توقسانىنشى جىلعا دەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە «نۇريدەن ءمۇفتاحوۆ» دەگەن اتپەن فەلەتون جازاتىن ارىپتەس اعامىز ءبىر كۇنى ء«نۇري ءمۇفتاح» دەگەن اۆتورلىق قولتاڭبامەن گازەت بەتىندە جارق ەتە قالدى. وعان سول كەزدەگى وزگەرىستەر ىقپال ەتتى. گازەتتىڭ اتى دا «ەگەمەندى قازاقستان» بولىپ وزگەردى. ونىڭ باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازاەۆ تا اتا-تەگىنەن «ەۆ» جۇرناعىن الىپ تاستادى. باسقا جۋرناليستەر دە سول ۇلگىگە كوشتى.
گورباچەۆتىڭ «دەموكراتياسى» دا ءوز «جەمىسىن» بەرە باستادى. بۇعان دەيىن جابىق مەكەمەلەردىڭ قاتارىنان سانالاتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جاريالىلىققا جول اشتى. سىني ماقالالار ءار باسىلىمدا ءجيى جاريالاندى. مىنە, ءدال وسى تۇستا ءنۇري ءمۇفتاح سوت, پروكۋراتۋرا, تەرگەۋ ىستەرىنە قاتىستى جۋرناليستىك زەرتتەۋلەردى ۇدەتە جازدى.
«حالىق كەڭەسى» گازەتىندە قۇقىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيتىن مەن دە ءنۇري ءمۇفتاحتان سىرتتاي ۇيرەنە ءجۇرىپ, سول كىسىنىڭ ستيلىندە ماقالا جازۋعا تىرىستىم. بىراق نۇرەكەڭنىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن ءالى الىس ەدى.
سىن ساداعىن كوبىنەسە سۋديالارعا قاراي باعىتتايتىنبىز. سەبەبى سۋديالار قىلمىستى دارەجەلەۋ كەزىندە تەرگەۋ ىزىمەن كەتىپ قالاتىن. قاتەلەسۋشىلىك, ساراپتاما جۇمىستارىنا ءمان بەرمەۋ, كۋالاردى, دالەلدەمەلەردى تولىق ەسكەرمەۋشىلىك ءتارىزدى كەمشىلىكتەرگە ءجيى جول بەرىپ الاتىن. ال ارىز-شاعىمدارعا جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا مۇنداي زاڭسىزدىقتار ءنۇري مۇفتاقتىڭ قىراعى كوزىنەن تىس قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كەزىندە تەرگەۋشى, سۋديا تاراپىنان جىبەرىلگەن ولقىلىقتار ءنۇريدىڭ ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى تالدانىپ, گازەت ارقىلى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلعاندا, ازۋى التى قارىس زاڭگەرلەردىڭ ءوزى تىپىر ەتە الماي قالعانىنا تالاي رەت كۋا بولعانبىز. ول جايىنداعى اڭگىمە كەيىنىرەك.
مەن ءنۇري مۇفتاحپەن العاش رەت 1992 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «نا ستراجە-ساقشى» گازەتىندە باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە جۇزبە-ءجۇز كەزدەستىم.
جۇمىس اياعىندا باس رەداكتورعا كىرسەم, ول كىسىنىڭ الدىندا ءنۇري ءمۇفتاح وتىر. بۋرىل قويۋ شاشىن ارتقا قاراي تاراپ, قارا كوزىلدىرىگىن ەشقاشان شەشپەيتىن نۇرەكەڭدى ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىندا سىرتتاي كورگەنىم بولماسا, قول الىسىپ تۇرعانىم وسى. باس رەداكتور مەنى تانىستىردى.
– ءا... جۇمابەك ۇلى دەگەن سەن بە ەدىڭ. دۇرىس بالا... «حالىق كەڭەسىندەگى» ماقالالارىڭدى وقىعام. وسى بەتىڭنەن تايما! – دەدى دە, ەكەۋارا اڭگىمەلەرىن جالعاستىرا بەردى. باستىعىما كەيىن كىرەتىنىمدى مەڭزەپ, شىعىپ كەتتىم. دەگەنمەن, مەنى بىلەتىنىنە, جازعاندارىمدى وقيتىنىنا كوڭىلىم كوتەرىلىپ قالدى.
