتىسۋىن قامتا­ماسىز ەتەتىن شارالار مەن باستامالاردى قولعا الۋ كەرەك. سول كەزدە ازاماتتىق قوعام مەملەكەتتىڭ سەرىكتەسى رەتىندە كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسادى.

 

ەلدوس اباقانوۆ,

ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:

كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان قوعامدىق ۇيىمداردىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن ساياسي مودەرنيزاتسيا جاساپ, سول ارقىلى وسى قوعامدىق ۇيىمداردى جانە ازاماتتىق سەكتوردى كوبىرەك تارتۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتقان بولاتىن. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى تاراپىنان دا ءتيىستى ءىس-شارالار, ارنايى تۇجىرىمدامالار قابىلدانۋدا.

سوڭعى ۋاقىتتا قوعام بەلسەندىلەرى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ارقاسىندا كوپ ماسەلەلەر الەۋمەتتىك رەزونانستىق تاقىرىپ رەتىندە قاراستىرىلۋدا. وعان قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى دەپ قاراۋعا بولادى. سوندىقتان ازاماتتىق قوعامنىڭ ءبىر ورىندا تۇرماعانىن ايتار ەدىم.

مۇرات باقتيار ۇلى:

ازاماتتىق قوعامدى قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ازاماتتاردى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن ساياسي پارتيالاردىڭ جۇمىستارىنا, ساياسي پروتسەستەرگە كوبىرەك ارالاستىرۋ. ولاردىڭ ءۇنى ەستىلۋى كەرەك. سوڭعى ەكى جىلدا قوعام­دا سونداي وزگەرىستەر بايقالىپ ءجۇر. حالىق ۇيدە وتىرا بەرمەي, بيلىكپەن بىر­لەسە وتىرىپ سۇراقتارعا شەشىم ىزدەۋى كەرەك, سونىمەن قاتار بيلىككە قاتىستى كوز­قاراسىن دا ايتىپ وتىرعانى ءجون.

اسىلبەك قوجاحمەتوۆ:

وتباسى, وشاق قاسىندا عانا كەۋدە كەرەتىن, بايبىشەسىنىڭ الدىندا عانا مەملەكەتكە مەيلىنشە سىن ايتا الاتىن ازاماتتار بار. اس بولمەسىنەن اسپاعان مۇنداي بەلسەندىلىك كىمگە كەرەك؟ ال كۇنى ەرتەڭ سەنبىلىككە شىعىپ, ەكولوگيا­نى جاقسارتۋعا كەلگەندە ادىم اتتاپ باسپايدى. «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ەمەس پە مۇحتار اۋەزوۆ. بەسىگىڭ – ول ەڭ الدىمەن سەنىڭ ءۇيىڭ, سەنىڭ پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆىڭ. كىرەبەرىستە ەسىك بولماسا تۇرعىندار بىردەن اكىمدىككە قوڭىراۋ شالىپ, دابىل قاعادى. ونداي بەلسەندىلىكتى – بەلسەندىلىك دەپ سانامايمىن. ايلاپ, جىلداپ ارىز-شاعىم جازعانشا, سول كىرەبەرىس تۇرعىندارىمەن باس قوسىپ, قاراجاتىن بەلگىلەپ, ءبىر-اق كۇندە جاساۋعا بولادى عوي. اۋەلى وزىڭدە سانا, كورشىلەرىڭە دەگەن ىقپال بولۋى كەرەك. ارينە, بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. كورشىنىڭ دە كورشىسى بار. بىراق ءسال كوشباسشىلىق ەتكەن ادامنىڭ ءىسى قاشان­دا بەرەكەلى بولادى ەمەس پە؟

كەيىن كورشى كىرەبەرىس تۇرعىندارى دا ۇلگى الادى. كەلە-كەلە كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىندارى بىرىگىپ, اۋلادا بالالاردىڭ ويىن الاڭىن دا تۇرعىزۋدى دا قولعا الار ەدى. الماتى قالاسىندا ءبىر ايەل سولاي ىستەپ ءجۇر. جوباسى دا بار. قىس مەزگىلى كەلگەندە اۋلادا بالعىندارعا ارناپ مۇز ايدىنىن تۇرعىزادى. ء«وزىمىز جاسايىق, ءوزىمىز قاداعالايىق, ءوز قامقورلىعىمىزعا الايىق» دەگەن قاعيدانى ۇستانادى. وكى­نىشتىسى سول, وسىنداي ازاماتتار ساۋساقپەن سانارلىق. پاتەر جالداعان ادامنىڭ پسيحولوگياسى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇر. مەنىڭ ءۇيىم, مەنىڭ جەرىم دەپ سانامايدى. اقيقاتىندا, تۇرعىندار بار دا, ازاماتتار جوق.

