قابىرعالى قارت قاراتاۋدىڭ قاباعى اشىلماعانى قاشان؟ قالاي اشىلسىن, قويناۋىنداعى سىلدىراپ اققان بۇلاقتار تارتىلىپ, اڭ-قۇس بىتكەن جوعالىپ بارا جاتسا. ءبىر كەزدەرى قاراتاۋدىڭ ۇشار باسىندا ارقار, تاۋەشكى, ەلىك ويناق سالىپ جۇرەتىن. دۋاداق, قىرعاۋىل, ءشىل, بودەنە, بۇلدىرىق سىندى قۇستار سان ءتۇرلى اۋەنمەن ماڭايدى شاتتىققا بولەپ تۇرۋشى ەدى. بۇگىندە تاۋ قويناۋىنان ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ كورۋ قيىن...
كىم كىنالى؟ تاۋ-تاستى تىمىسكىلەپ, كەن ىزدەگەندەر مە؟ الدە قولدارىنا قارۋ الىپ, اڭ-قۇس كورسە جاپپاي جايراتىپ تاستايتىن اڭشىلار ما؟ ءيا, ءبىر كەزدە ەرىنبەگەندەردىڭ بارلىعى اڭشى اتاندى. بىرەۋلەر اڭدى قىزىق ءۇشىن قىردى, ەكىنشىسى كۇنكورىس ءۇشىن اتتى. اقبوكەننىڭ ءمۇيىزى قۇندى, كوزدەرى مۇڭلى بولاتىنى وسى كەز. سيرەپ قالعان اڭ-قۇستى كەن ىزدەۋشىلەر مەن جەر قازۋشىلار دا ۇركىتتى. قالعانى قاسقىردىڭ ازىعىنا اينالدى.
جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى ۇكىمەت قاۋلىسىنان سوڭ جاعداي ءبىرشاما تۇزەلىپ كەلەدى. قاراتاۋ سىلەمدەرىنەن سوڭعى كەزدە ارقار, قابان, قاراقۇيرىق ۇشىراسىپ قالىپ ءجۇر. ء«وحوتزووپروموب» مقك مەن وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرى وبلىس اۋماعىنداعى ەرەكشە قورعالاتىن جەرلەردە, سونداي-اق الىس جايىلىمداردا قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» كىرگەن جابايى اڭدار كوبەيىپ كەلەدى دەپ قۋانىپ وتىر.
ءيا, جابايى اڭ-قۇس – دالا ءسانى, مەملەكەت بايلىعى. ونى «يەسى جوق ەكەن» دەپ وڭدى-سولدى قىرا بەرۋگە بولمايدى. ء«يتتىڭ يەسى بولسا, ءبورىنىڭ ءتاڭىرىسى بار» دەمەكشى, جابايى اڭ-قۇستاردىڭ دا سۇراۋشىسى, ىزدەۋشىسى بار. دەگەنمەن, سونى بىلە تۇرا قىزىق قۋعان نەمەسە «قىزىلسىراعاندار» بەس قارۋىن اسىنىپ دالا كەزىپ كەتكەندەرىن قويا الماي ءجۇر.
سوزىمىزگە تيەك ىزدەپ كورەلىك. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى ء«وحوتزووپروموب» رەسپۋبليكالىق مقك قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ تابيعات زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋ جانە قاداعالاۋ ماقساتىندا بىلتىر رەيد ۇيىمداستىرعان. سوزاق اۋدانى قىزەمشەك-تايقوڭىر تاس جولىندا ولار «ۆاز-21214» ماركالى اۆتوكولىكتى توقتاتادى. ال كولىك ىشىندە اقبوكەن ەتى جاتىر ەدى.
سوزاق اۋداندىق سوتى ەربول ابىشەۆتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 337-بابى 4-ءبولىمىنىڭ 2 تارماعىمەن كىنالى دەپ تاۋىپ, ونى ءبىر جارىم جىل مەرزىمگە اڭ اۋلاۋ قۇقىعىنان شەكتەدى. ونىمەن بىرگە بولعان نۇرلان تىلەۋباەۆ پەن باعدات شوقانوۆ تا ءتيىستى جازالارىن الدى.
تۇركىستان قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسى, تابيعات قورعاۋ پوليتسيا ينسپەكتورى, وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى مەن وتىرار ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى قاراتاۋ بوكتەرىندەگى ىرباقتى وزەنىنىڭ باسىندا ۇشكەكىل اتالاتىن جەرگە كەلگەندە ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەدى. تابيعات اياسىندا شاتىر قۇرىپ دەمالىپ جاتقانداردىڭ مۇندا «جان-جاقتى جوسپارلارمەن» كەلگەندەرى كورىنىپ تۇردى. ولاردا مىلتىقتىڭ نەشە اتاسى بار ەكەن. بۇل ازداي 5 راتسيا, 3 ءدۇربى, 2 اڭشى پىشاعى, كوپتەگەن وق اكەلىپتى. مىلتىقتارىنا قيانداعىنى تابان جولىنا دەيىن جاقىنداتىپ اكەلەتىن وپتيكالىق كوزدەگىش ورناتىلىپتى.
