قازاق ەر ازاماتتى شاڭىراقتىڭ يەسى ساناسا, ايەلدى وتباسىنىڭ التىن قازىعى دەپ قۇرمەتتەگەن. ال, وتباسى ۇعىمى وسى ەر مەن ايەلدىڭ بىرلەسكەن وداعىنان تۋادى. قاي قوعامدا دا وتباسى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى بولشەگى. باستى قوزعاۋشى كۇشى. ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, تىنىشتىعى, بەرەكەسى مەن ۇرپاققا بەرەر تاربيەسى قوعام الدىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
جاڭا ءداۋىر, جاھاندانۋ زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. قوعامدىق قاتىناستار دەموكراتيالانىپ, ەركىندىك پەن تەڭدىك, اشىقتىق سالتانات قۇرعان كەزەڭ. سوڭعى ۋاقىتتا «تەڭدىك» ءسوزى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. اتا زاڭىمىزدا دا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى جاسىنا, جىنىسىنا, ۇلتىنا قاراماستان تەڭ قۇقىلى ەكەنى جازىلعان. ال وتباسىنداعى ەر مەن ايەلدىڭ تەڭدىگى قالاي كورىنىس تاۋىپ جاتىر؟
الەم ەلدەرى ايەلدىڭ قوعامداعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا كوپتەگەن زاڭ قابىلداپ, ءتۇرلى باستامالار كوتەرىپ كەلەدى. نازىك جاندىلاردىڭ ءبىلىم الۋى, جۇمىس ىستەپ, ەل ومىرىنە ارالاسۋى, كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىرىپ, قوعامنىڭ بەلدى مۇشەسىنە اينالۋى ءار سالادا جەتىستىكتەرگە جەتەلەۋدە.
قازاق قاي زاماندا دا ايەلدى وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى ساناپ, بەرەكەسى دەپ بىلگەن. سەبەبى ۇلتتى تاربيەلەيتىن وسى قىز-كەلىنشەكتەرىمىز. بىراق ولاردىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرى مەن جان دۇنيەسىنىڭ قالاۋىنا ەر ازاماتتارىمىز قارسى كەلىپ جاتادى. «ايەلدىڭ ورنى وشاق قاسى» دەگەن سىندى رۋحاني كەدەرگىلەر ءالى دە بار. وتباسىنداعى تەڭدىك ءبىرىنشى سول اۋلەتتەگى ايەلگە كورسەتىلەتىن قۇرمەت, سىيلاستىقتان باستالۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن وتباسىندا ايەلدىڭ ىشكى دۇنيەسىندەگى قاجەتتىلىكپەن, كوزقاراسىمەن, ويىمەن ساناسپايدى. ەر ازاماتتار تاراپىنان پسيحولوگيالىق ءزابىر كورەتىن كەلىنشەكتەردىڭ سانى دا بارشىلىق. ءتىپتى كەيبىر وتباسىلاردا ايەلىن تەك تۋىس-تۋعانىمەن عانا ارالاستىراتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. ويىن ايتۋعا تيىم سالىپ, ورنىن كورسەتۋمەن كەلە جاتقان ازاماتتار دا, وكىنىشكە قاراي بار.
ودان كەيىنگى ەڭ وزەكتى ماسەلە, ەر ازاماتتارىمىزدىڭ تاپقان تابىسىن ايەلىنىڭ قولىنا ۇستاتپاۋى. بۇل دا وتباسىنداعى ءتۇرلى ۇرىس-كەرىستىڭ نەگىزگى سەبەبى. ايەلدى كەمسىتۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. اقشا كىمدە بولسا, بيلىك تە سونىڭ قولىندا دەگەن شالا قاعيدانى ۇستاناتىن ەر ازاماتتار بار. سونىڭ سالدارىنان اجىراسىپ جاتقان جاستار دا جەتەرلىك. عاسىرلار بويى ءۇيدىڭ اسىراۋشىسى – ەر ادام, ال ەرىنىڭ تاۋىپ اكەلگەنىن ۇقساتىپ, ىسكە اسىرۋشى, جاراتۋشى – ايەل ادام دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. «ەر ادام – تۇزدىكى, ايەل ادام – ۇيدىكى» دەگەن ءسوز سونىڭ ايعاعى.
ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى بايلانىس تا ماڭىزدى. قىز-كەلىنشەكتەر ەنەلەرى تاراپىنان دا قولداۋ كورمەي جاتادى.ۇلتتىق تانىمىمىزدا ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى سىيلاستىق ەرەكشە ورىن الادى. كۇندەلىكتى تۇرمىستا, بالا تاربيەسىندە قىز-كەلىنشەكتەرگە ەنەلەرىنىڭ باعىت-باعدارى كەرەك-اق. ەر ازاماتتى عانا ەمەس, كەلىننىڭ دە مارتەبەسىن ارتتىرىپ, قولداۋىن كوبەيتسە ايەلدەرىمىزدىڭ كوڭىلى تىنىش, ەڭبەگى جەمىستى بولار ەدى.
وتباسىنداعى تەڭدىكتىڭ تاعى ءبىر العىشارتى جىلى ءسوز ايتۋ. ايەلدىڭ بەدەلىن كوتەرۋ. جانۇيادا اناسىنا ايتىلعان جىلى ءسوز, ماقتاۋ-ماداقتاۋدى كورىپ وسكەن بالانىڭ دا مىنەزى اشىق, جايدارى بولادى. ۇل بالا بولاشاقتا ايەلىن سىيلاۋدى, قۇرمەتتەۋدى ۇيرەنسە, قىز بالا بويىنا سەنىمدىلىك, سۇلۋلىق, ىزگىلىك سىندى اسىل قاسيەتتەردى جينايدى. جاقسى ءسوز جان سەمىرتەدى دەيمىز. ايەلدەرىمىزگە, انالارىمىزعا ايتىلعان ءاربىر جاقسى ءسوز ولاردىڭ كوڭىلىن اسقاقتاتىپ, ءىسىن ءونىمدى ەتەدى, ىرىسىن كەڭەيتەدى, مەيىرىمىن وياتادى. مۇنداي انالارىمىز ۇرپاعىنا دا ۇلاعاتتى تاربيە بەرەدى. ال كۇنى بويى كۇيەۋىنەن ءزابىر كورگەن كەلىنشەك ءبىرىنشى كەزەكتە وكپەسىن ءوسىپ كەلە جاتقان بالادان الادى. كوڭىلى جاماۋ ايەل ۇيدەگى بالاسىن ۇرىپ-سوعىپ, ساناسىن ۋلايدى. سوندىقتان ۇيدەگى تىنىشتىق, بەرەكە دە ەر ازاماتتىڭ ايەلگە قۇرمەتىنەن باستالادى.
وتباسىنداعى تەڭدىكتىڭ كەلەسى مىسالى اكە مەن انانىڭ بالا تاربيەسىندەگى ورنى. انا قۇرساعىنان باستالعان تاربيە اكەنىڭ ونەگەسىمەن جالعاسۋى ءتيىس. بالانىڭ بويىنداعى ءور مىنەزدىلىك, وجەتتىلىك, مارتتىك سىندى قاسيەتتەر اكەدەن جۇعادى. تىرلىكپەن تۇزدە جۇرگەن ەركەكتەر مۇنى ەستەن شىعارىپ جاتادى. بالاسى ءبىر نارسە ءبۇلدىرىپ, تەرىس قىلىق كورسەتسە اناسىنا «بالاڭا قارامايسىڭ با», «Cەنىڭ تاربيەڭ», «قايدا قاراپ ءجۇرسىڭ» دەپ داۋىس كوتەرەتىن جاعدايلاردى قۇلاعىمىز ءجيى شالادى. بۇل ايەلدىڭ موينىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتۋ. سەبەبى ۇرپاق تاربيەسىنە انا مەن اكە بىردەي اتسالىسۋى ءتيىس. قانشا دەگەنمەن اكەنىڭ مىسى, جولى دەگەن بار. قازاق ء«بىر اكەنىڭ تاربيەسىن ءجۇز مەكتەپ بەرە المايدى» دەپ تە سول سەبەپتى ايتسا كەرەك.
بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق. مىڭداعان قىزدارىمىز كۇندە زومبىلىق قۇربانى بولىپ جاتىر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2017 جىلعى مالىمەتتەرى بويىنشا الەمدەگى ءار ءۇشىنشى ايەل زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى. ايەلدىڭ تابيعاتى ءالسىز. تۇك ىستەمەدى دەگەننىڭ وزىندە ەر ادام جاي عانا قول جۇمساي الادى. ال ول ايەلدىڭ جانىن جارالاپ, ەڭسەسىن باساتىنىن ەسكەرمەيمىز. ومىرگە كوزقاراسىن وزگەرتىپ, ارمانىنان ايىرادى. قىزدارىمىزدىڭ ىشكى جان دۇنيەسى الاي-دۇلەي بولىپ, ومىرگە ۇمتىلىسى, ماحابباتى, سەزىمى وشەدى. بۇل دا ايەلدىڭ قوعامداعى, وتباسىنداعى ورنىن تومەندەتۋ.
بۇگىنگى كۇنى زاڭ, قۇقىق تاراپىنان ەر مەن ايەلدىڭ اراسىندا تەڭدىك بار. ول تۇرعىدا ءتۇرلى دۇنيە جاسالىپ تا جاتىر. قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ سۇرايتىن تەڭدىگى - ىشكى, رۋحاني, جان دۇنيەنىڭ تەڭدىگى, ەر ازاماتتاردىڭ ءار ىستە «سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى» دەپ قولداۋ كورسەتۋى. وكىنىشكە قاراي, ايەلدەرىمىز سول قولداۋعا ءزارۋ. ەرلەردىڭ ساناسى وزگەرىپ, قىز-كەلىنشەكتەرگە تانىتار مادەنيەتى وسسە ايەل تاۋ قوپارۋعا دايىن. جۇمىسىنا دا, وتباسىنىڭ شارۋاسىنا دا, بالا تاربيەسىنە دە قىز كەلىنشەكتەر ۇلگەرەدى. «ايەل قىرىق جاندى» دەپ دانا حالقىمىز بەكەر ايتپاعان. وتباسىن ساقتاۋعا كەلگەن كەزدە دە وسى ايەلدەردىڭ توزىمدىلىگى, كونبىستىگى, شىدامدىلىعى جەڭىپ جاتادى.
ىقىلىم زاماننان حان دا, قارا دا, ەل اعالارى مەن بيلىك باسىنداعى ازاماتتار ايەلدىڭ دانالىعىنا, اقىلىنا جۇگىنگەن ەمەس پە؟! وعان تاريح كۋا. مىسالى, زەرتتەۋشىلەر «ابىلقايىردىڭ ايەلى بوپاي حانشا بولماسا, ۇلى دالانىڭ تاريحىنداعى حاننىڭ ءرولى باسقا بولۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىردى تالاي ورتاعا سالدى. بوپاي حانشانىڭ اقىلى مەن پايىم پاراساتى, ىقپالى ءوز زامانىندا ەلدى ءتۇرلى ناۋبەتتەن الىپ قالعان. الىسقا بارماي-اق ابايداي الىپقا تاربيە بەرگەن زەرە انانىڭ سول قوعامداعى ورنى قانداي ەدى؟ ايەلدىڭ اقىلى, مەيىرىمى, ساناسى بارىنە دە جەتەدى.
زەرتتەۋلەر قىز كەلىنشەكتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى, جۇمىسىنا تياناقتى, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىنىن دالەلدەگەن. اسىرەسە, نازىك جاندىلاردىڭ جاڭالىققا قۇمارلىعى كاسىپكەرلىكتىڭ ءتۇرلى سالاسىندا وڭ ناتيجە بەرىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە بيزنەستەگى ايەلدەر ۇلەسى 50%-دان استى. مەكەمە باسشىلارى, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى قىزدارىمىزدىڭ ەڭبەككە ۇمتىلىسىن باسپاي, كەز كەلگەن سۇراعىنا قولداۋ تانىتسا قوعامدا دا وزگەرىس بولار ەدى. سەبەبى كوپ انالارىمىز, ايەلدەرىمىز جۇمىس تاراپىنان, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى بويىنشا بيلىك وكىلدەرىنەن جاۋاپ الا الماي جاتادى. ولارعا ءالسىز توپ وكىلى رەتىندە قاراۋدى قويىپ, سۇراقتارىنىڭ جاۋابىن تابۋعا كومەكتەسسە ايەلدىڭ دە قوعامداعى مارتەبەسى ارتىپ, بەدەلى كوتەرىلەدى.
پسيحولوگتار, ەر ادامدارعا قاراعاندا ايەلدەر جاڭالىققا بەيىم, كەز كەلگەن جاعدايدا مامىلەگە كەلۋگە دايىن ەكەندىگىن ايتادى. ازاماتتارعا قاراعاندا ايەلدەر سۇحباتتاسۋعا جاقىن تۇرادى. وسى قاسيەت ارقىلى بيلىكتەگى ارۋلارىمىز بيىك جەتىستىكتەرگە جەتىپ ءجۇر. پارلامەنتتە ايەلدەر ۇلەسىنىڭ كوپ بولۋى انا مەن بالا, وتباسى ماسەلەلەرى بويىنشا دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى.
وتباسىنداعى بەرەكەنىڭ ورناۋى, رۋحاني تەڭدىكتىڭ كورىنىس تابۋى ايەل مەن ەر ازاماتتىڭ عانا ەمەس, ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە دە وڭ اسەر ەتەدى. ء«بىر جىلىن ويلاعان ەل بيداي, ون جىلىن ويلاعان ەل جەمىس اعاشىن, ماڭگىلىگىن ويلاعان ەل ۇرپاعىنىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ەگەدى» دەگەن حالىق دانالىعى بار. ال ىزگىلىك وتباسىنان باستالادى. جانۇياداعى مەيىرىم, شاتتىق, جىلىلىقتى بويىنا سىڭىرگەن بالانىڭ بولاشاعى جارقىن, ەلىنە بەرەرى مول بولماق. عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقانداي «قازاق ايەلى از عانا جاردەم بەرگەنىڭدى ۇمىتپايدى, تەزىرەك ەسەلەپ قايتارۋعا تىرىسادى». ايەلگە كورسەتىلگەن قولداۋ, كۇللى قوعامدى وزگەرتۋگە سەپتىگىن تيگىزەرى حاق.
قاراكوز سۇلەيمەنوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى
ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق
ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى