«بولاشاعى جوق اۋىلدار» دەگەن قاساڭ كوزقاراستان ارىلاتىن مەزگىل جەتتى

«اركىمگە تۋعان جەرى – مىسىر ءشارى» دەپ تەككە ايتىلماسا كەرەك. شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وبلىس ورتالى­عىن­دا تۇرسام دا تۋعان اۋىلعا دەگەن پەر­زەنت­تىك ىستىق ساعىنىشىم ءبىر باسىل­عان ەمەس. جەتسەم بولدى, قالانىڭ كۇي­بەڭ تىرشىلىگىنەن, ەڭسەنى ەزگەن اۋىرت­پا­لىعىنان ارىلىپ, جان-دۇنيەم جەڭىلدەنىپ, وزگەشە كۇيگە تۇسەمىن. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى كوكتەمگە سالىم كەلگەنىمدە ءتۇتىن سانىنىڭ 35-كە دەيىن كەمىپ, تۇرعىنداردىڭ كوشىپ جاتقانىن كورىپ, كوڭىلىم قۇلازىپ سالا بەرگەن. كوشەلى قاريالار, ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ وسكەن دوس-جاراندار «زامان بۇلاي كەرى كەتە بەرسە, اتا-بابا جۇرتىن سيپاپ, ەلدىكتەن ايىرىلارىمىز كادىك. تىعىرىقتان, قيىندىقتان الىپ شىعۋ قولىڭنان كەلەدى. ءبىز ساعان سەنەمىز, اۋىل بولىپ كومەكتەسەمىز» دەپ قولقا سالعان. كونبەسكە لاج قالدىرماعان. سودان بەرى كىندىگىم كەسىلگەن اتامەكەنىمنەن جىراق كەتكەن ەمەسپىن. «لەنين» كەڭشارىنا قاراستى دايىندىق بولىمشەسىنىڭ دۇنيە-مۇلكى پىشاق ءۇستى ۇلەستىرىلىپ, 11 ميلليون تەڭگە قارىزدى ءىلىپ قويعان ەكەن. اقىرى جاۋاپكەرشىلىكتى العان ەكەنمىن, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايتىنىن سەزىندىم. «تاۋەكەل ءتۇبى – جەلقايىق, وتەسىڭ دە كەتەسىڭ» دەگەن. تەز ارادا «دايىندىق-اگرو» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, جۇيەلى تۇردە اتقارىلعان اۋقىم­دى ۇيىمداستىرۋ شارالارى ارقىلى ەگىس­تىك جەر كولەمى بۇگىندە 20 مىڭ گەكتار­عا دەيىن ۇلعايىپ, گەكتار باسى 25-30 تسەنتەردەن ءونىم الۋ قالىپتى داستۇر­گە اينالدى. ەگىنشىلىكتەن بولەك مال شارۋا­شى­لىعىنا دا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. تابىن-تابىن ەتتى, ءسۇتتى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالى وسىرىلەدى. مال بورداقىلاۋ الاڭى, 1200 ساۋىن سيىرعا لايىقتالعان ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلدى. قازىر اۋىلدا 60-تان استام ءۇي بار. بارىنە دە سۋ تارتىلعان, ورتالىقتاندىرىلعان جىلىتۋ جۇيەسىنە قوسىلعان. قوعامدىق مونشا, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت, مادەنيەت ءۇيى, كىتاپحانا, مەشىت, سپورت, بالا­لاردىڭ ويىن الاڭدارى جۇمىس ىستەيدى. اۋىل­داستارىم جۇمىسسىز­دىق­تىڭ نە ەكەنىن بىل­مەيدى. جىلىنا الەۋمەت­تىك سا­لالارعا 200 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قارا­جات با­عىت­تالادى. بۇل – ماقتان­گەر­لىك ءۇشىن ەمەس, ءسوز اراسىندا كەلتىرىلگەن مىسالدار.