ينسپەكتورلار جاز قىزىعىن تاۋ بوكتەرىندە تاماشالاپ, ساۋىق-سايران سالىپ جاتقانداردان كادىمگىدەي كۇدىكتەندى. بەكەر كۇدىكتەنبەپتى. ولاردان 1 قابان, 4 قاراتاۋ ارقارىنىڭ ەتى تاركىلەندى. تەكسەرىپ كورسە «ساياحاتشىلاردىڭ» ءبىرى الماتى قالاسىنان كەلىپتى. رەسپۋبليكالىق سپورت كوللەدجىنىڭ مۇعالىمى كورىنەدى. ال سەنىمدى سەرىگى شىمكەنتتىك بولىپ شىقتى.
الماتىدان كەلگەن ق.ابىشەۆكە 1 ميلليون 982 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. تاركىلەنگەن مىلتىقتار مەن وقتار وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى تىلمەن قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىنىڭ قارۋ-جاراق قويماسىنا وتكىزىلگەن.
جوعارىداعى قاداعالاۋشى قۇرام تاعى ءبىر رەيدتىك ءىس-شارا بارىسىندا ارىس قالاسى اۋماعىنان تۇندە اڭ اۋلاپ جۇرگەن كۇدىكتىنى قۇرىقتاعان. تەكسەرۋ بارىسىندا ونىڭ بۇگىندە جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇرعان قاراقۇيرىقتى اتىپ العانى بەلگىلى بولدى. ارىس قالالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن رىسكەلدى ومىرزاقوۆتان مەملەكەت پايداسىنا 389 800 تەڭگە ءوندىرىلدى.
«سايرام-وگەم» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇلىجۇرت شاتقالىندا «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن «مەنزبير» سۋىرىن زاڭسىز اۋلاعان قۇديار شوقانوۆتى ۇستاعان. قازىعۇرت اۋداندىق سوتى وعان ەكى جىل باس بوستاندىعىنان شەكتەۋ جازاسىن تاعايىنداعان.
كەلتىرىلگەن دەرەكتەر وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ قۇجاتتارىنان الىندى. بۇل اڭشىلىقپەن زاڭسىز اينالىسۋشىلاردىڭ قولعا تۇسكەندەرى عانا. ال اڭ مەن قۇستى زاڭسىز اتىپ, جاسىرىنىپ ۇلگەرگەندەرى قانشاما؟! سايىن دالا مەن تاۋ قۋىسىندا قانشاما اڭنىڭ قۋىرداققا اينالعانىن كىم ساناي العان؟! سوندىقتان ولاردىڭ جويىلىپ نەمەسە ازايىپ كەتۋىنەن ساقتانۋىمىز كەرەك. بۇعان تەك ءتيىستى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى جاۋاپتى دەگەن جاڭساق ۇعىم. تابيعاتتى, ونىڭ قويناۋىنداعى بالىقتى, فلورا مەن فاۋنا تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ بارشا ادامنىڭ بورىشى دەسەك, جوعارىداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن ەشكىم دە قاشىپ قۇتىلا المايدى.
دەسەك تە, سۇعاناقتىق سور بولىپ جابىساتىنىن سەزگىسى كەلمەيتىندەر ءالى دە بار. ايتالىق, تۇركىستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزگەن رەيد بارىسىندا شاردارا سۋ قويماسىنا ۇرمەلى رەزينا قايىعىمەن ءتۇسىپ, اككۋمۋلياتور ارقىلى ەلەكتر توگىن قوسىپ بالىق اۋلاپ جاتقان جەرىنەن كەلەس اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى بەكزات ەرەجەپوۆ پەن سەرجان ساپاروۆ ۇستالعان. ولاردان ايعاق رەتىندە 35 كيلو سازان الىنعان. شاردارا اۋداندىق سوتى ەكەۋىن دە ءبىر جىل التى اي باس بوستاندىعىنان شەكتەۋ تۋرالى ۇكىم شىعاردى. «بالىقشىلار» تابيعاتقا 114887 تەڭگە زالال كەلتىرگەن. زالالدى ءوندىرۋ ءىسى شاردارا اۋداندىق سوتى ارقىلى قارالۋ ۇستىندە. اتالعان ينسپەكتسيا مەن ء«وحوتزووپروموب» مقك قىزمەتكەرلەرى بىرلەسىپ جاساعان رەيد بارىسىندا سونداي-اق شاردارا سۋ قويماسىندا شالقىپ جۇرگەن كەلەستىك ءالايدار ابدۋراحمانوۆ پەن نۇرسۇلتان قادىربەكوۆ قولعا ءتۇستى. ولاردىڭ شالقاردان ولجالاعانى 20 سازان, 60 موڭكە, 1 سوم, 1 كوكسەركە, 1 جىلانباس بالىعى ەكەن. بۇلار دا جازاسىز قالعان جوق. مەملەكەت پايداسىنا 102 995 تەڭگە وندىرىلمەك. «ۋىلدىرىق» رەيدتىك ءىس-شاراسى بارىسىندا كەلەستىك مۇقتار رىسباەۆ پەن اناشبەك احمەتوۆ تە ۇستالىپ قالدى. ولاردىڭ ايدىننان اۋلاعانى 16 سازان, 4 موڭكە بالىعى. بۇل ەكەۋى ەندى ءۇش جىل بويى قارماق ۇستامايتىن بولدى. مەملەكەت پايداسىنا 50500 تەڭگە تولەپ قۇتىلدى.
ج.الىمبەتوۆ پەن ن.پاتاشوۆ تا شاردارا سۋ قويماسىنان پايدا تاپپاق بولعاندار. ەكەۋىنىڭ قورجىنىنان 60 كيلو بالىق تاركىلەندى. سوت ولارعا دا ءتيىستى جازا تاعايىندادى. مەملەكەت پايداسىنا 180 587 تەڭگە ءوندىرىلدى. ارىس اۋدانى اۋماعىنداعى كوكساراي سۋ قويماسىندا قىتاي تورىمەن بالىق اۋلاپ جۇرگەن ەركەبۇلان ەرىكوۆ ءبىر ءوزى 243 كيلو بالىق اۋلاعان. ءسويتىپ تابيعاتقا 327 240 تەڭگە زالال كەلتىرگەن. سوت بۇل قارجىنى مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىپ بەردى.
جۋىردا شاردارا سۋ قويماسىندا جان شوشىرلىق ءبىر وقيعا بولدى. سۋ قورعاۋ ينسپەكتورلارى تۇنگى رەيد كەزىندە ايدىندا بەيساۋات جۇرگەندەردى بايقاپ قالادى. بۇزاقىلار بوي تاسالاماق بولىپ قاشقانىمەن, قايىقتارى قايىرلاپ قالادى. وسى كەزدە جاقىنداپ قالعان ينسپەكتورلارعا قاراتا 16 كاليبرلى مىلتىقپەن وق اتىلادى. وق قورىقشىنىڭ اياعىنان تيگەن. بۇزاقىلار ينسپەكتوردىڭ ۇيالى تەلەفونىن الىپ تايىپ تۇرادى. الايدا, ولار كوپ كەشىكپەي ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قولىنا ءتۇستى. وق اتقان بروكونەردىڭ اكەسى بولىپ شىقتى. وسى ءىس بويىنشا قازىر سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە.
ال قاراتاۋ مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ جانە كەنتاۋ قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قۇرساي شاتقالىندا ءبىر ارقاردى قوزىسىمەن سۇلاتقان باۋىرجان ومىربەكوۆتى رەيد بارىسىندا توقتاتتى. كەنتاۋ قالالىق سوتى ونى ەكى جارىم جىلعا باس بوستاندىعىنان شەكتەدى. ودان مەملەكەت پايداسىنا 17 ميلليون 43 مىڭ تەڭگە وندىرىلمەك.
ءبىز مىنگەن ماشينا قاراتاۋدى بوكتەرلەپ جۇيتكىپ كەلەدى. شۋ جازىعىنا دەيىن سوزىلعان ۇلان-عايىر دالادا بىردە-ءبىر اڭ ۇشىراسپادى. ءتىپتى كەزىندە قادام باسقان سايىن الدىڭنان ورعىپ قاشا جونەلەتىن قويان دا كورىنبەيدى. اڭى مەن قۇسى جوق دالا سۇلۋ كورىنە مە؟ كوڭىلىمىز قۇلازىپ كەلە جاتتى.
قايتار جولدا قاراتاۋدىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەنىن كوردىم. تاۋ قاباعىن ءتۇيىپ تۇردى. قاراتاۋ كىمگە قاھارلاندى ەكەن؟
سابىربەك ولجاباي,
جۋرناليست
تۇركىستان وبلىسى
ر.S. وسى ماتەريال جازىلىپ جاتقاندا «بەتپاقدالاعا اقبوكەندەر ورالا باستاپتى» دەگەن ءسۇيىنشى حابار ەستىدىك. سۇلۋلىققا مىلتىق كەزەنەتىندەر دالا ەركەلەرىن ۇركىتپەسە ەكەن دەپ تىلەدىك ىشتەي. جارالى جانۋار كورسەك ەتىمىزدەن ەت كەسىپ السا دا ەمدەپ جىبەرگىمىز كەلەدى. بالكىم, بۇل تالاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇرىنىپ, تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ بارا جاتىپ قايتا كوبەيە باستاعان اقبوكەندەر مەن قاراقۇيرىق, ەلىكتەرگە دەگەن اياۋشىلىق سەزىمنەن دە شىعار-اۋ.
كۇرسىنبەشى, كيەلى تاۋ! ارقارىڭ مەن تاۋتەكە شىڭدارىڭدا بولات تۇياقتارىمەن دۇرسىلدەتىپ جۇرەدى ءالى...