بيلىكتەن ءبىر نارسە سۇراۋ ءۇشىن اۋەلى ءوزىڭ ءبىر نارسە جاساۋىڭ كەرەك. تىم بول­ماعاندا, جوعارىدا ايتىلعان بالالار الاڭىن جاساۋعا بولادى عوي؟ ءيا, بي­لىك جامان دەيىك. ال سەن وتانىڭنىڭ گۇل­دەنۋىنە نەندەي ۇلەس قوستىڭ؟ جۇ­مىست­ان شارشاپ كەلدىم دەپ تەلەديدار الدىنا وتىرا قالماي, اينالاڭا كوز سال. قوقىس بولسا, شىعارىپ تاستا, سىنعانى بولسا تۇزە, توزعانى بولسا سىرلاپ قوي. مىنە, بىزگە وسىنداي سانا-سەزىم, ازامات­تىق بەلسەندىلىك جەتىسپەيدى.

اۋىلداردى دا ءجيى ارالايمىن. تۇر­عىنداردىڭ شارباعى جىعىلىپ, قورا-قوپسىسى ءمۇجىلىپ جاتىر. وعان دا بى­رەۋ­دى كىنالايمىز با؟ قاداسىن قاعىپ, شار­باقتى تۇرعىزىپ, قولدا بار ماتەريالمەن قورا-قوپسىنى دا رەتتەۋگە بولادى. ەسىك الدىنا شىققاندا كوزىڭ سۇيسىنەتىندەي ەتۋ كەرەك قوي. «بالا ايتقانىڭدى ەمەس, كورگەنىن ىستەيدى». كەلەر ۇرپاقتىڭ سا­نا-سەزىمى دۇرىس جولعا تۇسەدى. ءوز ءۇيىن, ءوز اۋلا­سىنا, ءوز اۋىلىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن, سۇيىسپەنشىلىكپەن قاراي باستايدى. ء«وز ءۇيىمنىڭ, ءوز اۋىلىمنىڭ يەسىمىن» دەگەن ونداي ادام بيلىككە ەمەس, بيلىك سول ادامعا تاۋەلدى بولادى. جاۋاپكەرشىلىك ارقالاي بىلگەن ازامات بيلىكتەن دە جاۋاپ­كەرشىلىك كۇتەدى, تالاپ ەتەدى. اتقارۋشى بيىك ول اداممەن ساناسادى.

بيلىك كوپ قاراجاتقا كاسىپكەرلىك سانامەن ەمەس, قازبا بايلىق ارقىلى كەنە­لىپ وتىر. كاسىپكەرلىك سانانى, جاۋاپ­كەر­شىلىكتى, يننوۆاتسيالىق سانا-سەزىمدى ارتتىرۋدى ويلامايدى. بۇل – حالىق پەن بيلىك اراسىندا ديالوگ ورناماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى. بيلىك ءبارىن بەردىك دەپ ويلايدى. اسىلىندە, ولاي ەمەس. بەرگەن جوق, تەك باعىتتادى.

«مەملەكەت استا-توك قاراجاتىن نەگە ۇلەستىرمەيدى؟» دەيمىز. ول دا مۇلدەم دۇرىس كوزقاراس ەمەس. سەبەبى بيلىكتە ءبىر تيىن قاراجات جوق. وندا تەك حالىقتان العان قاراجات قانا بار. دەمەك بيلىكتە – حالىقتىڭ قاراجاتى. بىزدە سونداي سانا-سەزىم بولۋى كەرەك. بالكىم, بيلىكتەگى ازاماتتار قاراجاتتىڭ حالىقتىكى ەكەنىن تۇيسىنسە, مۇلدەم باسقا كوزقاراستا بولار ما ەدى؟ حالىقتىڭ قاراجاتىنا جاۋاپكەرشىلىك تە ارتار ەدى.

قاراپايىم ادامداردىڭ قاراجاتقا قاتىستى سانا-سەزىمى دە وزگەشە. بىزگە نەسيە, سۋبسيديا ارقىلى قاراجات بەرىلسە بولدى, ونى «بيلىكتىڭ اقشاسى» كورىپ, بارىنشا تەزىرەك جۇمساپ جىبەرۋگە تىرىسامىز. تۇپتەپ كەلگەندە, ول ءوز اقشامىز ەكەنىن ۇعىنبايمىز. اسپاننان تۇسكەن قاراجات دەپ قارايمىز. كەرىسىنشە, ءبىز ونى بارىنشا ۇنەمدى, ءتيىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت.

جاسىراتىن نەسى بار, قازاقستان­دىق­­تار­­دىڭ اي سايىنعى كىرىسى تىم از. بىراق كىرىسى ودان دا تومەن مەملەكەتتەر بار. ايىر­­ماشىلىعى – ولار ءبىز سەكىل­دى تويعا شا­شىل­مايدى. كىرىسى از مەم­لە­كەت­تەر­دىڭ ازاماتى بىلاي تۇرسىن, دامى­عان, باي مەم­لەكەتتەردەگى ازاماتتار دا ون­داي ىسى­راپقا بارمايدى. جۋىردا عانا امەري­كا­دان كەلدىم. جيە­نىم سول مەم­لە­كەت­­تىڭ ازاماتىنا تۇر­مىسقا شىقتى. ولار­­دى اسا باي دا, تىم كەدەي دەۋگە دە اۋىز بار­مايدى. بىرنەشە شاعىن كاسىبى بار. سولاي بولا تۇرا قوناقتار سانى 110 ادامن­ان اسقان جوق. ازاماتتىق سانا-سەزىم دەگەنىمىز – وسى!

 

جاپسارباي قۋانىشەۆ:

كەز كەلگەن ادامنىڭ ماقسات-مۇددەسى مەن ارمانى بولادى, ولار وعان جەتكىسى كەلەدى, جاقسى ءومىر سۇرگىسى, العا قاراي دامىعىسى كەلەدى. بۇل – ومىرلىك زاڭدىلىق. ادامنىڭ ءبىر ىزبەن ءجۇرىپ-تۇرۋى تىپتەن مۇمكىن دە, ول تىپتەن مىندەتتى دە ەمەس. ادام بالاسى باسقالارمەن ۇزدىكسىز قارىم-قاتىناستا بولادى. ءدال وسى بايلانىسىنىڭ ورتاق مۇددەگە نەگىزدەلۋى – ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلگىسى. ءار ادام بەلگىلى ءبىر قۇرىلىمدارمەن, بىرلەستىكتەرگە ۇيىمداسىپ, قوعامنىڭ دامۋىنا اتسالىسسا, قوعامعا كومەكتەسۋ ارقىلى وزىنە, وتباسىنا كومەكتەسكەن بولادى. ءار ازامات مەملەكەتىنىڭ دامۋىنا قولعابىسىن تيگىزىپ, ۇلەسىن قوسسا, وعان ەشقانداي اقى تالاپ ەتپەسە – ازاماتتىق قوعامنىڭ دامىعانى. اركىم مەملەكەتكە كومەكتەسۋدى وزىنە كومەكتەسكەنى ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ءوز كومەگىن ازاماتتىق پارىز دەپ ءتۇسىنۋى قاجەت جانە وسى سىندى ماسەلەلەردە بەلسەندى بولعانى ابزال. ازاماتتاردىڭ جاسىنا, ۇلتىنا, جىنىسىنا قاراماي باسىن قوساتىن, بىرىكتىرەتىن ورتاق ماقساتقا, ياعني مەملەكەت دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە جۇمىلعان كەلىسىمدى ارەكەت كەرەك. ناقتى ءىستىڭ بولۋى شارت, ويتكەنى بوس اقىل ايتۋ, ۇرىس-كەرىس ەشقاشان دامۋعا الىپ كەلمەگەن. ازاماتتىق قوعام – ازاماتتاردىڭ بىرلىگى. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن, ءوسىپ-ونۋىنە جاعداي جاسايتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ءلازىم. مۇنداي ور­تا­نى قالىپتاستىرۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – سىرتقى فاكتورلار. قازىرگى كەز­دە, ءبارىمىز بىلەتىندەي, الەم ەلدەرى ءوزارا باسەكەلەستىك جاعدايىندا ءومىر سۇرۋ­دە. بۇل دا زامان تالابى. وسىنداي باسە­كەلەستىككە ىلەسە الۋىمىز ءۇشىن الدى­مەن ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن بىرتۇتاستىعى, ورتاق مۇددە ءۇشىن كەلى­سىمدى جۇمىس ىستەي الۋى شارت.

 

الۋا جولدىبالينا:

ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ومىردەگى بەلسەندىلىگىن كورسەتەتىن بىرنەشە بەلگى بار. ءاربىر ازاماتتىڭ قوعامدىق ومىرگە اتسالىسۋى, ەرىكتى رەتىندە قانشالىقتى ءجيى قىزمەت اتقاراتىنى ماڭىزدى. سونىمەن قاتار e-Gov پورتالىندا اشىق قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەر, اشىق بيۋدجەت, اشىق ديالوگ بولىمدەرى بار. سول جەردە ازاماتتار ءوز ۇسىنىستارىن, پىكىرىن اي­تا الادى. بۇل دا ازاماتتىق قوعامنىڭ بەل­گىسى. مۇنداي حالىق پىكىرىن جيناپ, سايا­سي شەشىم قابىلداۋ ءتاسىلىن كراۋدسور­سينگ دەپ اتايدى. بۇگىندە الماتى قالاسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تالقىلاۋ جۇمىستارىندا وسى ءتاسىل قولدانىلادى. حالىق داۋىس بەرۋ ارقىلى قاي سەكتورعا قانشا قارجى ءبولۋ كەرەگىن شەشۋگە ۇلەس قوسادى.

 

ەلدوس اباقانوۆ:

ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن ەكولوگيا سالاسىن قاراستىرايىق. بۇل سالادا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرماس بۇرىن قوعامدىق تىڭداۋلار وتەدى. وسى تىڭداۋلاردا جوبانىڭ تابيعاتقا قانشالىقتى اسەر ەتۋى بويىنشا ارنايى جوبا جاسالادى. ول قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ دەپ اتالادى. ماسەلەن, سەمەي پوليگونى اۋماعىندا مىس جانە التىن سىندى ءتۇستى مەتالداردى وندىرەتىن كەنىش اشىلماق بولدى. سوعان بايلانىستى قوعامدىق تىڭداۋلار ءوتىپ, وندا ءبىزدىڭ قاۋىمداستىقتىڭ ءبىر مۇشەسى قارسىلىعىن ءبىلدىردى. كەنىش ورنالاسپاق بولعان اۋماقتان 30 شاقىرىم جەردە اۋىل بار ەكەنىن العا تارتىپ, جەر قويناۋىندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جاعدايدا رادياتسيا جەل, توپىراق بورانى ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنا اسەر ەتۋ قاۋپى بارىن جەتكىزدى. وسىنداي تالقىلاۋلارعا ازا­ماتتاردىڭ كوپتەپ قاتىسۋى جانە سول تالقىلاۋلار نەگىزىندە جوبالاردىڭ توق­تاتىلۋى – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى دەپ قاراستىرۋعا بولادى.

وسىنداي ءبىر مىسالدى الماتىداعى كوكجايلاۋعا قاتىستى ايتار ەدىم. 2011 جىلدان باستاپ قالا اكىمدىگى تۇرعىن­داردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان جوبانى قولعا الماق بولدى. الايدا قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ارقاسىندا كوكجايلاۋعا زيان كەلتىرىلمەيتىن بولدى. وسى ماسەلەگە پرەزيدەنت تە ارالاسىپ, جوبانى توقتاتۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. كەلتىرىلگەن مىسالدار ەكولوگيا سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان قوعامدىق ۇيىمداردىڭ كاسىبي بەلسەندىلىگىن ايعاقتاپ وتىر.

 

مۇرات باقتيار ۇلى:

مەن بۇعان دەيىن كوپ جىلدار بويى اكىمدىكتە جۇمىس ىستەدىم. اكىمدىكتەر دە مينيسترلىكتەر سياقتى اتقارۋشى ورگانعا جاتادى. اۋدان, قالا اكىمى بولسىن, بارلىق ۆەدومستۆولاردىڭ ءوز ەرەجەلەرى بار. جوعارىدان تومەنگە بەرىلەتىن تاپسىرمالار بولادى. تاپسىرمالار­دىڭ ورىندالۋى قارجىعا بايلانىستى. سوندىقتان كوپ جاعدايلاردا اكىمدەر دە بەلگىلى ءبىر شەڭبەردەن شىعا المايدى. سوڭعى كەزدەرى ازاماتتار ءوز پىكىرىن اكىم­دىكتەرگە جەتكىزىپ جاتىر. اكىم­دەردىڭ ەسەپ بەرۋىنە قاتىسىپ, ولاردىڭ جۇمىستارىن سىناي باستادى. مۇنىڭ باستى ماقساتى – اكىمدەردى حالىقتىڭ قالاۋىنا قاراي جۇمىس ىستەتۋ. اكىمنىڭ تاعايىندالاتىنى انىق, دەگەنمەن ءبارى­بىر حالىقتىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسادى. باسقاشا مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ولاردىڭ ۇستىنەن ارىز جازىلۋى, سىن ايتىلۋى مۇمكىن, اقپارات قۇرالدارىندا دا حابارلار تارالۋى عاجاپ ەمەس. بۇعان مۇددەلى بولسىن, بولماسىن حالىقتىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسۋعا تۋرا كەلەدى.

 

اسىلبەك قوجاحمەتوۆ:

بيلىكتە ەل يگىلىگى ءۇشىن دۇرىس جۇمىس ىستەيتىن ادامدار قىزمەت ەتۋى كەرەك. ونداي ادامداردا قارا باستىڭ قامى, بايلىعى, وتباسى, تۋعان-تۋىسىنىڭ جاع­دايى الدىڭعى ورىندا تۇرماۋى ءتيىس. كەزىندە الاش قايراتكەرلەرى قارا باسى­نىڭ قامىن ويلاعان جوق. باستارىن باي­گەگە تىگىپ, ءومىرىن ەلىنە ارنادى. وسىنداي ازاماتتار بۇگىن دە بيلىك باسىندا وتىرسا, ەلدى دامىتامىز دەپ جانىن سالاتىن ەدى. جالپى, جانىما «مەملەكەت» سوزىنەن گورى «ەل» دەگەن ءسوز جاقىن. مەنىڭشە, مەملەكەت ۇعىمى بيلىككە جاقىن. حالىق پەن مەملەكەت ۇعىمى ۇيلەسىم تاپقان كەزدە عانا ەل دارەجەسىنە كوتەرىلەدى.

بيلىك ء«ۇش تۇعىرلى ءتىلدى» العا تارتادى. قۇپتايمىن. بىراق ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتار دا ءۇش تىلدە سويلەي بىلگەنى ءادىل بولار ەدى. ويتپەگەنى قىز­مەتىنەن بوساتىلسىن. دەيتۇرعانمەن, «بيلىككە تاۋەلدىمىز, بارىنە بيلىك كىنالى» دەگەن تۇسىنىكتى دە قۇپتامايمىن. ول – زيالى قاۋىمعا دا قاتىستى. قازىرگى زيالىلار بيلىككە تاۋەلدى. اتاق, اقشا, باسپانا الامىز دەپ ۇمتىلادى. ونداي زيالى قاۋىم – زيالى قاۋىم ەمەس. سەبەبى حالىقتىڭ ساناسىن وياتاتىن ەڭ الدىمەن وسى زيالىلار بولۋى شارت ەدى. ۇلتقا ۇلگى بولاتىن دا سولار. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي تۇر. ەل بيلىككە ەمەس, وسى زيالى قاۋىمعا تاۋەلدى بولۋى كەرەك ەدى. بيلىك – ۋاقىتشا, زيالى قاۋىمنىڭ بەدەلى مەن ەتكەن ەڭبەگى – عاسىردان-عاسىرعا جالعاسا بەرمەك. زيالى قاۋىمنىڭ ۇستانعان باعىتى دۇرىس بولسا, بيلىك سولارعا قاراپ دۇرىس قادام جاسايدى. زيالى قاۋىم بولماسا, بيلىك ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى. دەمەك, بيلىكتى عانا كىنالاي بەرمەي, ونى جونگە سالاتىن زيالى قاۋىمىمىز قايدا دەگەن سۇراقتى دا قويا ءبىلۋ قاجەت.

زيالى قاۋىم كەرى كەتكەنىمەن, اتقارۋ­شى بيلىكتەگىلەر اراسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا شىن مانىندە مۇددەلى ازاماتتار دا بار. جوق دەپ ايتا المايمىن. دەسە دە, جەمقورلىققا بەلشەدەن باتقاندارى دا بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. باق-تا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە شەندىلەردىڭ پاراقورلىعى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. سوعان قاراپ حالىق ساناسىندا ەكىنىڭ ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارى پارا­قورعا اينالدى. كوبەيىپ كەتكەندەي كورى­نەدى. بىزگە ونداي ۇلگىنىڭ قاجەتى جوق. ىسىنە ادال, سوزىنە بەرىك ازاماتتاردى دا ايشىقتاپ وتىرعانىمىز ءجون بولادى. وندايلاردى قولداپ-قولپاشتاپ, قىز­مەتىنىڭ جوعارىلاۋىنا مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە مەريتوكراتيا جەتىس­پەيدى. وسى باعىتتا جۇمىس جاساعان ءجون.

جاپسارباي قۋانىشەۆ:

اتقارۋشى بيلىك ازاماتتىق قوعام­نىڭ دامۋىنا مۇددەلى ەمەس دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى سىرتقى قاۋىپ-قاتەرلەر تەك ازاماتتاردى ەمەس, بيلىكتى دە ويلاندىرۋى كەرەك. بۇگىندە اقپارات ايدىنىندا دۇربەلەڭ شىعارۋ وڭاي, ءبارىن ويلاپ تابۋعا بولادى. سوندىقتان ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى مۇددەلى بولۋى كەرەك. ويتكەنى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى بيلىكتىڭ قولىن ۇزارتادى. اۋىل-ايماقتاعى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ماسەلەلەردى ازاماتتىق بەلسەندىلىك ارقىلى شەشۋگە مۇمكىندىك الادى. بۇگىندە ء«ۇشىنشى سەكتور» سانالاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ نەگىزگى ماقساتى دا وسى بولۋى قاجەت. الايدا ەلىمىزدەگى اتالعان ۇيىمدار ۇكىمەتكە تاۋەلدى بولىپ وتىر. ەڭ الدىمەن, ولار ۇكىمەتتىڭ نۇسقاۋىمەن ەمەس, وزدەرى قۇرىلۋى كەرەك. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار الەۋمەتتىك, مادەني ماسەلەلەردى شەشۋگە نەگىزدەلۋى شارت, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ساياساتتاندىرىلماعانى دۇرىس. ولاردىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى – قوعامدى الەۋمەتتەندىرۋ, حالىقتى رۋحاني ساۋىقتاندىرۋ. ول ادام اعزاسىنا جاس قان جۇگىرتكەندەي, قوعامنىڭ سانالى بىرىگۋىنە الىپ كەلۋى كەرەك. ۇكىمەتتى سىناي بەرگەنشە, ونىڭ قولى جەتپەي جاتقان مىندەتتەردىڭ ءبىرازىن وزىنە الۋى كەرەك.

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا ايتقان «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى دا قوعاممەن بايلا­نىستىڭ ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بۇل فورمۋلادان حالىقپەن كەرى بايلا­نىستىڭ ماڭىزدى ەكەنىن, ازاماتتارمەن كەرى بايلانىس ارقىلى ولاردىڭ سەنىمىنە يە بولاتىنىمىزدى كورىپ وتىرمىز.

حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىنە كەلەر بولساق, ەگەمەندى ەل بولعانىمىزعا 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. حالىق ساناسىندا ءالى دە الەۋمەتتەنۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قوعامدا الا دا بار, قۇلا دا بار. سوندىقتان بۇل ۇلكەن ءارى ۇزاق جولدى ءجۇرىپ ءوتۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان دايىن, تولىق ءپىسىپ-جەتىلدى دەمەسەك تە, قازىرگى كەزدە كەيبىر ماسەلەلەرگە قاتىسۋعا, ولاردى تۇسىنۋگە شامامىز كەلىپ قالدى. بارلىعى شەشىم قابىلداۋعا تىرەلەدى. ويتكەنى قوعامدىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋلاردا پىكىرى ەسكەرىلمەگەننەن, شەشىم قابىل­دانعاننان كەيىنگى ارەكەتتەردىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلماعاندىعىنان ازا­ماتتاردىڭ بۇل ۇدەرىسكە سەكەمدەنىپ, سەنىمسىزدىكپەن قاراۋعا ەتى ۇيرەنىپ كەتتى. سوندىقتان ولار بەلسەندىلىككە كوپ جاعدايدا قۇلشىنىس تانىتپاي, قالىس قالىپ وتىردى.

 

الۋا جولدىبالينا:

ءاربىر مەملەكەت, ونىڭ ىشىندە ات­­­قارۋ­شى ورگان ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا مۇددەلى. ويتكەنى ازاماتتىق قوعام – سەرىكتەس. اسىرەسە شەشىم قابىلداۋ كەزىن­دە كوپتەگەن بالامالى كوزقاراستى ۇسىنادى. ال سەرىكتەس رەتىندە شەشىمنىڭ ءارى قاراي جۇزەگە اسۋىنا كومەكتەسەدى. مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بارلىعى بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە بىردەي قاراۋى مۇمكىن, ال ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ءبىلىم, مەديتسينا, الەۋمەتتىك قورعاۋ سياقتى ءارتۇرلى سالا­داعى توپتار بولعاندىقتان جان-جاقتى كوزقاراستا. سونىمەن قاتار ولار جەر­گىلىكتى ماسەلەلەردى جاقسى بىلەدى. وسى­لايشا ديالوگ ارناسى رەتىندە ۇكى­مەتكە, مەملەكەتكە اقپاراتتى تەز جەتكىزە الادى. اتقارۋشى ورگان مۇنداي توپتاردى بالامالى اقپاراتتى الۋ, ورتاق شەشىم قابىلداۋعا پايدالانا الادى.

ەلدوس اباقانوۆ:

بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان ەسەپ بەرۋ جۇيەسى قالىپتاستى. ياعني, ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدار وسىعان جاۋاپتى مينيسترلىككە قاي باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتقانى جونىندە ارنايى بازاعا ەرىكتى تۇردە ەسەپ بەرىپ وتىرادى.

بۇل جۇمىس ەلىمىزدە «ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تۋرالى» زاڭعا سايكەس جۇر­گى­زىلەدى. ياعني, بارلىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار وسى زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. نەگىزگى ماقسات – اتالعان ۇيىمداردىڭ زاڭ, جارعى اياسىندا جۇمىس جۇرگىزۋىن رەتتەۋ. سوندىقتان مەملەكەت تەك ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردى قولداي الادى دەر ەدىم. سون­دىقتان مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردى قولداۋى – اتقارۋشى بيلىك­تىڭ ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا دەگەن مۇددەلىلىگىن اڭعارتادى. بىراق مىنا ىسپەن اينالىسۋىنا بولادى, ال مىنا ىسپەن اينالىسۋىنا بولمايدى دەپ كەسىپ-ءپىشۋىن دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيمىن.

 

مۇرات باقتيار ۇلى:

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, اكىمدەر جىلىنا كەمىندە 4 رەت ەسەپ بەرەدى. حالىقتىڭ الدىنداعى ەسەبى بىلاي قالعاندا, ءماسليحاتتاردىڭ, قوعام­دىق كەڭەستىڭ الدىنداعى ەسەبى بار. بۇگىندە ەلىمىزدە قوعامدىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. تاڭداۋلى قايراتكەرلەر باس قوسقان قۇرىلىم ارقىلى دا ءوز پىكىرىن, ماسەلەسىن جەتكىزىپ جاتقان ازاماتتار از ەمەس. دەگەنمەن, سوڭعى كەزدە ونىڭ ءوزى دە سىنعا ۇشىراپ ءجۇر. ولاردىڭ قۇرامىن مينيسترلىكتەردىڭ نۇسقاۋىمەن بەكىتتى دەگەن نارازىلىقتار جوق ەمەس. سوندىقتان قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرىن دە حالىق تاڭداۋى كەرەك.

