مىسىقتابانداپ ميا جۇلعاندار كوبەيدى

الايدا, سول «سۇلۋلىق سيقى­رى»­ قازاق ساقاراسىندا وسسە دە, بۇگىندە ميا تامىرى زاڭسىز ساۋ­دا­نىڭ قۇربانى بولىپ, تالان-تا­راجعا تۇسۋدە.

ال قىتايدا ميا تامىرىنىڭ ادامدى جاسارتۋ قاسيەتى 3000 جىل بۇرىن دالەلدەنگەن. بۇل ەلدىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا سالاسىندا ميا تامىرىنسىز بىردە-ءبىر ءدارى جاسالمايدى. تاماق دام­دەۋىش قوسپالارعا دا ميا تامى­رى قوسىلادى. ءتىپتى شيكىزات تاپ­شىلىعىنان قىتاي بيلىگى 2008 جىلدان باستاپ ميا تامىرىن باج سالىعىنسىز تاسىمالداۋعا رۇق­سات بەرگەن.

كوسمەتولوگيادا كوشى ىلگەرى­لەپ وتىرعان وڭتۇستىك كورەيا دا ميا تامىرلارىن ۇدايى قولدانۋ­شىلاردىڭ قاتارىندا. الايدا, شيكىزات تاپشىلىعىنان ولار ميا­نى بۇگىندە قولدان وسىرۋگە كوشكەن. وسىنداي ءۇردىس كورشىلەس وزبەكستاندا دا قولعا الىنعان, ارناۋلى مامانداندىرىلعان شارۋا قوجالىقتارى ميا وسىمدىگىن قولدان وسىرەدى. بۇل ەلدە ميا تامىرىن زاڭسىز توناۋعا تىيىم سالىنعان.

قازىر گازدالعان ءتاتتى سۋسىن­داردىڭ ادام دەن­ساۋ­لىعىنا زيان ەكەنىن ءجيى ايتامىز. الايدا, بۇل سۋسىنداردىڭ قۇرامىنا قانت قوسپاي-اق, ميا تامىرى ارقىلى ەمدىك قاسيەتىن كۇشەيتۋگە بولادى. تاتتىلىگى جاعىنان بۇل وسىمدىك قانتتان 50 ەسەگە ارتىق سانالادى.

ال قىزىل ميا تامىرىن حا­لىق مەديتسيناسىندا كوپ­تەگەن اۋرۋ­لاردى ەمدەۋ ءۇشىن, ماسەلەن, سترەسس ال­عاندا جانە كۇردەلى وپەراتسيالاردان كەيىن, ءىرىڭدى جارالاردى, ۇمىت­شاقتىق, قالقانشا بەز اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ۇدايى قول­دانعان ەكەن.

قىتايدا, كورەيادا, اقش-تا ميا تامىرىنا دەگەن سۇرانىس قى­زىپ تۇر. سونىڭ كەسىرىنەن ازا­­مات­تارىمىز ءوز جەرىمىزدەگى دارىلىك شوپتەردى اياۋسىز ج ۇلىپ, ارزان اقشاعا ساۋدالايدى. ميا تا­مىرىنان پايدانىڭ كوزىن تاپ­قاندار, ونى ءجون-جوسىقسىز قازۋ بارىسىندا تاعى ءبىر نارسەنى ەس­كەر­مەيدى. ماسەلەن, ميا – تابي­عي جابايى وسىمدىك. ونىڭ اينا­لاسىندا ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار وزگە وسىمدىكتەر دە بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ميا تامىرىنا جاسالعان ءاربىر قاس­كۇنەمدىك قازاق جەرىنىڭ قۇتىن قاشىر­عانمەن بىردەي ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.

بۇل كۇندەرى كورشىلەس شەت مەملەكەتتەردە قىزىل ميا تامىرىنا دەگەن ۇلكەن سۇرانىس ارتىپ وتىر. سول سەبەپتى رەسپۋبلي­كا­دا بۇل جاپپاي جينالادى. بۇل ۇدە­رىس الەمدىك نارىقتا وسى شي­­كى­زات تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى­مەن جانە نەگىزگى جابىقتاۋشى ەل­دەر­­­دىڭ (قحر, يران, اۋعانستان, وز­بەكستان) قىزىل ميا تامىرىن سىرتقا شىعارۋدى شەكتەۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.

قىزىل ميا تامىرىن باقىلاۋ­سىز, رەتسىز دايىن­داۋدىڭ سالدا­رىنان ونىڭ جابايى وسەتىن تارا­لىمى قۇريدى, تابيعي ەكوجۇيە­لەرگە نۇقسان كەلتىرىلەدى, بۇل بولا­شاقتا وتاندىق فارماتسەۆ­تيكا ءوندىرىسىن شيكى­زاتپەن قام­تاماسىز ەتۋ تاپشىلىعىنا اكەپ سوعادى.

قازiرگi تاڭدا قازاق جەرiندە بوس جاتقان جەرگە بiر­جاقتى قاراۋ ۇستەم بولىپ وتىر. سول بوس جاتقان جەردە نە­شە ءتۇرلi ەمدiك جانە دا­رiلiك وسiمدiكتەر بار. بiر عانا ميا وسiمدiگi سوڭعى بiرنەشە جىلدا ءتۇپ-تامىرىمەن قو­پا­رىلىپ, قىت­ايعا ساتىلىپ كەلەدى. قىتاي الەمدiك فار­ماتسەۆتيكا سالاسىندا ۇلى توڭكەرiس جاساپ جاتىر. نەنiڭ ەسەبiنەن؟ نەگiزiنەن, قا­زاقستان, موڭعوليا سەكiل­دi ەل­دەردiڭ تابيعي دارۋمەندەرگە باي دارiلiك وسiم­دiك­تەرى ەسەبi­نەن. قا­زاقستاننىڭ دارiلiك وسiم­دiك­تەرiنiڭ ەسە­بiن الىپ, ونى كوز­­دiڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, وتان­دىق فارماتسەۆتيكا­دا ولاردى پايدالانىپ, تابي­عي باي­لىعى­مىزدى دۇرىستاپ يگەرۋ­دiڭ كەشەندi باعدار­لا­ماسىن جاساۋ­­دىڭ رەتى كەلگەن سياقتى.

دەگەنمەن ەلىمىزدەگى سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن ساناتقا جاتقىزىلعان وسىمدىك تۇرلە­رىن اكەتۋ مىندەتتى تۇردە ليتسەنزيالاۋمەن جۇرگىزى­لەدى. لي­تسەن­زيا بەرۋدى ءتيىستى قۇ­زىر­لى ورگاندار جۇزەگە اسى­رادى. بۇل ماسەلەنى دە, قازىرگى تاڭدا تۋىنداعان جاعداي­لاردى ەسەپ­كە الىپ, قايتا قاراستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن.

سوڭعى جىلدارى ارزان تابىس­تى كوزدەگەندەر ميا تامىرىن اس­قان ايۋاندىقپەن ج ۇلىپ, تەحنيكامەن جەردى جىرتىپ, قوپارىپ, تامىرىن جيناپ, زاڭسىز ساۋدالاۋعا كوشىپ وتىر. بۇنى ەكولوگيالىق تەرروريزم دەپ باعا­لاۋعا بولادى. وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلار الماتى وبلى­سىنىڭ ىلە, ەڭبەك­شىقازاق جانە بالقاش اۋداندارىن­دا ءورشىپ تۇر. سيرەك بولسا باسقا اۋدانداردا كەز­­دەسەدى. بۇل ماسەلە قۇزىرلى ورگاندار تا­راپىنان بىر­­نەشە مارتە كوتە­رىلىپ, ونىڭ الدىن الۋدا بىرقاتار شا­رالار دا جاسالدى. دەگەنمەن ماسەلەنى مەملەكەتتىڭ موي­نىنا عانا جۇكتەي سالعان بولماس. مۇن­دا وزەكتىلىك ءار ادام­نىڭ بۇل ارەكەتكە بارماستان بۇرىن سانا­لى ويلانباۋىندا. ەلگە-جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ سارقىلىپ, ازاماتتىق رۋح­تىڭ السىرەگەنى بايقالادى. بۇل قاس­كۇنەم­دىكتىڭ ارتىندا «4-5 جىلدا ميا تامىرىنىڭ مۇلدە جويى­­لىپ كەتۋى مۇم­كىن بە؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلان­­بايتىندار تۇر.

سوندىقتان دا, قازاق ەلىنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى قىزىل ميا­­­­نى تالان-تاراجعا سالماي, توپى­­­راقتىڭ, جەردىڭ قۇرىلىمىن بۇز­باي, جۇيەلى عىلىمعا نەگىزدەل­گەن باعدار­لاماعا سايكەس يگەرگەن ءجون. بابا­لارىمىزدىڭ «اق نايزانىڭ ۇشى­مەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن» بولا­شاق ۇرپاق ءۇشىن قور­عاپ قالعان ۇلان عايىر دالاسىن ەكولوگيالىق تۇرعى­دان تابيعي تەپە-تەڭدىگىن, تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, قورعاۋ تەك ەكولوگتاردىڭ عانا ەمەس, بارشا ەلىم, جەرىم دەگەن قازاق­ستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ بورىشى ەكە­نىن ەستەن شى­عار­مايىق, اعايىن.

قونىسبەك بايەدىلوۆ,

الماتى وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى

تالدىقورعان