تاعدىردىڭ جازۋىمەن 1993 جىلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە قىزمەتكە اۋىستىم. باسىندا سەكتور مەڭگەرۋشىسى دەگەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە اقپارات بولىمىنە اعا ءتىلشى ەتىپ قابىلدادى. مۇندا ون سەگىز جىلدان بەرى قۇقىق ءبولىمىن باسقارىپ كەلە جاتقان ءنۇري ءمۇفتاح ءوز قاراۋىندا ەكى ءتىلشىسى بولا تۇرا, ماعان كەيبىر حاتتاردى تەكسەرتىپ, سىن ماقالا جازىپ بەرۋىمدى وتىنەتىن.
1994 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە كەزەكتى ءبىر ءىسساپاردان كەيىن جۇمىسقا شىققانىم سول ەدى, باس رەداكتور شاقىرتتى. ول كىسىدەن ەستىگەنىم – ءنۇري ءمۇفتاح شىمكەنت وبلىستىق سوتىنىڭ «زاڭ جانە زامان» گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ كەتىپتى. كەتەرىندە ورنىنا مەنى ۇسىنىپتى. باس رەداكتوردىڭ ءوزى دە وسى ۇسىنىستى قولدايتىنىن جاسىرمادى. «قۇقىق بولىمىندەگى ءمۇيىزى قاراعايداي ەكى جىگىت تۇرعاندا قالاي بولار ەكەن؟» دەپ كۇمىلجي باستاعام. مۇنىمدى ول كىسى «سكرومنوست» دەپ ءتۇسىندى بىلەم, كوزىمشە بۇيرىققا قول قويدى.
نۇرەكەڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىن سىناعان كەزدە كەيىپكەرىنىڭ ارىنا, جەكە باسىنا تيىسپەي, كەمشىلىكتى ناقتى دالەلدەرمەن شىرماپ الاتىن دا, سوڭىندا ەشقايسىسى تىپىر ەتە المايتىنداي ەتىپ ماتاپ تاستايتىن. سوعان قاراماستان سىنالعان ادامدار جۋرناليستەردى سوتقا بەرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الدى. ءنۇري اعامىز دا تالاي رەت سوتتاسقانىن بۇگىندە كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى.
مۇنداي جاعدايلار مەنىڭ باسىمنان دا تالاي رەت ءوتتى. «ورىمدەي قىزدىڭ ولىگىن قورلاپ...» دەگەن ماقالامدا جاس قىزدى زورلاعان, سوسىن قيناپ ولتىرگەندەرىمەن قويماي, دەنەسىن شىلىڭگىر ىستىقتا قىزىلوردا قالاسىنان 200 شىقىرىمداي جەرگە اپارىپ, كومبەي-اق لاقتىرا سالعان قىلمىسكەرلەر سوت زالىندا جازادان قۇتىلىپ كەتىپتى. ارىزدانۋشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ونسىز دا يت پەن قۇسقا جەم بولعان قىزدىڭ دەنەسىن الماتى مەن قىزىلوردا اراسىندا سوت ساراپتاماسىنان وتكىزۋ ءۇشىن قايتا-قايتا تاسىپ, قۇقىق قورعاۋشىلار مارقۇمنىڭ اتا-اناسىن قاسىرەت قۇرساۋىنان شىعارماي وتىرعان كورىنەدى. وسى ءىستى ابدەن زەردەلەگەننەن كەيىن, قىلمىسقا قاتىستىلاردىڭ اتى-جوندەرىن اتاپ تۇرىپ, شەشىم شىعارعان سۋدياسىمەن قوسا سىنعا الدىم. ماقالانىڭ ايدارىن «باس پروكۋراتۋرانىڭ نازارىنا!» دەپ كورسەتتىم. ءىس بۇزىلىپ, قايتا قاراۋعا جاتاتىنىن دالەلدەپ باقتىم. مۇنى وقىعان نۇرەكەڭ سول كۇنى شىمكەنتتەن تەلەفون شالىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن.
كوپ ۇزاماي مەدەۋ اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنان شاقىرتۋ الدىم. «ورىمدەي قىزدىڭ...» دەپ اتالاتىن ماقالامداعى جايتتارعا قاتىستى كەزىندە ءىستى قاراعان, شەشىم شىعارعان وبلىستىق سوتتىڭ سۋدياسى ۇستىمنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ جونىندە پروكۋراتۋراعا ارىز ءتۇسىرىپتى. كەلسەم, پروكۋرور ناعىز قىلمىسكەردى ۇستاعانداي جۇلقىنىپ وتىر. «سۋديانىڭ شەشىمىنە قارسى پىكىر ايتۋعا قانداي حاقىڭ بار؟ سۋديانىڭ جەكە باسىنا نەگە ءتىل تيگىزەسىڭ؟ اناۋ ءسوزدى, مىناۋ ءسوزدى قانداي دالەلدەرگە سۇيەنىپ جازدىڭ؟» دەپ دۇرسە قويا بەردى. دالەلدەي الماساڭ, قاماۋعا الامىن دەگەندەي ىزعار تانىتتى. سول جەردە تۇسىنىكتەمە جازدىم. كەلەسى كۇنى تاعى شاقىردى. شاقىرۋ جيىلەي ءتۇستى. بايقايمىن, قاعازدار كوبەيىپ بارادى. ۇستەلدىڭ ءبىر بۇرىشىندا, سىرتىندا «قىلمىستىق ءىس» دەگەن جازۋى بار قاتىرما قورجىنعا قاراۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. بۋاز سيىرداي كۇن سايىن ءبۇيىرى بۇلتيا تۇسۋدە. ءىس ناسىرعا شاپقانىن سەزدىم. شىمكەنتتەگى ءنۇري مۇفتاحقا حابارلاسىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىردىم.
– بالا, قورقاتىن ەشتەڭە جوق! – دەپ, مەنى ءبىراز جىگەرلەندىرىپ الدى دا, قاي جەردەن قانداي زاڭداردى, قاۋلىلاردى, كوممەنتاريلەردى, تاعى باسقا قۇجاتتاردى قاراۋ كەرەكتىگىن قۇلاعىما قۇيدى, ءبىراز اقىل-كەڭەستەر بەردى. ازاماتتىق ءىس بولسا ءبىر ءسارى, قىلمىستىق ءىس دەگەنىڭ تۇرمەگە باستار جول ەكەنى بەلگىلى. ىشتەي تولقىپ وتىرعانىم راس ەدى. سونى سەزىپ قويعان نۇرەكەڭ:
– ەگەر ءىس ءتىپتى كۇردەلەنىپ بارا جاتسا, دەرەۋ تەلەفون شال. بارامىن! قوعامدىق قورعاۋشىڭ بولىپ ىسكە تىكەلەي ارالاسامىن! ەڭ الدىمەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ نامىسىن, بەدەلىن قورعاۋ كەرەك! – دەدى.
وسىدان كەيىن عانا موينىمنان ءبىر جۇك تۇسكەندەي, بويىما قايتادان كۇش-قايرات قۇيىلعانداي كۇي كەشتىم. سول كۇش-قايراتتىڭ ارقاسىندا پروكۋراتۋراداعى ماعان قاتىستى قوزعالعان ءىستى «قىلمىستىق بەلگىسى جوق» دەپ, جاپقىزىپ تىندىم. سوسىن ءدال وسى تاقىرىپقا قايتا ورالىپ, تاعى سىن ماقالا جازدىم. اقىرىندا باستاپقى سوت شەشىمى بۇزىلىپ, باسقا سۋديانىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. قىلمىسكەرلەر جازاسىن الدى.
قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقىتىلاتىن «قۇقىقتىق جۋرناليستيكا نەگىزدەرى» اتتى سالالىق پاندەگى «اپەللياتسيالىق نەگىزدە, كاسساتسيالىق نەگىزدە سىن ماقالا جازۋ ادىستەرى» دەگەن قاعيداتتار وسى سوتتاسۋ تاجىريبەسىنەن تۋعان. بۇل ادىستەردى دە ءنۇري ءمۇفتاحتان ۇيرەنگەم.
قازىرگى قازاق جۋرناليستيكاسىنداعى قۇقىق تاقىرىبى اياسىندا ءنۇري ءمۇفتاح مەكتەبى قالىپتاسقانىن دا باسا ايتۋعا ءتيىستىمىن. ال مۇنداي مەكتەپ الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە جوق دەسەم, ەكىنىڭ ءبىرى سەنە قويماۋى مۇمكىن. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە شەتەلدەردەن كەلىپ ءدارىس وقيتىن قۇقىقتانۋشى وقىتۋشىلارمەن تاجىريبە الماسۋ بارىسىندا بۇعان كوزىم ابدەن جەتكەن. بۇل – جالعىز ءنۇري ءمۇفتاحتىڭ عانا ەمەس, بۇگىندە 100 جىلدىعىن تويلاپ جاتقان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ دە وزىندىك مەكتەبى ەكەندىگى راس.
ءنۇري ءمۇفتاحتىڭ ارتىندا بىرنەشە تومعا ارقاۋ بولاتىنداي شىعارمالارى قالدى. كوزى تىرىسىندە سولاردى كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا دا قولى تيمەدى. «مەن كىتاپ شىعارام دەپ ءجۇرىپ السام, زاڭسىزدىقتان جاپا شەككەندەردىڭ قۇقىعىن كىم قورعايدى؟» دەپ قولىن ءبىر-اق سەرمەگەنى دە ەسىمدە.
ءوزى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن 2003 جىلى جارىق كورگەن كىتابىنا العىسوز جازعان, سول كەزەڭدەگى جوعارعى سوت توراعاسى تاماس ايتمۇقامبەتوۆ بىلاي دەپتى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە جۇرگەنىمدە نۇرەكەڭمەن جۇمىس بابىندا ءجيى ارالاستىم. سوت شەشىمىنىڭ قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە كەز كەلگەن سۋديامەن, تەرگەۋشىمەن تەرەزەسى تەڭ سويلەسەتىنىنە تالاي رەت كۋا بولدىم. حات ىزىمەن جوعارعى سوتقا دا تالاي ساۋال جولداپ, ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا كۇش سالعان. نۇرەكەڭ ەكەۋمىز قانشا جەردەن پىكىرلەس, جولداس بولساق تا ناقتى ىسكە كەلگەندە ول ءوز پرينتسيپىنەن تايمايتىن. «ەر شەكىسپەي, بەكىسپەيدى» دەمەكشى, ەكەۋمىزدىڭ رەنجىسكەن ساتتەرىمىز دە از ەمەس. بىراق ول مۇنى تەك جۇمىسقا قاتىستى دەپ بىلەتىن. وسى قاسيەتى مەنى ءتانتى ەتەتىن».
ءنۇري ءمۇفتاح 2002 جىلى 16 قاراشا كۇنى, بار-جوعى 66 جاسىندا جول اپاتىنان قايتىس بولدى. تاعى دا سول ارىز-شاعىمداردى تەكسەرىپ, الماتىعا قايتىپ كەلە جاتقان بەتى ەكەن...
قابىر باسىنا جينالعانداردىڭ الدىندا بەلگىلى جۋرناليست اقساقال سارباس اقتاەۆ مىناداي قارالى ءسوز ايتتى: «اتاعى التى الاشقا ايان اقان سەرى قايتىس بولعاندا قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ەكونوميسى مامبەتالى شوبەكوۆ: «مىڭ كىسىلىك اقان اعا-اي, ءبىر كىسىنىڭ ولىمىمەن كەتتىڭ-اۋ!» دەپ جىلاپتى. سول سياقتى جالعىز ءوزى ءجۇز جۋرناليسكە لايىق ءنۇري ءمۇفتاح تا بۇل جالعاننان ءبىر ادامنىڭ ولىمىمەن كەتىپ بارادى!..»
مەن دە سويلەيىن دەپ وقتالعام, بىراق ىشكى دۇنيەمدى الاي-دۇلەي ەتكەن ءبىر سەزىم سالدارىنان كوز الدىم بۇلدىراعان ساعىمعا تولدى. مىنا قالپىممەن ەشتەڭە ايتىپ جارىتپاسىمدى ءبىلدىم. ءبىلدىم دە كوپشىلىك اراسىنان اقىرىن سىتىلىپ شىعىپ, تىستەنگەن قالپى كەڭساي قىرقاسىندا قالقيىپ تۇرعان ماشيناما قاراي كەتە بارعام...
سەرىك جۇمابەك ۇلى,
قازۇۋ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, قۇقىقتانۋشى جۋرناليست