الەمدىك ويدىڭ الىبى

ءبىرىنشى ءسوز

بۇل قازاق راسىمەن-اق, كىم­مەن جانە نەمەن ماقتانۋدى ءالى كۇنگە بىلمەي كەلە جاتقانى ما؟ ەگەر دەيمىز-اۋ, تاپ وسى ءابۋ­ نا­سىر ءال-فارابي دەڭگەيلەس ءبىر ءتۇ­يىر عۇلاماسى بار بولسا, وزگە حا­لىقتار الەمنىڭ توبەسىن ويىپ جى­بەرەر مە ەدى, قايتەر ەدى! «شى­عىس­تىڭ اريستوتەلى» دەگەن ابىرويلى اتاعىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ال ءبىز جايباراقاتپىز باياعى! سوڭعى ۋاقىتتاردا مەن وسى تەڭ­دەس­­سىز وي يەسىنىڭ ەڭبەكتەرىنە كو­بى­­رەك شۇقشيا باستاعام. تەلە­گەي تەڭىز ءبىلىم ادامى دەسەم, ول دا ازدىق ەتە مە, قالاي؟ فيلوسوفيا الىبى دەسەم, تاعى دا ولقى سو­عار ما؟ ويدى كوپ شاشىراتا بەرمەيىن. ءبىر عانا مىسال. ءابۋ نا­سىر سوناۋ ءىح عاسىرلاردا-اق «قايىرىمدى قالا» (اقىلدى قالا دەسەك تە بولار) يدەياسىن ۇسى­­نىپتى. جانە سول ويلارىن عىلىمي تۇجىرىمدارمەن دالەل­­دەپ-شەگەلەگەن. اقىلدى قالا­دا كىم­دەر تۇرۋى كەرەكتىگى, ولارعا قويى­لاتىن تالاپ-تىلەكتەر جايى­نان تەرەڭ قوزعاپ ءسوز ەتكەن. جازىپ قالدىرعان ويلارى وسى كۇن­گە دەيىن ماڭىزىن جويماي كەلە جاتىر. بۇل ەندى ۇزاق اڭگىمە. تە­رەڭگە باستايتىن ءپالساپا! ازىر­گە وسىمەن توقتالا تۇرايىن.

 ەكىنشى ءسوز

ول ءوز جازبالارىندا قايى­رىم­دىلىق پەن وش­پەن­دى­لىك­تىڭ ارا-جىگىن تولىق اجىراتا بىلۋ­گە ۇگىتتەدى. وشپەندىلىك ەتەك العان جەردە بەرەكە دە, بىر­لىك تە بولا المايدى, قوعام ىدى­راي­دى. ال قايىرىم – جيناق­تاۋشى كۇش! سول سەبەپتى دە ءابۋ نا­سىر «قايىرىمدى قالا­نىڭ تۇرعىندارى» جايلى تراكتات جازۋعا اسا ىقىلاستى بولعان. بۇل ەڭبەكتە ەڭ الدىمەن بىلىم­دىلىك, قايىرىمدىلىق جانە ادە­مى­لىك بىرلىگىن ساقتاۋعا شاقىردى. وسى ءۇش قاسيەت ادامدى بيىك ەتىپ كورسەتپەك. وسىنداي بىرلىك قانا قايىرىمدى قالاعا نەگىز قالا­ماق­شى. سول سەبەپتى دە ءابۋ ناسىر جازدى: «ەگەر ادامدار باقىتقا جەتۋ جولىندا ءبىر-بىرىنە قول سوزىپ, كومەكتەسەتىن بولسا, جەر بەتىندە قايىرىمدىلىق سەزىمى قا­نات جايادى!» بۇل جولدا ول كەز-كەلگەن ادامنىڭ ءبىلىمى مەن بىلى­گى­نە تابان تىرەپ, سونى بارىنشا كوتەرمەلەپ-باعالاۋعا ۇندەدى. سوسىن دا «بارلىق نارسەنى ادام­نىڭ اقىل-ويى عانا شەشە الاتىنىن» باسا ايتۋمەن بولعان. قانداي دا ءبىر ءىس بولماسىن, ول «ادامنىڭ جاراتىلىس-بولمىسىنان, ءتالىم-تاربيەسىنەن» باس­تاۋ الىپ جاتاتىنىن شەگەلەي ايتۋمەن بولدى. قىسقاسى, ءابۋ نا­سىر قايىرىمدى دا اقىلدى قالادا ءومىر سۇرۋگە قول جەتكىزۋ – بارلىق ادامداردىڭ مىنەز-قۇل­قى مەن اقىل-پاراساتىنا كەلىپ تىرە­لەتىنىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ باقتى.

ءۇشىنشى ءسوز

كونە قالا وتىراردا 870 جىلى تۋىپ, 950 جىلى شامدا (داماسك) كوز جۇمعان عۇلاما بابامىز 160-تان استام تراكتات جازىپ, الەمنىڭ 70-كە جۋىق ءتىلىن مەڭگەرسە دە, وتە قاراپايىم بولىپ ءومىر كەشىپتى. ەشقاشان «مەن» دەگەن ءسوزدى ايتپاعان دەسەدى. ءوز كەزىندە زامانداستارىنىڭ ءبىرى ۇلكەن عۇلاما-فيلوسوفتان سۇراپتى: «دۇنيەدەگى ەڭ ۇلى ادام اريستوتەل مە, بولماسا ءسىزدى ايتامىز با؟» دەيدى. سوندا ءابۋ ناسىر بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن: «ەگەر مەن اريستوتەل زامانىندا دۇنيەگە كەلسەم, وندا ونىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالار ەدىم!». بايقايسىز با, نە دەگەن قاراپايىمدىلىق! قانداي ۇستامدىلىق! ەشقاشان كەۋدە قاعىپ, ءوزىن العا وزدىرۋعا تىرىسپاۋشىلىق كىسىنى ونان بەتەر ابىرويلى دا بەدەلدى ەتە تۇسەتىن شىعار! مىنە, كەرەك بولسا, ءابۋ ناسىر بابا بىزگە وسى جاعىمەن دە ۇلگى!

ء تورتىنشى ءسوز

ۇلى بابامىزدان مۇرا بوپ قالعان «مەملەكەت قىزمەتشىسىنىڭ ناقىل سوزدەرى» دەگەن تراكتاتى دا بار. ول وسى ەڭبەگىندە عىلىم مەن بيلىكتى بىرلىكتە قا­راس­تىرۋعا تىرىسادى. كونە فيلو­سوف اريستوتەلدىڭ «بيلىكتى ساتىپ العاندار – ودان پايدا تا­بۋدى ادەتكە اينالدىرادى» دەگەن تۇجىرىم-ويىن ودان ءارى دامىتا تۇسەدى. سول سەبەپتى دە جوعارىداعى ەڭبەكتە قالالاردى قالاي باسقارۋ كەرەكتىگىن, ونى كىم باسقارعانى دۇرىس ەكەنىن تىزبەلەپ, وزگەشە وي تۇيگەن. ءارى ءبىلىمدى, ءىرى اقىلدى, ءارى تازا نيەتتى ادام عانا شاھار تۇرعىندارى تۇرمىسىن جاقسارتىپ, باقىتقا جەتۋگە ىقپال ەتپەك دەيدى. قىسقا­سى, فيلوسوف عالىم عىلىم جەتىس­تىكتەرى مەن بيلىك ادىستەرىن نەعۇر­لىم ءبىر-بىرىنە جاقىنداتا تۇسسەك, سوعۇرلىم ءومىر دە العا باسادى, تىرشىلىك تە جايناي بەرمەك دەپ ءتۇيىن جاساعان. بىلاي قاراساق, با­بامىزدىڭ ون عاسىر بۇرىن اي­تىپ-جازىپ كەتكەندەرى ءالى دە ما­ڭىز­دى بولىپ كورىنەدى. ويلان­عان­عا وي بەرەرلىك قاۋقارى بار سياقتى!..

 بەسىنشى ءسوز

كەيبىر جازبا دەرەكتەردە با­ع­دادتا تۇرىپ جاتقان ءابۋ نا­­سىر بابامىز ءبىر كەزەڭدە ء(دال ۋاقىتىن ايتا المايمىز) سا­مار­­قاند بيلەۋشىسىنىڭ ءوتىنىش-تىلەگى بويىنشا تۋعان قالاسى – وتىرار­عا ورالىپ, ءبىرشاما ۋاقىت تۇراقتاپ جۇمىس ىستەگەن دەلىنەدى. مىنە, سول شاقتا «ات-تاليم اس-ساني» (ۆتوروە ۋچەنيە) دەگەن ەڭبەگىن جازىپ, اياقتاعان دەگەن تۇجىرىم دا بار. مۇندا ورتا ازياداعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋ ساتىلارى جايىنان وي قوزعاپ, وسى كەزەڭدەگى كوپتەگەن وقىمىستىلار مەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىن تالداپ, جاقسى جاقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن تارازىلاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, وزىنشە سالماقتاپ باعا بەرسە كەرەك. وسى­دان سوڭ كوپتەگەن وقىمىستى-عۇلا­مالار ءابۋ ناسىردى «ەكىنشى ۇس­تاز» دەپ اتاي باستاپتى. ءتىپ­تى مەديتسينانىڭ اتاسى بولىپ ەسەپ­تە­لىنەتىن يبن-سينا (اۆي­تسەنا) دا ءابۋ ناسىردىڭ تاعى­لىم­دى ەڭبەگىن وقىپ بولعان سوڭ, ەندى عانا ۇلى فيلوسوف اريستوتەلدىڭ تۇپكى وي-پايىمدارىن تولىق تۇسىنگەنىن مويىنداعان. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ «كنيگا يستسەلەنيا» دەگەن تۋىندىسىن ء(تىپتى ونى ءابۋ ناسىر ەڭبەگىنىڭ كونسپەكتىسى دەپ تە اتاعان) جارىققا شىعارعان دەسەدى. ەگەر بۇل ەڭبەكتى راسى­مەن كونسپەكتى دەڭگەيىندە قابىل­داي­تىن بولساق, وندا بابا­مىز­دىڭ جازباسى قانداي دەڭ­گەيدە بولعانى؟ اتتەڭ, ءابۋ­ نا­­سىردىڭ سول ويلى جازبا-ەڭ­بە­گى ءالى كۇن­گە تابىلا قويعان جوق, قولعا تۇس­پەي كەلەدى. بىراق كوپتەگەن الەمدىك عالىمداردىڭ عىلىمي-في­لوسوفيالىق تالداۋ ەڭبەك­تە­­رىندە اتى ءجيى-ءجيى اتالىپ جا­تادى. ءبىز ىزدەپ جاتىرمىز با؟ تاپقىمىز كەلە مە؟ سول وي ارا­گىدىك كەۋدەگە كەپتەلىپ كەلىپ قالا­دى دا, وزەكتى ورتەي باستايتى­نى بار!..

 التىنشى ءسوز

قازىرگى زاماندا ادامدار ۇعى­مىن­دا قيسىقتاۋ پىكىر قالىپ­تاسقان: اكەسى اتاقتى-بەلگىلى كىسى بولسا, بالاسى شالاعاي, وي-ءورىسى تار ۇرپاق بولىپ وسەدى دەپ ايتىپ تا, جازىپ تا جاتادى. وسى ءسوز, اسىلى, شىندىققا سايكەس ەمەس, داۋلى پىكىر. بۇعان دالەل – ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىردىڭ ءومىرى دەۋگە بولاتىنداي. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ءابۋ ناسىردىڭ اكەسى ماحمەت (مۇحاممەد) وتىراردا اسكەر باسى (كەي جازبالاردا – سول ماڭداعى بەسىك-قورعاندا) بول­عان دەلىنەدى. ول زامان – جاۋ­گەرشىلىك زامان, ەكى كۇننىڭ بى­رىندە تۇتقيىلدان جاۋ لاپ قويىپ, جەرىڭدى دە, ەلىڭدى دە تىپ-تيپىل قىلۋى بەك ىقتيمال. دە­مەك, اسكەرباسى ەڭبەگى بۇل كەزدە ولشەۋسىز دە ۇشان-تەڭىز, وعان حالىق تاعدىرى مەن جەر تاعدىرى سەنىپ تاپسىرىلعان دەسە دە بولعانداي. مىنە, وسىنداي وتە بەدەلدى ءارى ىقپالدى وتباسىندا ءابۋ ناسىر دۇنيە ەسىگىن اشقان. ولاي بولسا, وعان جوقشىلىق-تارشىلىق دەگەن مۇلدە جات ەكەنى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى. نە ىشەم, نە كيەم دەمەگەن. اكە ابىرويىنىڭ كولەڭكەسىندە ەشتەڭەگە باس قاتىر­ماس­تان, وتە باقىتتى عۇمىر كەشسە دە بولاتىن با ەدى! بىراق, زەرەك ۇل ول جولدى تاڭدامادى, ءوزى جانى­مەن قالاعان وزگەشە سۇرلەۋىن ىزدەدى. قىپشاق دالاسىنان شى­عان­­داپ شىعىپ, الەمدىك اقىل-وي­دىڭ قىزۋ مايدان-وشاعىنا ميداي ارالاستى. ءسويتىپ, جارقىراي كورىنىپ, ەڭ بيىك شىڭعا كوتەرىلدى, ەرەكشە تالانت قىرلارىمەن اينا­لا­­سىنداعىلاردى تاڭ-تاماشا ەت­تى. «شىعىستىڭ اريستوتەلى» اتان­دى.

ارتىندا ولمەستەي مول رۋحا­ني مۇرا قالدىرىپ, تاريحقا اتىن ماڭگىگە جازدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءبىز ءۇشىن سوسىن دا اسا قىم­بات, مەيلىنشە قۇرمەتتى!

 جەتىنشى ءسوز

تۇركى حالقىنىڭ ەڭ ۇلكەن مادە­ني-اعارتۋ ورتالىعى رەتىن­دە سول زامانداردا-اق تانىل­عان فاراب (وتىرار) شاھارى ءابۋ نا­سىر دۇنيەگە كەلمەي تۇرىپ, ءبىر عاسىر بۇرىن بەيبىت جولمەن يسلام ءدىنىن قابىلداعانى ايتى­لادى تاريحي جازبالاردا. سول شاقتا ءاربىر ساۋاتى مول مۇسىلمان يسلام ءدىنى قا­عي­­­داتتارىمەن شۇعىل­دانۋى ءتيىس بولاتىن-دى. ءابۋ ناسىر دا ءسويت­تى, ءاۋ باستان تۇركى-اراب ءتىلدى عالىم بولىپ تانىلدى. وتى­راردا وتە باي كىتاپ قورى ساق­تال­عان كىتاپحانا بول­عانىن تاريحي قۇجاتتار دا­لەل­دەيدى, سول مول مۇ­رادان قاجە­تىنشە سۋسىنداعان. سودان سوڭ اراب حاليفاتى بەرىك ورىن تەۋىپ, وركەندەي تۇسكەن باع­دات قالاسىنا ساپار شەككەن. ءابۋ نا­سىردىڭ بۇل ەلدە جۇرگەن كەزدەگى ەڭ ۇلكەن ورنىقتى ءىسى – اراب, پارسى جانە تۇركىلەر كوزقاراسى اراسىنداعى الاۋىزدىق پەن تۇ­سىنىس­­پەۋشىلىكتەردى, كەيبىر كەر­تارت­پا ارەكەتتەردى تۇبەگەيلى جويۋ­عا كۇش سالۋى. ونىڭ مۇنداي ىزگى ويىنا بارشا زيالى قاۋىم اسا قۇرمەتپەن قارادى, قولداۋ كور­سەت­تى, ءىسىنىڭ ىلگەرى باسۋىنا بارىنشا مۇددەلىلىك باي­قات­تى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءابۋ ناسىر بابامىزدى دىنگە قار­سى بولعان, ونى مانسۇق ەتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەگەن دەپ كور­سەتۋگە تىرىسىپ باققان. بۇل – ۇلكەن جۇرەكتى عالىمنىڭ ۇس­تانعان باعىتىن بۇرمالاپ, وعان جاسالعان كوپە-كورىنەۋ قيا­نات دەمەسكە امال جوق! اراب-پارسى-تۇركى ۇشتىگىنىڭ بىرلىگى جو­لىنداعى جاساعان قادامى مەن ەڭبەگى ءوز الدىنا تالدانىپ, جەكە اڭگىمەگە تاقىرىپ بولىپ سۇ­رانىپ تۇرعانداي. ال ودان سوڭ ءدىن مەن فيلوسوفيا بىرلىگى, ولار­دىڭ ارالىق بايلانىسى جايىنا اۋىسقاندا دا ءابۋ ناسىر توسىن دا تىڭ ويلارعا سوقپاق سالا بىلگەن. بۇل سالا وزىنشە سونى سۇرلەۋ بولىپ قالا بەرمەك!

ء تۇيىنسوز

قايتا-قايتا ورالىپ, تىلگە تيەك ەتە بەرەتىن تاقىرىپ بۇل! ءابۋ ناسىر بابا جايى ءسوز بولسا, بۇل قازاقتىڭ راسىمەن-اق سەلقوس, مارعاۋ, ميمىرت, اڭعال ەكەنى قايتالاپ كوزگە ۇرادى! باعىمىزعا وراي, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا وسى ماسەلەنى عۇلاما عالىمىمىز اقجان ماشاني بەل شەشە كىرىسپەسە, «جابۋلى قا­زان جابۋلى كۇيىندە» قالا بەر­مەكشى ەكەن-اۋ! تاريح بىلاي دەيدى: 1962 جىلدىڭ باسىن­دا, ياعني ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى نومىرىندە عالىم اقجان ماشانيدىڭ ءابۋ ناسىر تۋرالى العاشقى ماقا­لا­سى باسىلدى. ماقالاسى ەمەس, ءابۋ ناسىردىڭ «عىلىم ۇيرەنۋ تۋرالى» دەگەن ەڭبەگى تۇڭعىش رەت قازاقشاعا اۋدارىلىپ, قا­لىڭ قازاققا جاريا بولدى. ال, اقجان اعامىز ماقالاعا العى­سوز جازىپ, ءابۋ ناسىر ءبىزدىڭ بابا­مىز ەكەنىن, كونە وتىرار قالاسى ماڭىندا دۇنيە ەسىگىن اشقا­نىن, سودان عىلىم قۋىپ الىس ساپارعا اتتانعانىن دالەل­دەپ كورسەتكەن. ارتى تالاس-تارتىس, جوققا شىعارۋعا ۇمتى­لىس, قارسى ماقالالار – قىس­قاسى, بۇل قازاق ءوزىنىڭ اتىشۋلى باباسىن دا توسىرقاپ قارسى ال­عان. بوتەنسىنىپ كەكجيگەن! بەرگى جاعىنداعى قيلى-قيلى قازاق­­قا ءتان كەرتارتپالىق پەن كەسىر وقيعالاردى تىزبەكتەمەي-اق قويالىق, ايتايىن دەگەنىمىز مۇلدە باسقا نارسە! سوندا دەيمىز-اۋ, بۇل قازاق ءوزىنىڭ شىققان تەگىنە, ءوزىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنە نەگە تىم سۋىق, نەگە تىم سالقىن؟ 60-جىلدارعا دەيىن «ەكىنشى اريستوتەل» اتانعان ءابۋ ناسىرداي ۇلى پەر­زەن­تى بولعانىن بىلمەي كەلۋ, بىلۋگە ۇمتىلماۋ – قالاي ايت­ساق تا سۇيەككە سىن! بۇل ءبىر جاعى! ەكىنشى ماسەلە – ءبىز نەگە ءابۋ ناسىر دەگەن ءوز نىسپىسى بولا تۇرا بارلىق جازبالاردا ءال-فارابي دەي سالامىز؟ (ايتالىق, ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت, ت.ب.). ءتىپتى كەي جازبالاردا فارابي دەپ تە قويا سالاتىن بولىپ ءجۇرمىز! (مىسالى, د.دوسجاننىڭ ءبىر پوۆەسى – «فارابي» دەپ اتالادى!) وسىنىڭ ءبارى دە ءبىزدىڭ ءالى كۇنگە كوپ نارسەگە اسا ىجداعاتتىقپەن ءمان بەرمەي­تى­نىمىز­دى, ال سولاي ايتا سالۋدى ءمىن سانامايتىنى­مىزدى قايتالاپ ايگىلەسە كەرەك! بىزدىكى – وي عوي! ال, سەن – قازاعىم, بۇعان قالاي قارايسىڭ؟ايتەۋىر, بوس ەلەڭ-سەلەڭمەن جۇرمەي, ويلانا جۇرسەك دەگەن ىزگى نيەت قوي بىزدىكى...

 * * *

عىلىمنىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلە العان ويشىل بابا – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋراسىندا سوڭعى 10-15 جىل توڭىرەگىندە ءبىرشاما ويلانىپ, وي قوزعاپ جۇرگەن جايىمىز بار. عىلىمي ەڭبەك جازۋعا تالپىنبادىق, بىراق ادەبي-كوركەم دۇنيەلەر تۋدىرساق دەپ قايتا-قايتا ۇمتىلىس جاساعا­نى­مىز راس.

اۋەلى «وتىراردىڭ جۋسانى» دەگەن فيلوسوفيالىق اڭگى­مە ومىرگە كەلگەن. سودان سوڭ «شامدا سونگەن شىراق» («عۇ­لا­ما-عۇمىر») دەگەن دراما جازىپ, ول تۋىندىمىز مادەنيەت مينيسترلىگى جاريالاعان جابىق بايگەدە «دراماتۋرگيا» اتالىمى بويىنشا 2015 جىلى جۇلدەگە يە بولدى.

ەندى, مىنە, ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي» اتتى فيلوسوفيالىق كينو­رومان جازىپ, اياقتاۋ ۇستىن­دە­مىز. امانشىلىق بولسا, از ۋاقىتتاردا باسپا ارقىلى جارىق­قا شىعىپ تا قالار. ال كينو تىلىنە اينالۋ جاعى...

ءبىر وكىنەرلىگى – مينيسترلىكتىڭ بەدەلدى بايقاۋىندا ەرەكشە اتالىپ وتسە دە, ءتورت جىل ءوتىپ بارا­دى, ءالى كۇنگە «شامدا سون­گەن شىراق» اتتى پەسامىزدى ساحنالاۋعا ۇسىنىس تۇسپەي جات­قان­دىعى.

سەلقوستىق پا؟ بىلمەدىم. ءابۋ  نا­سىردى قادىرلەپ-سىيلاماۋ ما؟ تاعى دا بىلمەدىم.

ءسوزدىڭ توق ەتەر ءتۇيىنى – الەم تانىعان ءابۋ ناسىر بابانى ءوز بيى­گىندە قادىر تۇتىپ, بارىنشا قۇرمەت كورسەتۋ, بۇگىنگى جاس ۇرپاققا مەيلىنشە مول قىرىنان تانىتۋعا قۇشتارلىق بايقاتۋ – ءبىز ءۇشىن پەرزەنتتىك مىندەت!

جولتاي جۇمات-الماش ۇلى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى