بورىشقا بەلشەدەن باتپاۋ ءۇشىن…

وسى ورايدا ق.توقاەۆ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردىڭ تىم كوپ نەسيە الۋى شۇ­عىل شارالار قابىلداۋعا الىپ كەلگەنىن اتاپ وتكەن-ءدى. ياعني مەملەكەت تاراپىنان اتالعان ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ بورىشىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا بەلگىلى ءبىر سوماسى بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەلگەنى, سو­نىمەن بىرگە اتاۋلى الەۋمەتتىك كو­مەك كولەمى ۇلعايتىلعانى بەلگىلى. را­سىن­دا, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, اق­شا-كرەديت ساياساتى تيىمدىلىگىنىڭ جەت­كىلىكسىزدىگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىن تەجەيتىن سەبەپتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. وسى نەگىزدە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىنا تاۋەلسىز باعالاۋ جۇرگىزۋ جۇمىسىن اياقتاۋ قاجەتتىگى تاپسىرىلسا, ەلدەگى شاعىن نەسيە بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى دا قوردالانعان ماسەلەلەر شەشىمىن كۇتىپ تۇر.

ايتالىق, ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمە­تىن­شە, ەلىمىزدە 5 ميلليون قازاقستان­دىق­تىڭ موينىندا 4 تريلليون تەڭگە قارىز بار. ياعني ءار بورىشكەرگە شاققان­دا ءبىر ادامعا ورتا ەسەپپەن 800 مىڭ تەڭ­گەدەن كەلەدى. وسى ورايدا ايتا كەتە­تىن تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى, كەيبىر ميك­رو­قارجى ۇيىمدارىنىڭ نەسيە مولشەر­لەمەسى 1 مىڭ پايىزعا دەيىن وسكەن.

ەلىمىزدەگى شاعىن نەسيە ۇيىمدارى 2014 جىلعا دەيىن بولەك قۇقىقتىق كەڭىستىكتە قىزمەت كورسەتىپ كەلگەن بولا­تىن. سوندىقتان ولاردىڭ قىزمە­تىن ۇلتتىق بانك تاراپىنان رەتتەۋ ماق­ساتىندا بەس جىل بۇرىن قابىل­دانعان زاڭ بويىنشا بارلىق شاعىن نەسيە ۇيىمدارى قايتا تىركەۋدەن ءوتىپ, قار­جىلىق ۇيىم مارتەبەسىن الۋى مىن­دەتتەلدى. قايتا تىركەلۋ بارىسىندا قازاقستانداعى 2 مىڭعا جۋىق شاعىن نەسيە ۇيىمىنىڭ سانى سيرەگە­نىمەن, ولاردان جىلدام نەسيە الۋ­شىلار قاتارى كەمىمەدى. ۇلتتىق بانكتىڭ سول تۇستاعى باسشىسى ونىڭ سەبەبىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجى­لىق ساۋاتسىزدىعىنان, سونداي-اق تەرمين­دەردىڭ ۇقساستىعىنان كورىپ, شاعىن نەسيەلىك ۇيىمدار اتاۋىن شاعىن قار­جى­لىق ۇيىمدار اتاۋىنا اۋىستىرۋدى قولاي كورگەنى ەسىمىزدە. الايدا, سودان بەرى بەس جىل وتسە دە قارىزعا يەك ارتۋشىلار قاتارى تومەندەمەي وتىر.

ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆ جىل باسىندا ونلاين-كرەديت بەرەتىن ۇيىمداردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن, ولار جالاقى العانعا دەيىن قارىز ۇسىناتىنىن, وسى شاعىن نەسيەلەردىڭ جوعارى مولشەرلەمەسى حالىقتى قارىزعا بەلشەسىنەن باتىرىپ جاتقانىن جەتكىزگەن-ءدى. وسى ورايدا كەلەر جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەتىن قارجى نارىعى مەن ميكروقارجىلاندىرۋ قىزمەتىن رەتتەۋ بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوباسىندا شاعىن نەسيە بەرۋدە بىرقاتار شەكتەۋ ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانى ايتىلعان بولاتىن. ماسەلەن, ەندى قارىزدى قايتارۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن ازاماتتارعا كرەديت بەرىلمەيدى, سونداي-اق كرەديت سوماسىنىڭ شەكتى مولشەرى بەكىتىلەدى.

ۇلتتىق بانك ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, سونداي-اق شاعىن نەسيە ۇيىمدارى تاراپىنان كرەديتتىك بيۋروعا ءتيىستى اقپارات جەتپەيدى. بۇل نەسيەلەندىرۋدەگى قارجىلىق قاۋىپ-قاتەرلەردى زەردەلەۋگە توسقاۋىل بولىپ وتىر. قارجىلىق ەسەپ ءاۋديتىنىڭ جۇرگىزىلمەۋى دە تابىستى جاسىرىپ, سالىقتان جالتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وسى رەتتە شاعىن نەسيەلەۋ نارىعىندا 10 جىلعا جۋىق قىزمەت كورسەتىپ كەلە جاتقان Tas group كومپانياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءارى جەتەكشىسى دۋلات تاستەكەەۆتەن اتالعان زاڭنامانىڭ شاعىن نەسيە بەرۋ نارىعىنا اسەرى قالاي بولاتىنى جونىندە سۇراعان ەدىك.

– جالپى, نەسيە – قازاقستاندىقتار ءۇشىن جاڭا ءونىم. سەبەبى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قاراپايىم حالىق نەگىزىنەن نەسيە العان جوق. تاۋەلسىزدىك العان كەزدە عانا باتىس قوعامىنان نەسيە ۇعىمى ەنە باستادى. مىسالى, بۇرىن بانكتەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىكى بولسا, ەندى جەكە بانكتەر پايدا بولىپ, نەسيە بەرۋ باستالدى. نەسيە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلسە, زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەنىڭ ءوزى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك, سونداي-اق ءىرى كومپانيالارعا بەرىلەتىن كورپوراتيۆتىك نەسيە بولىپ بولىنەدى. سول كەزدە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىنىڭ بولماۋى ۇلكەن بورىشكەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتى. ەكونوميكا قۇلدىراعان كەزدە نەسيەنىڭ جىلدىق پايىزى 400-600 پايىزعا دەيىن وسكەن ساتتەر دە ءوتتى. بىراق وسى نەسيەنى دە الىپ, پايدا تاۋىپ ۇلگەرگەندەر بولدى. ويتكەنى نارىق اشقۇرساق ەدى. سول كەزدە شەت ەلدەن تاۋار اكەلۋ, كەدەندىك باج سالىعىن تولەۋ, وندىرۋشىلەرمەن ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن اقشا قاجەت بولاتىن. سوندىقتان جىلىنا جۇزدەگەن ەسە ءوسىمى بولسا دا, ولار پايدا تابا ءبىلدى. وسى ارقىلى حالىقتا «كرەديت» دەگەن تەگىن اقشا ەكەن, الۋعا بولادى ەكەن» دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. ويتكەنى العاشقى كەزدە 1 دوللاردىڭ باعاسى 4 تەڭگە شاماسىندا بولدى عوي. ياعني نەسيەگە العان 400 تەڭگەنى تاۋارعا اينالدىرىپ, ءبىر جىلدان كەيىن قۇنىن جوعالتقان كەزدە بانككە قايتارىپ بەرە سالۋ وڭاي بولدى. 2000 جىلداردان كەيىن نەسيە باعاسىنىڭ ءتۇسۋى ناتيجەسىندە حالىقتىڭ كوبى كرەديت الدى, – دەيدى كاسىپكەر.

دۋلات تاستەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, «كرەديت» دەگەن ءسوز لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا «سەنىم» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ياعني العان اقشانى قايتارۋعا سەنىم ءبىلدىرۋ. جالپى «كرەديت – جامان» ۇعىم بار. كرەديت قاي كەزدە جامان بولماق؟ ەگەر كرەديت العان ادام ءوز كۇش-قايراتىن دۇرىس انىقتاپ الماي, وتەۋگە قينالاتىن بولسا, ارينە, كەرى اسەرى كوپ. ال بورىشكەر كرەديتتى مەرزىمىندە تولەپ, جابا الاتىن جاعدايى بولسا, جاقسى جاعى دا بار. بۇل الەمدىك ەكونوميكادا بار قۇرال. وسى ارقىلى باتىس ەلدەرى ەكونوميكاسىن دامىتىپ وتىر. ماسەلەن, مەن جيناعان اقشاما ءۇي الدىم, تاعى ءبىر جۇمىسپەن اينالىسقىم كەلەدى. بىراق جيعان-تەرگەنىمدى ۇيگە سالعاننان سوڭ قولداعى اقشام جۇمىس ىستەمەي قالدى. بۇل اقشا جۇمىس ىستەگەن كەزدە تاعى تابىس تابۋعا بولار ەدى. وسى ارادا كرەديت پايدا بولادى. ويتكەنى اقشاسى بار ينۆەستورلار كاسىپكەرلەرگە, جەكە تۇلعالارعا جەكە مۇلكىن كەپىلدىككە الا وتىرىپ, كرەديت بەرەدى. ەگەر نەسيەنى ەلىمىزدەگى سياقتى تويعا جۇمساپ جىبەرمەي, بالاسىنا كولىك الىپ بەرمەي, ۇستىنەن تابىس تاباتىن ناقتى باعىتقا جۇمساسا, پايداسى بولار ەدى. ونىڭ جاقسى مەن جامان جاعىن سالىستىرۋدا قارجىلىق ساۋات ۇلكەن ماڭىزعا يە. ءبىز وسى تۇرعىدا تىعىرىققا تىرەلەمىز. قارجىلىق جاعدايىن تولىق باعالاي المايتىن ادامدار كرەديتىن وتەي المايدى. بۇل – قازاقستانداعى عانا ەمەس, الەمدەگى قۇبىلىس. سوندىقتان كەي دىندە قارىزعا شەكتەۋ قويىلعان. مىسالى, يسلام ەلدەرىندە. دەسە دە, يسلام بانكتەرىنىڭ دە وزىندىك قارىز بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. بۇل ەكونوميكانىڭ قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنسىز جۇمىس ىستەي المايتىنىن كورسەتەدى.

«ۇلتتىق بانك 2014 جىلعا دەيىن بانكتەردەن باسقا قارجىلىق ۇيىمداردى قاداعالامادى. سەبەبى, بانكتەردەن باسقا قارجىلىق ۇيىمداردىڭ دەپوزيت رەتىندە حالىقتىڭ اقشاسىن جيناۋعا قۇقى جوق. شاعىن قارجىلىق ۇيىمدار حالىقتان اقشا جيناپ, قارجىلىق پيراميدا قۇرا المايدى. ۇلتتىق بانك ءوز اقشاسىن ءوزى تاۋەكەلگە بارىپ حالىققا جۇمسايتىن بولسا, شاعىن نەسيە ۇيىمدارىن قاداعالاپ, رەتتەپ, ارنايى شتات ۇستاۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن ۇستانىمدا بولدى. 2014 جىلدان باستاپ شاعىن نەسيە ۇيىمدارى ارنايى تىركەۋدەن وتە باستادى. ال كەلەسى جىلدان باستاپ بارلىق نەسيە ۇيىمدارى ونىمدەرىنىڭ جىلدىق پايىزى, مولشەرى, كولەمى ۇلتتىق بانكتىڭ قاداعالاۋىندا بولادى. ۇلتتىق بانك تاراپىنان قويىلاتىن شارتتار اياسىندا قارجىلىق ۇيىمنىڭ جارنالىق قورى بولۋى, قىزمەت كورسەتۋى بەلگىلى مولشەردەن اسپاۋى تالاپ ەتىلەدى. اتالعان زاڭ جوباسىندا شاعىن قارجىلىق ۇيىمداردىڭ نەسيە مولشەرلەمەسى 56 پايىزدان اسپاۋى كەرەك دەلىنگەن. مىسالى, ونلاين نەسيە بەرۋ ۇيىمدارى جىلىنا 700 پايىزبەن نەسيە بەرىپ جۇرگەن كەزدەرى دە بولدى. ۇلتتىق بانك بىلتىردان باستاپ ونىڭ مولشەرلەمەسىن 100 پايىزعا دەيىن ءتۇسىردى. ال كەلەر جىلدان باستاپ 56 پايىزعا دەيىن تومەندەيدى. بۇل نەسيەلىك قىزمەتتەردىڭ حالىققا جاقىن بولۋىنا جول اشادى. دەيتۇرعانمەن, بۇل شارتتار نارىقتا جۇرگەن بىرقاتار شاعىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن توقتاتۋىنا ءماجبۇر ەتىپ, ءىرى ويىنشىلار تۇتىنۋشىلارىنىڭ ارتا تۇسۋىنە الىپ كەلەدى, سونىمەن قوسا قىزمەت كورسەتۋ باعاسى ارزاندايدى. بۇل حالىققا پايدالى. بىراق ارزان دۇنيەنى كورگەن تۇتىنۋشىلار قايتادان نەسيەگە لاپ قويۋى مۇمكىن. ياعني ۇلتتىق بانك نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرىن تومەندەتە وتىرىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ سانىن كوبەيتىپ جىبەرۋى ىقتيمال. بۇل قىمباتشىلىققا ۇلاسۋى دا مۇمكىن. ارزانداۋ اقشا پايدا بولعاننان كەيىن حالىق ونى الىپ, وڭدى-سولدى جۇمساي باستايدى. ياعني ساتىلاتىن تاۋارعا سۇرانىس كوبەيەدى. تاۋارعا سۇرانىس كوبەيگەن سوڭ باعاسى وسەدى. بۇل ءبىر-بىرىنە بايلانىستى تىزبەك. سۇرانىس كوبەيگەن سوڭ زاتتى كوبىرەك ساتۋ ءۇشىن ءوندىرۋشى دە نەسيە الادى. بۇل ەكونوميكانىڭ كولەمىن ءوسىرۋى مۇمكىن. بىراق قىمباتشىلىققا, حالىقتىڭ قارىزىنىڭ ارتۋىنا اكەلەدى», دەيدى د.تاستەكەەۆ.

مەملەكەت اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك اياسىندا تۇرعىنداردىڭ جەكە كاسىپ اشۋىنا مۇددەلى. وسى ورايدا ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار ارقىلى شاعىن كاسىپ اشۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ما دەگەن ساۋال تۋادى. ءارتۇرلى شاعىن نەسيە ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ تاۋارى – اقشا. ال اقشانى ساتۋ ءۇشىن وزدەرى ءبىر جەردەن ساتىپ الۋى كەرەك. ياعني تاۋاردى 10 پايىزعا الىپ, حالىققا 15 پايىزعا ساتاتىن بولسا, اراداعى 5 پايىزدىق تابىسىنان ولار قىزمەتكەرلەر جالاقىسىن, كەڭسە جالداۋى سياقتى شىعىندارىن تولەيدى, تاعى ءبىراز بولىگىن وزىنە پايدا رەتىندە قالدىرادى. بۇل رەتتە شاعىن نەسيە ۇيىمدارى دا مەملەكەتتەن قولداۋ كۇتەدى. ياعني شاعىن نەسيە ۇيىمى بانكتەن نەسيە الۋى مۇمكىن. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە ەڭ تومەنگى پايىز مولشەرلەمەسى – 15 پايىز. وسىدان سوڭ تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلاتىن ءونىم قىمباتتاپ, 20-30 پايىزعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. مۇنداي مولشەرلەمەمەن العان نەسيە ارقىلى كاسىپ اشۋ باستاپقى جاعدايدا وتە اۋىر. بۇل ازاماتتاردىڭ كەپىلزاتىن جوعالتىپ الۋىنا اكەلەتىن بىردەن ءبىر سەبەپ بولۋى دا مۇمكىن. «مەملەكەت پەن شاعىن نەسيە ۇيىمدارى اراسىندا ءتيىمدى كەلىسىمدەر مەن ءوزارا قولداۋ بولسا بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە بولادى. مۇنداي باعدارلامالار مۇلدە جوق دەۋگە دە كەلمەس. بۇل جوبالار نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىن قولداۋعا باعىتتالعان. اگرارلىق كورپوراتسيالار, نەسيەلىك سەرىكتەستەر ارقىلى بەرىلەتىن قارجى تۇرلەرى بار. بىراق وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن قويىلاتىن تالاپ اۋىر. وسى ورايدا شاعىن نەسيە ۇيىمدارى, لومباردتار مەن بانكتەردىڭ ايىرماشىلىعى بار. بانكتىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى شاعىن نەسيە ۇيىمدارىنا قاراعاندا تومەن. سەبەبى بانكتىڭ تۇتىنۋشىعا قوياتىن تالابى جوعارى. تابىسىن, كەپىلزاتىن, بارلىق سيپاتتاماسىن قۇجاتپەن بەكىتەدى. شاعىن نەسيە ۇيىمدارى بۇل تالاپتى جەڭىلدەتىپ, جىلدام اقشا بەرەتىندىكتەن باعاسى دا قىمباتتاۋ. ال لومبارد تابىستىڭ بار-جوعىنا قارامايدى, كەپىلزات بولسا جەتكىلىكتى. ياعني قارىز بەرۋ مودەلدەرى ءارتۇرلى بولعاندىقتان باعاسى دا ءارتۇرلى. سايكەسىنشە قارىزدى الۋ ۋاقىتى دا ءارتۇرلى. لومباردتان جارتى ساعاتتا الساڭىز, شاعىن نەسيە ۇيىمىنان ءبىر كۇندە, ال بانكتەن ءبىر اپتادا الۋىڭىز ىقتيمال. مۇندا ۋاقىت فاكتورى ۇلكەن رول وينايدى. ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار حالىققا جاقىنداۋى ءۇشىن تالاپتارى جۇمسارۋى كەرەك. شاعىن نەسيە ۇيىمدارىن قورلاندىرۋ جاعى ەسكەرىلۋى ءتيىس. سەبەبى ول ءوزىن ءوزى قورلاندىرسا, قورلاندىرۋ كوزى قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇل تۇتىنۋشىعا دا كورسەتىلەر قىزمەتتىڭ قىمباتقا تۇسۋىنە سەبەپ. قازىر ءبىزدىڭ كومپانيادا 12 مىڭعا جۋىق تۇتىنۋشى بار. قازاقستان بويىنشا 30 فيليالى جۇمىس ىستەيدى. ەل اۋماعىندا شاعىن نەسيە بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بارلىعىن قوسقاننىڭ وزىندە ولاردىڭ نەسيە نارىعىندا ويىنشى رەتىندەگى ۇلەسى از. ياعني 30-40 ميلليارد تەڭگەنى عانا قۇرايدى. بۇل الەۋەت الداعى ۋاقىتتا 100-200 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتۋى ىقتيمال. دەسە دە, 56 پايىزدى 12-گە بولە سالۋعا بولمايدى. بۇل جىلدىق مولشەرلەمە بولعاننان كەيىن ۇلتتىق بانك ۇسىنىپ وتىرعان وزىندىك فورمۋلاسى بار. ياعني ءبىز كليەنتتەن كاپيتالداندىرۋ ارقىلى كۇندەلىكتى پايىزدىق مولشەرلەمە الىپ وتىرعان سياقتىمىز. شاعىن نەسيە ۇيىمدارى ءۇشىن بەلگىلەنگەن 56 پايىز ايىنا 3,3 پايىزعا اينالادى. ءبىزدىڭ ۇيىمدا بۇگىن العان نەسيەنى ەرتەڭ تولىق جابۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ال بانكتەر بۇل شارتپەن نەسيە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ ءونىمىمىزدىڭ باستى ارتىقشىلىعى جىلدام بەرىلەتىنى جانە كۇندىك مولشەرلەمەنى ساناۋعا بولاتىنى. قارىزدى الدىن الا تولەۋگە موراتوري جوق. بانكتەردە بۇل ساقتاندىرۋىمەن, باسقاسىمەن قوسىپ ەسەپتەگەندە قىمبات بولىپ شىعادى. ال ۇلتتىق بانك جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەنى شەكتەگەننەن كەيىن ءبىز كۇندى ساناۋدى وزگەرتەتىن شىعارمىز دەگەن ويدامىز. تۇتىنۋشى نەسيەنى كەمىندە ءبىر ايعا الۋى كەرەك بولادى. سەبەبى, ايىنا 3,3 پايىز عانا بولعاننان سوڭ, ءبىزدىڭ دە شىعىندارىمىزدى ەسەپتەي كەلگەندە, قيىن جاعدايعا دۋشار بولۋىمىز مۇمكىن. ارينە, كىشىگىرىم ويىنشىلاردىڭ كەتۋى ارقىلى نارىق تازارادى. ءىرى ويىنشىلار نارىقتا ەرەجە بويىنشا ويناۋى مۇمكىن. بىراق كىشىگىرىم ويىنشىلار ەگەر كولەڭكەلى ەكونوميكادا قىزمەت كورسەتۋگە كوشسە, ولاردى تاۋىپ, جازالاۋ تەتىگى ءالى مەملەكەت تاراپىنان قاراستىرىلماعان. بۇل سالىق ءتۇسىمىن ازايتىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكانى كوبەيتىپ جىبەرۋى دە كادىك. سونداي-اق ءىرى كومپانيالارعا دا كەدەرگى كەلتىرىپ, ابىگەرگە سالۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىز», دەيدى قارجىلىق ۇيىم جەتەكشىسى.