ەندى گازەت وقىرماندارىمەن بولىسپەك نەگىزگى ويىما ويىسايىن. اۋىل – قازاقتىڭ ءوسىپ-ونگەن ورتاسى, ءتىلىمىزدىڭ, ءدىلىمىزدىڭ, سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ, ادەت-عۇرپىمىزدىڭ, ۇلتتىق مادەني قۇندىلىقتارىمىز­دىڭ سۋالماس قاينار كوزى, كاۋسار بۇلاعى ەكەنى تالاسسىز شىندىق. وكىنىشكە قاراي, اۋىل گۇلدەنسە, ەلىمىزدىڭ دە گۇلدەنەتىنىن ۇمىتىپ بارا جاتقان سەكىلدىمىز. سوڭعى جىلدارى ءتىپتى ەستەن شىعارىپ العان سياقتىمىز. باسقالاردى قايدام, ءوز باسىما رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆولاردىڭ اۋىلداردى دامۋ الەۋەتىنە قاراي بىرنەشە جىككە توپتاستىرۋى تۇسىنىكسىز. مۇمكىن شارتتى اتاۋ كەرەك بولعان شىعار. بىراق ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى توپتاعى اۋىلدارعا قارجى قاراستىرىلمايدى دەۋى ەش اقىلعا سىيمايدى. ەلىمىزدەگى بارلىق اۋىلدىق قونىستاردىڭ 10 پايىزدان استامى (780-دەي اۋىل) الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جاعىنان وتە تومەن دەڭگەيدە. وبلىستا سوڭعى بەس جىلدا 48 اۋىل جويىلىپتى. 100-دەن استام ەلدى مەكەن «بولاشاعى جوق» دەگەن تىزىمگە ەنگىزىلىپ قويىلىپتى. ولاردى ساناتتان مۇلدەم سىزىپ تاستاماي, شاما كەلسە, جاعدايىن وڭالتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان ابزال. قالاي دەسەك تە, ادامدار تىرشىلىك جاساپ, مال-قۇس ءوسىرىپ جاتقان جوق پا؟ جولداردى جەڭىل-جەلپى تۇزەۋ, ارشۋ, ءبىر مەزگىل ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى مەن سالەم-ساۋقاتتاردى جەتكىزۋ, دارىگەرلىك, مادەني شارالار ۇيىمداستىرۋ سونشالىقتى قيىن با؟ التىنبەك ساپاروۆ باۋىرىمىز تاراۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان نوعايباي اۋىلىنا تىرشىلىك قانىن جۇگىرتتى. ءار ۇيگە جىلۋ, سۋ تارتىپ, مال, استىق ءوسىرىپ, اۋىلداستارىنا جۇمىس تاۋىپ بەردى. بار-جوعى 35 ءۇي عانا! ەندى وسى ەلدى مەكەن قاي توپقا جاتقىزىلۋى ءتيىس؟ مەنىڭشە, دامۋ الەۋەتىن ۇيلەردىڭ سانىنا قاراي جىكتەۋ كوزقاراسىنان ارىلماي بولمايدى. الەمدىك تاجىريبەدە بۇلاي ەمەس. ءتۇتىن سانى 100-دەن اسسا دا, كوش سوڭىن­دا جۇرگەن اۋىلدار كەزدەسەدى. سون­دىقتان دا بۇل ارادا ءار اۋىلدىڭ الىس-جاقىن ورنالاسۋ ەرەكشەلىگى, تابيعي مۇم­­كىندىگى, ەكونوميكالىق الەۋەتى سەكىل­دى كورسەتكىشتەر الدىمەن ەسكەرىلۋى ءتيىس.

بىلتىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ايماقتىق جيىندا «بولاشاعى جوق» اۋىلداردى قارجىلاندىرۋ ەكونو­ميكا­لىق جاعىنان تيىمسىزدىگى ايتىلىپ, ولاردىڭ تۇرعىندارىن ءومىر سۇرۋگە قو­لايلى باسقا جاقتارعا كوشىرۋ جايىن تالقى­لاۋمەن عانا شەكتەلدى. ونىڭ ءبىر ۇشى­عى ۇكىمەتتىڭ تۇرعىن سانى 50-دەن اسپاي­تىن ەلدى مەكەندەردى جابۋ تۋرالى قاۋلى­سىنا كەلىپ تىرەلەتىن سەكىلدى. سون­دىقتان وسى قۇجاتتى تاعى ءبىر وي ەلەگى­نەن وتكىزىپ, ەكشەپ العان دۇرىس. بول­ماسا اۋىلداردى دامۋ جاعدايىنا سايكەس توپتاستىرۋ قۇقىعىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا بەرگەن ابزال. سوندا تۇر­عىن­دار سانى نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم جۇمىس ورنى كوبەيەدى, كاسىپ­كەر­لىك وركەندەيدى دەگەن بىرجاقتى تۇسىنىك­تەن ارىلار ەدىك. ومىردەگى جاعداي ءدال وسىلاي بولا بەرمەيتىنىن جوعارىدا ءسوز ەتتىك.

مەنىڭ ۇعىمىمدا اۋىلداردىڭ ۇل­كەن-كىشىسى بولمايدى. ءبارى بىردەي, تەڭ. جول­داۋدا كۇن تارتىبىنە شاعىن ەلدى مەكەن­دەردى دامى­تۋعا قاتىستى كۇرمەۋى كوپ ماسەلە­لەر­دىڭ شىعارىلۋى ءبىراز جايتتى اڭعارتىپ تۇر. وندا كەلتىرىلگەن «قاناتتاس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر» دەگەن ءسوز تىركەسى شاعىن اۋىلداردىڭ سينونيمىندەي سەزىلەدى. ولاي بولسا, بولاشاعى جوق, ءبارىبىر جويىلادى دەگەن اسىعىس-ۇسىگىستىككە جول بەرگەننەن گورى وڭىرلىك دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ, ساق­تاپ قالۋعا ۇمتىلعانىمىز ءجون. ويت­كەنى دامۋ ديناميكاسى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جاعىنان كوش ىلگەرى جۇرگەن شاعىن ەلدى مەكەندەر از ۇشىراسپايدى.

ءبىرجان شايمەردەنوۆ,

«قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ  يەگەرى, وبلىستىق كاسىپكەرلەر  وداعىنىڭ توراعاسى, «دايىندىق» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,

اققايىڭ اۋدانى