قورىتا ايتار بولسام, الەمدە ازامات­تىق قوعامنان ارتىق قوعام جوق. ەڭ جاقسى قوعام – ازاماتتىق قوعام. بيلىك ازاماتتاردىڭ كوزقاراسىنا, پىكىرىنە تاۋەلدى بولۋى كەرەك.

اسىلبەك قوجاحمەتوۆ:

ازامتتىق قوعامدى دامىتپاي – قازاقستاندى گۇلدەندىرۋدىڭ وزگە جولى جوق. ازاماتتىق قوعامدى دامىتپايتىن مەملەكەتتەر دە بار. ول مەملەكەتتەردەگى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى تىم ناشار. ونداي مەملەكەتتەر ازيا مەن افريكادا كوپ تە, ەۋروپادا از. وڭتۇستىك امەريكادا كوپ تە, سولتۇستىك امەري­كادا از. سودان-اق ازاماتتىق قوعامنىڭ ارتىق­شىلىعىن اڭعارۋعا بولادى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جوعارى باعالايمىن. كوپتەن كۇتكەن ويلار ايتىلا باستادى. تولىق ايتىلدى دەمەيمىن, بىراق باسقاشا باعىت اڭعا­رىلادى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى مەن بي­لىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديا­لوگ ورناتۋ ماسەلەسى, ازاماتتىق قو­عام­عا قولداۋ كورسەتۋ مەن ازاماتتىق قو­­عام­نىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن قول­دانۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى. بارلىق وڭ قادام دۇرىس سوزدەن باستالادى. ەندىگى كۇت­كەنى­مىز – ناقتى قادامدار.

ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇ­رىلدى. ونىڭ ءوزى قوعامدىق سەنىمنىڭ جوق­تىعىن ايعاقتاپ تۇر. سەنىم بولعان بول­سا, كەڭەس قۇرۋدىڭ قاجەتى نە ەدى؟ دەسە دە, «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەگەن بار. مۇنى «اۋرۋىن جاسىرعان ەل دامىمايدى» دەپ تۇرلەندىرەر ەدىم. اۋىرۋ – ايتىلدى. قوعامدىق سەنىم جوق. تيىسىن­شە جوعارىدا ايتىلعان كەڭەستى قۇردىق. ەندىگى رەتتە اتالعان كەڭەسكە مۇ­شەلىك ەتۋگە ازاماتتار شاقىرىلا باس­تادى. كەيبىرى «سەنىم جوق, بەدەلىم تومەندەپ قالادى» دەگەن جەلەۋمەن باس تارتتى. كەلمەگەن, تى­رىس­پاعان ادامنان نە كۇتۋگە بولادى؟ ەلىن سۇيگەن ازامات ابىرويىن ەمەس, وتانى­نىڭ گۇلدەنۋىن ويلاماۋشى ما ەدى؟

مەن وسى كەڭەستىڭ مۇشەسىمىن. العاش­قى وتىرىس ويداعىداي ءوتىپ, اسا ماڭىزدى دەگەن 64 ۇسىنىس جاسالدى...

جالپى, بيلىك پەن قوعام اراسىندا جاقسى ديالوگ جولعا قويىلىپ كە­لەدى. وعان دالەل رەتىندە ۇلتتىق قوعام­­دىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلۋىن, «حالىق ۇنى­نە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىم­داماسىن العا تارتۋعا بولادى.

جاپسارباي قۋانىشەۆ:

مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ وتىرعان باستامالارعا كەلەتىن بول­ساق, 2016 جىلى «ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, 2017 جىلى وتكەن ەكسپو حالىقارالىق كورمە­سىندە ەرىكتىلەر جۇمىس ىستەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ 2019 جىلدى جاستار جىلى دەپ بەلگىلەپ, ال پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2020 جىلدى ۆولونتەر جىلى دەپ جاريالاپ وتىر. ۆولونتەرلىك – ناعىز دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ كورىنىسى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇل مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جاستاردان باستالۋى قۇپتارلىق جايت. قازىر كوپ جاستارىمىز شەتەلدەردە وقىعان, عالامدىق اق­پا­راتتىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. جاس­تار ءبارىن تۇسىنەدى, تەك ولارعا دۇرىس باعىت بەرۋ كەرەك. ولاردىڭ بويىندا دەموكراتيا مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ, سونىڭ زاڭىمەن ءومىر سۇرۋگە باعدارلاۋ كەرەك. دەموكراتيا ويىڭا كەلگەندى ىستەۋ ەمەس. دەموكراتيا – ناعىز ەڭبەك ەكەندىگىن مىقتاپ ۇعىنىپ العان دۇرىس. ول باسقا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىعىنا نۇقسان كەلتىرمەي ءومىر ءسۇرۋدى, ءتىل تابىسۋدى بىلدىرەدى. دەموكراتيا – مەملەكەتىڭدى ءوزىڭنىڭ جانە باسقالاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە جايلى ەتىپ دامىتۋعا, وسى­عان ساي كەلەتىن قوعام قۇرۋعا ۇلەس قوسۋ.

باسقا مەملەكەتتەردە, ماسەلەن مالاي­زيادا, ەرىكتىلىك پەن سكاۋتتىق قوزعالىستى ۇيلەستىرەتىن مامانداردى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى دايارلايتىن. ياعني, ۋني­ۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرىلىمىندا ادامعا كومەكتەسۋدى ۇيرەتەتىن, ولاردى ازاماتتىق بەلسەندىلىككە تاربيەلەيتىن, بىلىكتى ماماندار دايارلايتىن فاكۋلتەتتەر بار. ءار مەكتەپتە وسىنداي قوزعالىستار مەن ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى. ونى وسىنداي ارنايى ماماندىقتى يگەرگەن ادامدار ۇي­لەستىرىپ وتىرادى. بىزگە دە ازاماتتىق قو­عام­نىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن داعدى­لار­دى ۇيرەتۋدى وسى تۇرعىدا قولعا الۋ كەرەك. ودان كەيىن, ءوز ساراپتاماسىن جا­ساپ, ۇسى­نىس بىلدىرۋشىلەردىڭ پىكىرىن تىڭداپ, بي­لىك ورگاندارى ولاردى ىنتالاندىرىپ, سەرىكتەسى رەتىندە قابىلداعانى ءجون. سول كەزدە عانا قوعام العا باسىپ, ونىڭ ازا­مات­تارىنىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتارى انىق.

 

الۋا جولدىبالينا:

2020 جىل ەلىمىزدە ۆولونتەر جىلى دەپ بەلگىلەندى. ۆولونتەرلەردىڭ ينستيتۋتى, جالپى ولاردىڭ مەملەكەتتەگى جۇمى­سى ازاماتتىق پوزيتسيانىڭ, ازامات­تىق سانانىڭ ويانعانىنىڭ بەلگىسى. قازىر دە كوپتەگەن قايىرىمدىلىق شارا­لارى بار, وعان قاتىستى زاڭنىڭ قابىلدانۋى بۇل سالاداعىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىگىن كورسەتەدى. مەملەكەت تاراپىنان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا گرانتتار, ۇلكەن كولەمدە قارجى بولىنەدى. اتالعان باستامالار ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى كوتەرەدى. بۇگىنگى ەڭ باستى ماسەلە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ناقتى ءبىر باعىت بويىنشا ماماندانىپ جۇمىس ىستەۋى. سونىمەن قاتار فورۋمدار مەن تالقىلاۋلار بار. حالىقتى, جەرگىلىكتى حالىقتى شەشىم قابىلداۋعا جۇمىلدىرۋ كەرەك.

 

ەلدوس اباقانوۆ:

ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رە­سۋرستار مينيسترلىگىمەن جاڭا ەكو­لو­گيا­لىق كودەكس جاسالىپ جاتىر. اتال­عان كودەكستە قوعامدىق باقىلاۋ, ساراپتاما جانە مونيتورينگ قۇرالدارى كۇشەيتىلۋدە.

ماسەلەن, بۇعان دەيىن ەكولوگيا تۋرالى زاڭناما بۇزىلسا مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار ەكولوگيا دەپارتامەنتىنە ءوتىنىم جازادى, ول ءوتىنىم پروكۋراتۋرادا تىركەلەدى, سودان كەيىن بارىپ قانا زاڭ بۇزعان كاسىپورىن قىزمەتىنە قۇزىرلى ورگان سانالاتىن ەكولوگيا دەپارتامەنتى ارالاساتىن ەدى. بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك ەمەس سەكتوردان ءوتىنىم تۇسسە, ول ءوتىنىم پروكۋراتۋرادا تىركەلمەي, بىردەن تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. جوعارىدا ايتىلعان قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ جوباسى بۇعان دەيىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە عانا قاراستىرىلعان بولسا, ەندى بۇدان بىلاي كودەكستىڭ ارنايى باعىتى رەتىندە ەسكەرىلەتىن بولادى.

كودەكستە ەكولوگيا جونىندەگى اقپارات­تىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگى دە نازار­دان تىس قالمادى. سونىڭ ىشىندە اۆ­تومات­تاندىرىلعان باقىلاۋ قۇرالدارى دا بار. وسىنىڭ بارلىعى قوعامنىڭ قاتىسۋ ءپرين­تسيپىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. ازا­ماتتاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قۇقىعى بەكىتىلدى. ياعني, ەكولوگيا سالاسىنا قاتىستى ازاماتتىق سەكتوردىڭ بەل­سەن­دىلىگىن ىنتالاندىرۋ ماسەلەسى ەسكە­رى­لۋدە. ناتيجەسىندە, قورشاعان ورتانى لاس­تاۋشى ءىرى كاسىپورىندار قوعامدىق باقىلاۋ قۇرالى بار ەكەنىن ەسكەرىپ, بىرىنشىدەن زاڭ بۇزباسا, ەكىنشىدەن, سول كاسىپورىنداردا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.

 

جازىپ العاندار

راۋان قابيدولدا,

سۆەتلانا عالىمجانقىزى,

«Egemen Qazaqstan»