نۇر-سۇلتان قالاسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جاڭا ءالىپبي: ەملە, ادىستەمە جانە حالىقارالىق تاجىريبە» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.
كونفەرەنتسيادا جاڭا ءالىپبي مەن ەملە ەرەجەلەرىنە قاتىستى عىلىمي-تەوريالىق جانە ادىستەمەلىك ماسەلەلەر, لاتىن ءالىپبيىن مەڭگەرتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەمەسى, جاڭا ەملە ەرەجەلەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر, ءالىپبي اۋىستىرعان تۇركى تىلدەرى ەملەسىنىڭ قالىپتاسۋ, جەتىلۋ جولدارى اشىق تالقىلاندى. مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشوۆ جيىندا العاشقى بولىپ ءسوز الىپ, قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ كەزىندە اتقارۋشى ورگاندارداعى سالا قىزمەتكەرلەرى مەن ماماندار بىرلەسكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتسالىسۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «وتكەن جولعى ورفوگرافيالىق توپ وتىرىسىندا جاڭا الىپبيگە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. ەل ازاماتتارى اراسىنان جەكەلەگەن ءالىپبي نۇسقالارى ۇسىنىلىپ, عالىمدار اراسىندا تالقىلاۋعا بايلانىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇل – «قوعامدى تىڭداي بىلەتىن مەملەكەتكە اينالۋىمىزدىڭ» العىشارتىنىڭ نىشانى دەپ بىلەمىن», دەدى ول. ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى عالىمجان مەلدەشوۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆاعا ءالىپبي اۋىستىرۋ ماسەلەسىن, تاڭبالاۋدى قايتا قاراۋدى تاپسىرعانىن, سوعان سايكەس ءتىل ساياساتى كوميتەتى ۇسىنىلعان جوبالارعا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ, ارنايى ماماندار تالقىلاۋى مەن ساراپتاماسىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– ءبىز بۇگىن جاڭا ءالىپبي ەملەسى مەن ونى وقىتۋ ادىستەمەسىندە كەزدەسەتىن قيىندىقتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن باس قوسىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار اۆتورلىق ءالىپبي نۇسقالارى تالقىلانىپ, اشىق جۇرگىزىلەدى. تالقىلاۋدا اۆتور ءوز جوباسىن فيلولوگ عالىمدار مەن ءىت ماماندار الدىندا قورعايدى. ءاربىر جوبانىڭ ارتىقشىلىقتارىن ەسكەرىپ, جالپى حالىققا ىڭعايلى ءالىپبي ۇسىناتىن بولامىز, – دەيدى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى عالىمجان مەلدەشوۆ. اتالعان كونفەرەنتسيادا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي جاڭا ءالىپبيدىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەلەرىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرى جونىندە ءسوز سويلەدى. عالىم تاڭبانىڭ دىبىستىق مانىنە باسىمدىق بەرۋ قاجەت ەكەندىگىنە توقتالدى.
– ءارىپ اشۋ گرامماتيكالىق, ياعني جازۋ ماسەلەسى. ال بۋىن اشۋ فونەتيكالىق دەڭگەي بولسا, تاڭبالاۋ ورفوگرافيا ماسەلەسى. ءبىز ءالىپبي جازۋدا وسى ۇشتىكتى نەگىزگە الۋىمىز كەرەك. سوندا ناقتى ءارى بازالىق نورماعا ساي ءالىپبي جاساپ شىعامىز, – دەدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرگەلدى ءۋالي. سونداي-اق گەمينانت داۋىسسىز دىبىستاردىڭ دا جازىلۋ ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ, قوسارلاپ جازۋدىڭ وزگە تۋىسقان حالىق قولدانىسىندا بار دۇنيە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇلايشا جازۋ قازىرگى قازاق جازۋىندا عانا ەمەس, وزبەك, نوعاي, تاتار, قىرعىز جازبا تىلىندە كەزدەسەدى. ماسەلەن, ماحاببات, ىززەت, ءلاززات سوزدەرى تۇرىك, وزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز تىلىندە دە قوسارمەن جازىلادى», دەيدى عالىم.
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تاڭات اياپوۆا شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى جاڭا الىپبيدە جازۋ نورمالارى تۋرالى ايتىپ, اعىلشىن ءتىلى جازۋىنداعى قاتەلىكتەردى قايتالاماۋعا شاقىردى.
– ءالىپبي جاساعاننان كەيىنگى ءبىزدىڭ باستى ماسەلەمىز ونى ءتۇرلى اۋديتورياعا «قالاي ۇيرەتۋىمىز كەرەك؟» بولاتىنى انىق. ءبىز ءالىپبيدى وقىتۋ بارىسىندا اتا-بابامىزدان ميراس بولىپ قالعان ءسوزدى ونىڭ ايتىلۋى, دىبىستالۋى مەن گرامماتيكاسىن بۇزباستان جەتكىزۋگە مىندەتتىمىز. ءالىپبي جاسايمىز دەپ ءتىل تابيعاتىنا تيىسە المايمىز. سوندىقتان ءاربىر ارىپكە دۇرىس, سايكەس تاڭبا بەرۋگە ءتيىسپىز. ونى تەحنيكا مۇمكىنشىلىگىمەن شەكتەۋگە بولمايدى, – دەدى.
سونىمەن قاتار ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى جانبوتا ەسەپباي ورتا ءبىلىم جۇيەسىنە لاتىن ءالىپبيىنىڭ ەنۋى جونىندە جانە ت.ب. عالىمدار جاڭا ءالىپبيدىڭ, ونىڭ ەملە ەرەجەلەرىنىڭ ءار الۋان ماسەلەلەرى جونىندە باياندامالار جاسادى.
– تۇڭعىش پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەنگىزىلگەن قازىرگى ءالىپبي مۇنان بۇرىن ۇسىنىلعان ديگراف, اپوستروف الىپبيلەرگە قاراعاندا الدەقايدا ىڭعايلى. سەبەبى بۇل الىپبيدە قازاق جازۋىنىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى ساقتالعان جانە اكۋت تۇستاس ءبىر گرافيكالىق بەلگى رەتىندە قابىلدانادى. ال اپوستوروف ولاي قابىلدانبايتىن. دەگەنمەن دە, بىزدە ch, sh تاڭبالارىنا قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. سەبەبى ديگراف ارقىلى بەرىلگەن سوزدەردى ءالىپبيدى ەندى وقىپ, ۇيرەنىپ جۇرگەن بالاعا مەڭگەرتۋ وتە قيىن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءالىپبي ۇلگىسىن قايتا قاراۋ جونىندە تاپسىرما بەرۋى راسىن ايتقاندا, عالىمدار ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك بولىپ وتىر. ءبىز بارشامىز بىرىگىپ, ورتاق شەشىممەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتامىز دەپ ويلايمىن, – دەيدى شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ عالىم حاتشىسى انار فازىلجانوۆا.
سەكتسيالىق ماجىلىسپەن جالعاسقان كونفەرەنتسيا وتىرىسىندا ءالىپبيدىڭ ادىستەمەلىك ماسەلەلەرى, لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى تۋرالى عىلىمي پىكىرالىسۋعا ۇلاستى. كونفەرەنتسيا اياسىندا لاتىن ءالىپبيىنىڭ مينيسترلىككە ۇسىنىلعان نۇسقالارى قارالىپ, ۇسىنىلعان جوبالارعا ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى, عالىمدار جانتاس جاقىپوۆ, قارلىعاش سارەكەنوۆا, زەينەپ بازارباەۆا, جانار جۇماباەۆالار عىلىمي ساراپتاما جاسادى. سونىمەن بىرگە بۇل ءالىپبي جوبالارىنا اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ جانە تەحنيكالىق جەتىلدىرۋ جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى ءىت ماماندارى رىمبەك ىزعالي, ارشات وراز, نارتاي اشىمدەر كاسىبي تۇرعىدا پىكىر ءبىلدىردى. اتالعان عىلىمي رەسپۋبليكالىق جيىننىڭ قورىتىندىلارى نەگىزىندە ورفوگرافيالىق جانە ادىستەمەلىك جۇمىس توپتارىنىڭ كونفەرەنتسيادا ايتىلعان مىندەتتەرى ناقتىلانىپ, ۇسىنىستارى سارالانباق. ال الىپبيدەگى كەيبىر باس ارىپتەردىڭ اجىراتىلماۋى سىندى وزگە دە ەسكەرتپەلەر بويىنشا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى مەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى الداعى ۋاقىتتا ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنىڭ اتىنان قولدانىستاعى الىپبيگە ەنگىزىلەتىن ءىشىنارا وزگەرىستەر تۋرالى قوسىمشا حابارلايتىن بولادى.