سماعۇل جانە «ەڭبەكشى قازاق»

قايراتكەرلىك – تاعايىندالعان قىزمەتتىڭ نەمەسە بەرىلگەن لاۋا­زىم­­نىڭ سانىمەن ەمەس, ەلگە قىز­مەت ەتۋىمەن ولشەنسە كەرەك. ايت­پەسە سماعۇل زامانىندا دا قازىر­گى­­دەي قىزمەتىنىڭ ءتىزىمى ءبىر بەتكە سىيمايتىن تالاي اتقامىنەر بولعان. سولاردىڭ ءبىرازى رەپ­رەسسيالانۋى دا مۇمكىن. سول قان­قاساپقا ىلىنگەنى ءۇشىن عانا بۇگىن­دە ولاردى «تۇلعا ەدى, سۇمدىق ەدى» دەپ, اباي تىيۋدى ەسكەرتكەن «وتىرىككە» بوي الدىرۋ – تاريحقا قيانات.

وسى ولشەممەن كەلگەندە, سما­عۇل سادۋاقاس ۇلى قامشىنىڭ سا­بىن­­داي عۇمىرىندا مىنالاردى اتقار­دى:

قاي رەسمي جانە لاۋازىم­دى قىزمەتتە وتىرسا دا ۇلت ماسە­لە­سىنە ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك مۇددە تۇرعىسىنان قاراپ, شەشىم شى­عا­رۋ­عا ىقپال ەتتى.

گازەت-جۋرنال – اقيقاتتىڭ عانا ايناسى ەمەس, ۇلت پەن جۇرت­قا ءبىلىم, بىلىك, تاجىريبە ۇيرە­تۋ­دىڭ, كورسەتۋدىڭ قۇرالى, مىن­بەرى. س.سادۋاقاس ۇلى باسشىلىق ەتكەن باسىلىمداردىڭ ءبارى دەرلىك وسى ۇستانىمدى باسشى­لىق­قا الدى. ادەبيەت – قاي زاماندا دا ەرىك­كەن­نىڭ ەرمەگى ەمەس. حالىق ادە­بيە­تى دە, اۆتورلىق ادە­بيەت تە – ۇلت­­تىڭ جانى. سەزى­مى, مۇڭى, نا­­مىسى, قاسيەتى! سما­عۇل­دىڭ ادەبي مۇراسى – حح عاسىرداعى ۇزدىك كوركەم پايىم مەن تالعامدى ايقىندايدى.

بايىرعى «ەڭبەكشى قازاق» پەن كەيىنگى «ەگەمەن قازاقستان» بايلا­نى­سىن, تاريحي باسىلىمداعى قاي­­­راتكەر س.سادۋاقاس­ ۇلى­نىڭ ءرو­لىن ءسوز وتەردەن بۇرىن تاۋەل­سىز­­­دىگىمىز­دىڭ ەلەڭ-الاڭىن­دا­عى ءبىر وقي­عانى جاڭعىرتقىمىز كە­­­­لەدى. جاڭىلىسپاساق, 1992 جى­لى الماتىداعى كونتسەرت زالىندا «قاۋىشۋ» اتتى كەش ءوتتى. وعان ۇيىتقى بولعان «ەگە­مەن قا­زاقستاننىڭ» باس رەداكتورى شەرحان مۇرتازا مەن «قازاق­س­تان» تەلەۆيدەنيەسىنىڭ باسشىسى ساعات اشىمباەۆ ەدى. دەموك­را­تيانىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. كەزدەسۋ بارىسىندا بۇگىندە مار­قۇم ءبىر عالىم شەر-اعاڭا مىنا مازمۇندا سۇراق قويدى: «ەگە­مەن قازاقستان» – كەشەگى بول­شەۆيزم مەن ءسوتسياليزمنىڭ كورى­گىن قىزدىرعان «سوتسياليستىك قازاق­ستاننىڭ» جالعاسى. مەنىڭ سۇرا­عىم: حالىقتان كەشىرىم سۇراپ, ازات­تىقتىڭ ءۇنى بولاتىنداي جاڭا گازەت اشىپ, جاڭا جول باستاي الاسىزدار ما؟..».

بۇعان شەرحان مۇرتازا بىلاي جاۋاپ بەردى: ء«سىز اجەپتاۋىر فيلوسوف عالىمسىز. تاريح دامۋىنىڭ بۇرالاڭ جولىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋ – ەڭ ءبىرىنشى عالىمداردىڭ مىندەتى. كەشىرىپ قويىڭىز, گازەتكە كەشە عانا كەلگەن مىنا جىگىتتەر كىمنەن كەشىرىم سۇرايدى؟ بۇلاردىڭ مىندەتى – بۇگىنگىنىڭ اقيقاتىن جازۋ, ءتۇيسىنىپ جازۋ. مۇنى ورىنداماي جاتسا, ارينە, جاۋاپ بەرەدى...».

ءبىز ءدال سول شامادا عىلىمي جو­با­مىزدىڭ ماقساتىنا وراي ار­حيۆ پەن كىتاپحانا قورىندا ساق­­تالعان «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» 1921-1924 جىلدارداعى تىگىندىسىن وقىپ ءجۇر ەدىك. راسىن ايتايىق, اتالعان گازەتتەن 1921-1922 جىلعى اشتىقتىڭ زاردابىن, 1923-1924 جىلعى ۇركىنشىلىك اقيقاتىن, قازاق شەكاراسىنان تىس قالعان قانداس­تار­دىڭ زارىن وقىپ, سول كەزدىڭ رەداكتورلارى مەن جۋرناليستەرىنىڭ باتىلدىعىنا تاڭعالعانبىز. ونى ايتاسىز, ءتىلشى عالىمدار قاۋىمى 2005 جىلعا دەيىن ءبىراۋىز باعا بەرمەگەن كەشەگى, بۇگىنگى, بولاشاقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي اسىل ارقا­ۋىن, قاعيداتتارىن ايقىنداپ بەرگەن قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭ­عىش سەزىنىڭ (الاشتىڭ كوش­باس­شىسى ءا.بوكەيحاننان باس­تاپ كۇللى دەرلىك ءىرى تۇلعالارى قاتىسقان) بارلىق ماتەريالىن ءدال وسى «ەڭبەكشىل قازاقتان» وقىپ, 1990 جىلى كولەمدى ماقالا جازعان ەدىك.

بولشەۆيزم مەن كرەملدىڭ اينالا قازعان ور مەن جارىنىڭ ورتاسىن­داعى «ەڭبەكشىل قازاق­تىڭ» رەداكتورلىعىنا 25 جاس­تا­عى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى 1925 جىل­دىڭ باسىندا كەلدى.

بۇل ونىڭ اتالعان باسىلىمعا ءۇشىنشى مارتە ورالۋى ەدى.

1920  جىلى 4 قازاندا ورىن­بور­دا جالپى قازاق كەڭەس­تە­رىنىڭ ءبىرىنشى سەزىنە ء(وز تۇسىن­دا­عى اتاۋى «جالپى قازاق ساۋەت­تەرىنىڭ ءبىرىنشى توبى») سما­عۇل سادۋاقاس ۇلى دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, ۇلتتىڭ جاس قا­ي­راتكەرلەرى اتىنان ءسوز سويلەپ («ۇشقىن» گازەتى, 1920 جىل, 7 قازان), ءتۇرلى سالا بويىنشا جاسالعان باياندامالاردى تالقىلاۋعا بەلسەنە اتسالىسادى (سول گازەت, 1920 جىل, 14 قازان).

ء«بىز, جاستار, اۆتونومياعا ۇلكەن ماعىنا بەرىپ قارايمىز. حا­لىقتى تاربيەلەپ, بەينەت­قور­لارعا بىرىكتىرەتىن ۇيىم عانا دەپ قارايمىز. ... جاستار كەلەسى ومىرگە باستارىن بايلاپ كىرىستى. ۇل­كەن اعالاردىڭ دا سول جولدا اداستىرماي ءتۇزۋ تارتۋلارىنا سەنە­مىن» دەيدى سماعۇل وسى سەزد مىنبە­رى­نەن.

سەزد كۇندەرى ارنايى شەشىم­مەن س. سادۋاقاس ۇلى «ۇشقىن» گازەتىنىڭ شىعارۋشىلار القاسىنا كىرە­دى.

س.سادۋاقاس ۇلىن قايراتكەر رە­تىندە حالىققا تانىستىرعان «ەڭبەك­شى قازاق» گازەتىنىڭ 1925 جى­لى 5 مامىرداعى سانىندا بىلاي دەلىنگەن: «قازاقستاننىڭ 1 سەزىندە سماعۇل ورتالىق اتقارۋ كومي­­تەتىنىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, ساياسي حاتشىلىق, توراعانىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ باسقارۋشىسى بولعان».

1920 جىلدىڭ قاراشا ايىندا س. سادۋاقاس ۇلى جاڭا قۇ­رىل­عان قازاقتىڭ اۆتونوميالىق رەس­پۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەت باسشى­لى­عى­نا قىزمەتكە الىندى. بۇل كەزدە ول بار بولعانى 20-اق جاستا ەدى.

سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ «ەڭبەك تۋى» گازەتىندە جارىق كور­­گەن ماقالالارى ماسەلەنى ناقتى قو­ي­ىپ, ايرىقشا تۇجىرىمداما جا­ساۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, «ەسكەرەتىن ۋاقىت جەتتى» («ەڭبەك تۋى», 1920, 13 قاراشا) اتتى ماقالاسىن ءتورت ءبولىم ەتىپ جازعان. ءبىرىنشى بولىمىندە توڭكەرىسكە دەيىنگى رەسەيدىڭ حال-احۋالىن, ونىڭ يمپەراليستىك ءىس-ارەكەتىن ءسوز قىلسا, ەكىنشى بولىگىندە توڭكە­رىس­تەن كەيىنگى ساياسات اعىمىنا شولۋ جاسايدى. ءۇشىنشى بولىگىندە قازاقتان شىققان جۇمىسشى تابى قاي دارەجەدە, قانداي قالىپتا دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە وي وربىتەدى. ءتورتىنشى بولىگىندە ەل باسقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ مىندەت-ماقساتىن ايتادى.

ماقالادا كوسەمسوزشى حالىق باسقارعان ادامداردىڭ جۇمىستى ءوز دارەجەسىندە اتقارا الماي جۇر­گەن­دىگىن سىنايدى. «بارىنە كىنالى – ءبىز, قازاقتان شىققان كوممۋنيستەر. ءبىزدىڭ ءبىرىنشى مىندەتىمىز – سول جۇمىسكەرلەردى بىرىكتىرىپ, ولاردى ساياسي اعىممەن تانىستىرىپ, ولاردىڭ اراسىندا بىلەكتى سىبا­نىپ تاستاپ ىسكە كىرىسۋ. اۋىز­دى كوپىرتىپ: «مەن – كوممۋ­ني­ست» دەپ ماقتانا بەرگەنشە, سول كوممۋنيستىگىڭدى ءىس جۇزىندە كورسەتۋ كەرەك» دەيدى ول.

س. سادۋاقاس ۇلى – توڭكەرىسكە, توڭكەرىستەن كەيىنگى ساياساتقا وي جىبەرە قاراعان قايراتكەر. ول ازامات سوعىسىنا, ەل شارۋاسىن كەنجەلەتكەن ساياساتقا سىن كوزىمەن قارا­دى. سوندىقتان اتالعان ماقالاسىن: «قايماعى بۇزىلماي ۇيىقتاپ جاتقان قالىڭ ەل اناۋ! نەشە مىڭ جۇمىسكەرلەر ءۇش جىلدان بەرى دىم ىستەمەي, قاراپ جۇرگەنى مىناۋ! ەسكەرەتىن ۋاقىت جەتتى! مۇنىڭ ءبارى بىزگە ۇلكەن سىن. سىنالىپ قالىپ جۇرمەيىك» دەپ اياقتايدى.

«سوڭعى وقيعالار ءھام كۇن­شىعىس» اتتى ماقالاسىندا («ەڭبەك تۋى», 1920, 7 جەلتوقسان) س. سادۋاقاس ۇلى الەمدەگى ساياسي احۋالعا شولۋ جاسايدى. ۆران­گەل­دىڭ جەڭىلۋىنە بايلانىستى الەمدەگى ساياسي جاعداي قالايشا قۇبىلعانىن جازادى. ارينە, «كومم­ۋنيزمگە قارسى جورىقتا» اعىل­شىن, فرانتسۋز سەكىلدى ەلدەر ءوز ەسەبىن ەشكىمگە جىبەرمەگەنى شىندىق. قالامگەر سونداي ساياسي-تاسىلدەردىڭ استارىنا ۇڭىلەدى. فرانتسۋزداردىڭ كاۆكازداعى ءىس-ارەكەتىن باعدارلاي وتىرىپ, الدا بولاتىن ساياسي ساپىرىلىستار تۋرالى توپشىلاۋلار جاسايدى.

باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى قيلى قاتىناس جونىندە قالامگەر: «كۇنشىعىس تالايدى كوردى. كۇن­با­تىستىڭ زورلىقشىلدارىنىڭ (يمپەرياليسى) كىم ەكەنىن ايتپاي-اق بىلەدى. ...وقىعان, ونەرلى, مادەنيەتتى اتالعان جۇرتتار تالاي كۇنشىعىستىڭ سانىن سوقتىرعان. اۋىزدارىمەن ۇجىماق ورناتسا دا, ءىس جۇزىندە نە ورناتاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. كۇنشىعىس بالا­لىق شاعىنان الدەقاشان شىقتى. ولمەس جايىن ول دا ويلار» دەپ وي تۇيەدى.

وسى گازەتتىڭ 3-سانىنداعى (25 جەلتوقسان, 1920 جىل) «اۋىلداعى جاستار تۋرالى», «سىبىردەگى قازاقتار تۋرالى», «دىنمۇحامەد ءادىلوۆ» اتتى ءۇش بىردەي ماقالاسى توڭ­كەرىستەن كەيىنگى بىرنەشە كۇر­دە­لى وقيعالار مەن ساتتەردىڭ ۇر­دى­سى­نەن حابار بەردى.

 كوسەمسوزشى: ء«بىزدىڭ قازاقستان – اۋىل­دىڭ رەسپۋبليكاسى. قازاق­تىڭ 99 پروتسەنتى اۋىلدا. سوندىق­تان اۋىل جاستارىنىڭ اراسىنداعى جۇمىس ەڭ ءبىرىنشى ورىندا بولۋ كەرەك» دەي وتىرىپ: «قازاقتىڭ ۇلتشىلدارى ونداي «تورەلەرگە» ءتيىستى باعا بەرسە دە قازاق ىشىندە «تورەلىك» قالعان جوق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن شاھارلى جەردە جۇر­گەندە دۇپ-دۇرىس ادام سەكىلدى جىگىت ەلگە شىقسا, شىڭكىلدەپ, توڭقاڭ­داپ كەتەدى» دەپ سىنايدى. قالامگەر نۇسقاۋشىلاردىڭ جاستارمەن ءتىل تابىسۋىنا قاتىستى: «نەن­دەي ءسوز ايتساڭ دا ءبارى جاستار­دىڭ كوڭىلىنە قونعانداي بولسىن. كەلتىرگەن مىسالدارىڭ, كورسەت­كەن تاجىريبەلەرىڭ قازاقتىڭ تۇرمى­سى­نان بولسىن» دەپ وي ايتادى.

«سىبىردەگى قازاقتار تۋرالى» – كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى بەي-بەرەكەتسىزدىكتى, تەڭسىزدىكتى بۇركە­مە­لەي اشىق ايتقان كوسەمسوزدىك تۋىندى. اۆتور ومبى مەن بيس­كى­دەگى رەسەيلىك اسكەر مەن قازاق اسكەرىنىڭ تۇرمىسىنداعى ساي­كەس­سىزدىكتى, سپاس, ۋسپەن, جەز­قاز­عان, ەكىباستۇز, سارىسۋ, جار­ماق­تاعى سان مىڭداعان قازاق جۇ­مىس­شى­لا­رى­نىڭ ادام ايتقىسىز ءحالىن تىلگە تيەك ەتەدى. قالامگەردىڭ پىكىرىنشە, سىبىررەۆكوم قازاقتى ءالى دە بولسا س ۇلىكتەي سورۋ ءۇشىن «ەكى وبلىستان (اقمولا, سەمەي.-د.ق.) تىرتىسىپ ايىرىلماي وتىر». وسى ورايدا سماعۇل: «ولاردىڭ ويىنشا, قازاق حالقى – «دۇلەي, قاراڭعى, مەڭىرەۋ, جۋاس, تۇكتى بىلمەيدى, سوندىقتان ولار ۇيپالاپ-سۇيپالاعانعا كونە بەرەدى». جوق, ولاي ەمەس! ومبىدان شىققان «باتىرلار», ونداي ويلارىڭنىڭ مەزگىلى وتىڭكىرەپ كەتتى» دەيدى.

س.سادۋاقاس ۇلى 1922 جىلى «ەڭبەكشىل قازاققا» تاريحي ءمانى تەرەڭ ەكى ماقالا جاريالادى. ءبىرى – «جاستار سەزىنە» (20 شىلدەدە شىققان), ەكىنشىسى – «شارت كەرەك پە؟» (4 تامىزدا جاريالانعان).

قالامگەر العاشقى ماقالاسىن: «قازاقتىڭ ساياسي پىكىرىنىڭ تاريحى – قازاق جاستارىنىڭ تاريحى. قازاق حالقىنىڭ ىشىندە شىن ساياسي قوزعالىس جاستار ويانىپ, جاس­تار ۇيىمداسقاننان كەيىن عانا بار» دەگەن ءمىردىڭ وعىنداي ويمەن باستايدى. اعا تولقىننىڭ كەزىندە توپتاسا الماعاندىعىن, «كوپكە بىردەي جاقسى اتى شىققان قازاقتىڭ ازاماتى ازدىعىن», جاستار سودان ساباق الۋ كەرەكتىگىن ءسوز ەتە كەلىپ, جاڭا زامانداعى جاس لەكتىڭ ماقسات-مىندەتتەرىنە جانە ءبىر توقتاپ, ساناداعى ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس قايتسە جەڭىسكە جەتەتىنىن اۋەزە ەتەدى. «مەن كوممۋنيست. ماعان قازاعى دا, ورىسى دا ءبارى ءبىر» دەۋشىلەر تابىلادى. بىراق بۇل سەكىلدى ءسوزدى ايتۋشىلار ورىسقا دا, قازاققا دا پايداسىز بولىپ شىعادى» دەيدى سماعۇل.

«شارت كەرەك پە؟» – تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنداعى سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ قازاقستانعا قوسىلۋ قاجەتتىگىن ارنايى ءسوز ەتكەن ەڭبەك. بۇل ەكى وبلىس 1925 جىلى قوسىلعانى ءمالىم. الايدا وسى بىرىگۋ ماسەلەسى وپ-وڭاي شەشىلە سالمادى. زيالىلار 20-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. باستاپقى جىلدارى تۇركىستانداعى قازاق وقىعاندارى قازاقستانعا «وتارشىلداردى جويا المادىڭدار, ورىنسىز ادامداردى ۇكىمەت بيلى­گى­نە تارتتىڭدار, سەندەردىڭ استا­نا­لارىڭ قازاققا استانا بولا المايدى» دەپ كىنا تاققانى ءما­لىم. س. سادۋاقاس ۇلى تاعىلعان وسى كىنالاردىڭ سەبەپ-سالدارى, ورىندى-ورىنسىزدىعى تۋرالى ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستاندا كولونيزاتور بارلىعى – قوسىلماۋعا دالەل ەمەس, قوسىلۋعا دالەل. ...تۇركىستان ازاماتتارى ءبىزدىڭ قوتىرىمىز بولسا بىزبەن بىرگە جازسىن. قوتىرىڭ بار جۋىمايمىن دەگەنى اعايىنشىلىققا جاتپايدى. ...تەگىندە جالپى قازاقتىڭ كىندىك قالاسىن بەلگىلەۋ ءۇشىن جالپى قازاق بىرىگۋى قاجەت» دەپ سىندارلى جاۋاپ قايىرادى. ماقالاداعى ءتۇيىندى وي: «جالپى جۇمىس تۇزەلۋ ءۇشىن ەشبىر شارت قوسپاي, اعايىندى ەكى بالا تەز ارادا بىرىگۋ كەرەك». ياعني, قالامگەر بىرىگۋ ءۇشىن شارت ەمەس, تۇسىنىستىك قاجەتتىگىن العا تارتادى.

سماعۇل زامانىندا زور رەزونانس تۋدىرعان «لەنين جانە ۇلت ماسەلەسى» اتتى ماقالاسىن دا 1924 جىلى 27 قاڭتاردا «ەڭبەكشىل قازاقتا» جاريالادى (قايتقانىنان 6 كۇننەن كەيىن). ۋرا-ۋرا زامانىندا جاس قازاق قايراتكەرى لەنين تاقىرىبىن باسقا قىرىنان قويادى. ۆ.ي.ۋليانوۆ ايتقان سوزدەردى ۇلت ماسەلەسىنە قىرىن قاراپ جۇرگەن ساياساتشىلاردىڭ ەسىنە سالادى. ۇلت دەگەن سوزگە ۇركە قارايتىن قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورەسىزدىگىن سىنايدى. لەنيننىڭ: ء«بىز باسقا ۇلتتى ەرىكسىز زورلىقتا ۇستامايمىز. ءبىزدىڭ نەگىز ەركىندىك, ريزالىق, بوستانشىلىق بولۋ كەرەك» دەگەن سوزىنە سۇيەنىپ جانە ء«بىز ورىس جۇرتىن سۇيەمىز. سۇيگەن سايىن ءبىز ورىس ەلى بوستانشىلىق السىن دەيمىز» دەگەن پىكىرىن نەگىزگە الىپ سماعۇل: «وسى ءسوزدى قازاققا ارناساق, ءبىزدى ەشكىم كىنالار ما ەكەن؟» دەپ ءتۇيىندى وي ايتادى...

1925 جىلى قاڭتاردىڭ باسىندا س. سادۋاقاس ۇلى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ جاۋاپتى شىعارۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى. گازەت سوڭىندا باسشىسىنىڭ كىم ەكەنى ەكى تىلدە جازىلعان: قازاقشاسى - «جاۋاپتى شىعارۋشى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى», ورىسشاسى - «رەداكتور سماگۋل سادۆوكاسوۆ».

قايراتكەر وسى باسىلىمعا 1925 جىلدىڭ 8 قاڭتارىنان 1926 جىلدىڭ 22 اقپانى دەيىن رەداكتورلىق ەتتى. س.سادۋاقاس ۇلى مەملەكەت ماسەلەسىمەن ورتالىققا, نەمەسە ەل ىشىنە كەتكەندە, ورىنباسارى گازەت سوڭىنا «ۋاقىتشا جاۋاپتى شىعارۋشى بەيىمبەت مايلى ۇلى» دەپ قول قويىپ وتىرعان.

س.سادۋاقاس ۇلى باسقارعان جىلدارى باسىلىمنىڭ دەڭگەيى ءوستى. ول «ەڭبەكشىل قازاقتان» «ەڭبەكشى قازاققا» اينالدى (1925 جىلدىڭ 17 اقپانىنان). گازەت تەك رەسميلىكتى شەكتەڭكىرەپ, تانىمدىق, عىلىمي دۇنيەلەردى كوبەيتتى. قازاقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاعان دىلگىر ماقالالار ءجيى جارىق كوردى.

قازاق ءباسپاسوزى تاريحىن­دا 1925-1926 جىلدارى س.سادۋاقاس­ ۇلى باسقارعان «ەڭبەك­شى قازاقتىڭ» باعاسىن ونىڭ زامانداسى, «جاس ازاماتقا» دا, الاش ورداعا دا كىرىپ, «ۇلت ءۇشىن قىزمەت ەتەمىن» دەپ انت بەرسە دە, 20-جىلدارى ساياسي سەبەپپەن كونيۋنكتۋراعا جان-تانىمەن بەرىلگەن ءابدىراحمان ءبايدىلديننىڭ تۇجىرىمىمەن ايقىنداپ كورەيىك. نكۆد-عا جازعان تۇسىندىرمە حاتىندا ول: «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى رەداكتور بولىسىمەن, گازەتتى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. پارتيا گازەتى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلتشىل ولەڭدەرىن, ءا. بوكەيحاننىڭ (قىر بالاسى), م. اۋەزوۆتىڭ ماقالالارىن باسا باستادى. مىنە, سونىڭ كەزىندە م.جۇماباەۆتىڭ استارلاپ توڭ­كە­رىسكە قارسى وي ايتاتىن, ۇلت­شىل­دىق رۋحتاعى ء«جۇسىپحان» داستانى, م.اۋەزوۆتىڭ يدەاليستىك باعىتتا جازىلعان تەاتر تۋرالى ماقالالارى جاريالاندى. ءا. بوكەيحان ماقالالارىنىڭ اتى مەن مازمۇنىن ۇمىتىپ وتىرمىن. گازەتتى قاراساڭىزدار كورەسىزدەر. مەن گازەتتىڭ وسىنداي تەرىس باعى­تىن ايتىپ, كرايكوم بيۋروسىنا ارىز جازدىم. بۇل ماسەلە بيۋرودا قارالدى. مەن بايانداما جاسادىم (كوشىرمەسى گپۋ-دا). ماسەلە بيۋرونىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە قارالدى. تالقىلاۋ بارىسىندا ن. نۇرماقوۆ, ج. مىڭباەۆ, ورىنباەۆ سەكىلدى جولداستار ماعان تاپ بەردى. گولوششەكين جولداس ەكىۇشتىلاۋ سويلەدى دە قويدى... بيۋرو مەنى قولدادى. اقپان ايىندا س. سادۋا­قاس­ ۇلى «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» رەداك­­تورلىعىنان الىندى» ء(ا. ءبايدىل­دين. «الاشورداشىلارمەن جانە وڭشىل كوممۋنيستەرمەن كۇرەسىمنىڭ ناقتى ايعاقتارى». قازاقستان ۇقك ءارحيۆى. № 78754-ءىس, 6-توم).

ءيا, بۇگىن ءبىز دە س. سادۋاقاس ۇلى جەتەك­شىلىك ەتكەن «ەڭبەكشى قازاق­قا» باعانى زامان مەن تاريح تۇر­عى­سىنان بەرەمىز. بۇل رەتتە «ەڭبەك­شى قازاق» رەسمي پارتيا مەن ۇكى­مەت­تىڭ ءۇنى بولسا دا ءىس جۇزىندە ا.باي­تۇرسىن ۇلى مەن ءا. بوكەيحان شى­عار­عان «قازاق» گازەتىمەن رۋحتاس بوپ قالدى.

س.سادۋاقاس ۇلى تۇسىنىڭ «ەڭبەك­شىل قازاعىندا» باس ماقالا­لار­دىڭ دا ورنى ەرەكشە. ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ اياعىندا بەلگىلى اۆتورلاردىڭ قولى بار. ءبىر سىپىراسى گازەتتىڭ ماقالاسى رەتىندە ۇسىنىلعان. بۇلاردىڭ بارىندە دەرلىك رەداكتوردىڭ يدەياسى تۇنىپ تۇر. بىراق جوعارىداعى التى ما­قا­لادان س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ قول­تاڭباسى انىق بايقالادى. تال­داپ, سارالاپ قاراعانىمىزدا, بۇل باس ماقالالارداعى سويلەم قۇرىلىسى, اۆتورلىق ءسوزساپتاۋ قالامگەردىڭ قول قويىپ جاريالاعان ەڭبەكتەرىنىڭ ستيلىمەن بىردەي بولىپ شىقتى ء(تىپتى ءبىر قالىپتان شىققان سويلەمدەر بار).

سماعۇل ءبىلىم, مادەنيەت, عى­لىم, ت.ب. سالالاردى قامتىعان حالىق اعارتۋ كوميسسارى (مينيس­تر) قىزمەتىن رەداكتورلىقپەن قاتار اتقارعان سوڭ, ونىڭ سالا پروب­­­لەماسىنا قاتىستى وي-پىكىر­لە­رى مەن ۇستانىمدارى دا «ەڭ­بەك­شى قازاقتا» جارىق كوردى.

1925 جىلى 10 جەلتوقساندا جاۋاپتى باسشى س. سادۋاقاس ۇلى مەن ءبىلىم ورداسىنىڭ (اكادەميالىق ورتالىق) توراعاسى م. جولدى­باي­ ۇلى «قازاقشا پەساعا بايگە!» اتتى حابارلاندىرۋدى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە باستى. 1926 جى­لى 13 قاڭتاردا قىزىلوردادا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترى رەسمي اشىلعان سوڭ, قايراتكەردىڭ «ال­تىن ساقينا» ويىنى تۋرالى», «بايبىشە, توقال» اتتى سىنى جاريالاندى. ال «ۇلت تەاتر تۋرالى» اتتى ماقالاسىن («ەڭبەكشى قازاق», 1925 جىل, 26, 29 قازان) – كاسىبي تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ونەر يەلەرىنىڭ وقۋ قۇرالى بولدى دەسەك, شىندىققا سايكەس كەلەدى. مۇندا اۆتور تەاتر, پەسا, ءارتىس ۇعىمدارىن قاراپايىم قازاقتىڭ تۇيسىنۋىنە سايكەس تاراتىڭقىراپ ايتىپ, ء«بىزدىڭ قازاقتا قانداي تەاتر تۋى مۇمكىن؟ تەاتر بىزدە قانداي بولۋ كەرەك؟ ويناۋشىلار كىم؟ وينالاتىندار كىم؟» دەگەن ءوز سۇراعىنا بىلىكتى جاۋاپ قايىرادى. كەيىن ول تولىقتىرىلىپ كىتاپشا بولىپ تا شىقتى.

1925 جىلى «جاڭا مەكتەپتىڭ» بەتاشار سانىندا ءوز اتىنان, ال «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» 28 اقپان­دا­عى سانىندا باسىلىمنىڭ باس ماقالاسى رەتىندە جاريالاعان «حا­لىق اعارتۋ ماسەلەلەرى» اتتى ماقا­لاسىندا كۇن تارتىبىندەگى مەكتەپ ۇيلەرىن, وقۋ قۇرالدارىن دايارلاۋ, ءبىلىم مەكەمەلەرىندە ءدارىس جۇرگىزۋ ءتىلىن انىقتاۋ جايىن قوزعايدى. مىسالى, سماعۇل عىلىم-ءبىلىمى جۇيەلەنگەنشە اعىل­شىن ءتىلىن پايدالانعان جاپو­نيا تاجىريبەسىنەن ۇلگى الۋدى ۇسى­نا­دى. قايراتكەردىڭ وسى سالاداعى وي-تولعامدارى دا جەكە كىتاپشا بولىپ باسىلعان.

سماعۇلدىڭ «قازاقستاندا ءباس­پا­سوزدىڭ مىندەتى» اتتى ەل گازەت-جۋرنالى تۋرالى تولعامى دا «ەڭبەكشى قازاقتا» باسىلدى (1925 جىل, 23 قاراشا). وسىندا: «سىن ويلاردى قوسىپ, ادامنىڭ پىكى­رىن قايراپ وتىرادى. سىنسىز جازىل­عان ءسوز قايرالماعان پىشاق سىقىلدى» دەيدى.

س.سادۋاقاس ۇلى, راسىندا, قيىن جىلدارى «ەڭبەكشى قا­زاق­­قا» مۇمكىندىگىن تاۋىپ ءا.بوكەي­حان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, م.جۇماباي, ە.ومار ۇلى, ت.ب. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ماقالاسىن, كوركەم شىعارماسىن جاريالاپ وتىردى. رەداكتور بولىسىمەن قوستانايدىڭ «اۋىل» گازەتىندە جۇرگەن ب.ءمايليندى باس گازەتكە الدىرتىپ, كەڭ مۇمكىندىك تۋعىزدى. ءتىپتى ولەڭ جيناعىن باستىرتىپ, ءوزى وعان العىسوز جازدى. ەلشىل ۇلت اقىن-جازۋشىلارىنىڭ باسىن قوسۋعا ءتيىس «القا» ۇيىمىنىڭ جاساقتاۋ كەزەڭىندە پىكىرتالاستار نەگىزىنەن سماعۇل تۇسىندا جارىق كوردى. ءوزى دە وعان اتسالىسىپ, «ادەبيەت اڭگىمەلەرى» اتتى ساۋاتتى دا سالماقتى ماقالا جاريالادى («ەڭبەكشى قازاق», 1927 جىل, 15-16 اقپان).

قايراتكەر-قالامگەر س.سا­دۋا­قاس ۇلى «ەڭبەكشى قازاق­تىڭ» ارىدەن كەلە جاتقان ەلشىل ءداستۇرىن حالىققا, شىعارماشىل جاستارعا جاقىنداتا ءتۇستى. ءبىر كەزدە بولشەۆيكتىك بيلىك «قازاق» گازەتىنەن ولجالاعان باسپاحانانى تولىقتىرىپ, حالىق ءسوزى مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى قارپىن ء(الىپبي ايتىسىنا ءوزى دە قاتىسقان) ۇلت مۇددەسىنە باعىندىرا ءبىلدى.

قازاقستانعا ف.ي.گولوششەكين­نىڭ باسشى بولىپ كەلۋى – كرەملدىڭ عانا ەمەس, پاتشانى ءتۇپ-تۇقيانىمەن قۇرت­قان ابىلەت كۇشىنىڭ قازاق ەلى­نە ەركىن ەنىپ, ۇلت مۇددەسىن القىمنان الۋىنىڭ الدى ەدى. مۇنىڭ سوڭى بيلىكتەن سماعۇلداي باتىل دا بىلىكتى قايراتكەرلەردىڭ شەتتەتىلۋىمەن, الاش زيالى­لا­رىنىڭ تۇتقىندالۋىمەن, ەڭ اقىرى گەنوتسيد – اشتىق الاپاتىمەن اياقتالدى. نكۆد سۇراق-جاۋاپتارىنان, گولوششەكيندەردىڭ مىنبەرلەردەن ايارلىقپەن ايتقان سوز­دەرىنەن بولشەۆيزمنىڭ ماس­كەۋ­دەگى س.سادۋاقاس ۇلىنا تەك اجال تىلەگەنى اڭعارىلادى. مۇنى قاندى­قول ەجوۆ پەن شكيرياتوۆتار 1933 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا (ارادا 58 جىلدان كەيىن ءدال سول كۇنى ازاتتىق الدىق) جۇزەگە اسىردى...

قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىندا ماسكەۋدىڭ دون زيرات­حانا­سىنىڭ قابىرعاسىندا ساقتا­لىپ كەلگەن سماعۇل سۇيەگىنىڭ ك ۇلى استاناعا جەتكىزىلىپ, حان كەنەنىڭ ءشايىت كەتكەن ساربازدارى قورىمىنا اتا داستۇرگە ساي جەرلەندى. «ەڭبەكشى قازاق» رەداكتورىنىڭ زيراتى مەن بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» عيماراتىنىڭ اراسى – ازعانتاي عانا جەر. جاراتقان بۇيىرتقان ازاتتىق پەن ادىلەت وسىلاي ۇزىلگەن ءۇمىتتى ۇيلەسىممەن جالعادى.

 

ديحان قامزابەك ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋپرورەكتورى, ۇعا اكادەميگى