بۇگىن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, كورنەكتى قالامگەر, سۋرەتكەر-جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ 95 جاسقا تولدى. ۇلت ادەبيەتىنىڭ پاتريارحى – ابىز ابەنى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, وقىرمان نازارىنا ايقارما بەتتەگى ماتەريالداردى ۇسىنامىز.
الەم ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ ساناتىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىستىڭ «قان مەن تەر» اتتى ەپيكالىق ءداستۇردىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنە جۇگىنگەن داۋىرنامالىق تريلوگياسىندا حح عاسىر ىشىندەگى تاريحي-الەۋمەتتىك, ساياسي-قوعامدىق ءتۇبىرلى وزگەرىستەر, پسيحولوگيالىق قايشىلىقتار مەن عالامات وعاش وقيعالار, اپالاڭ-توپالاڭ, الاعاي دا بۇلاعاي سويقان زاماننىڭ جانشوشىرلىق كورىنىستەرى, ەل, حالىق, جەر, تەڭىز تاعدىرى بارشا شىندىعىمەن شىنايى, كەلىستى جىرلانعان. وتارشىلدىقتىڭ قامىتىن مىقتاپ كيگەن, نوقتالى كۇيگە تۇسكەن ۇستارانىڭ جۇزىندە, ينەنىڭ ۇشىندا تىرشىلىك كەشكەن تۇتاستاي قازاق جۇرتىنىڭ ولشەۋسىز كۇيىنىش-قاسىرەتىن, تاقسىرەت-توزاعىن ايتقاندا پ.يا.چااداەۆتىڭ فيلوسوفيالىق حاتتارىنداعى: «روسسيا بۇكىل ادامزات مويىندايتىن زاڭداردى, شارتتاردى, جارعىلاردى جۇلا تارتىپ, بۇرا تارتىپ, ءوزىنىڭ مۇرات-ماقساتتارىنا جۇمسايدى» دەيتىن جانى بار پىكىرىنە باس شۇلعيسىڭ. ازۋلى دەرجاۆانىڭ قازاقتىڭ كورگەندى قاۋىمىن, زەردەلى, ساۋلەتتى قوعامىن, ۇلى دالانىڭ اسىل يگىلىكتەرىن الەم-تاپىرىق, ءجون-جوسىقسىز حالگە ءتۇسىرىپ, ۇلت تاعدىرىن قۋىرشاققا اينالدىرعانى, اي ءمۇيىزدى سەركەلەرىن «قۇلاق-شەكەدەن سوققى جەگەن جىلقىداي قالتاقباس» ەتكەنى «قان مەن تەر» شىعارماسىندا زيالى وقىرماننىڭ ساي-سۇيەگىن, جان-جۇيەسىن سولقىلداتا جازادى. بۇل ورايدا رەسەيدىڭ ويشىل قايراتكەرى لەۆ اننينسكيدىڭ «نۇرپەيىسوۆ رومانى – دالا پسيحولوگياسىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى. «قان مەن تەر» – ۇلتتىق عارىشقا ءتان مىنەزدەر گالەرەياسى» دەۋى قيسىندى, دۇپ-دۇرىس.
عاسىر كىتابىندا التىن بالىق ۇيىرىندەي شوقتىعى بيىك دارا كەيىپكەرلەر شوعىرى بار: ءوسۋ, وركەندەۋ جولىندا ونەگەلى, ورەلى تۇلعا دارەجەسىنە جەتكەن ەر مىنەزدى, جانى اق شۇبەرەكتەي ەلامان, كوزقاراسى, تانىمى, ۇستانىمى ورتاق, تاعدىرلاس, مۇراتتاس, تىلەۋقور دوس, موڭكە, راي, كالەندەر; اقىلدى دا ايلاكەر, سەرى, جەر تۇبىنەن ويلايتىن تاڭىربەرگەن; ونىڭ اعاسى «قاراتاز», «قويلى تاز» اتانعان مىڭدى ايداعان داۋلەتتى باي, بولىس قۇدايمەندە مەن الدابەرگەن سوفى, ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى, ءومىرى شىتىرمان-شىرعالاڭعا تولى, قارا داۋىلعا قارسى ۇشقان قىرانداي قايسار, باسىنا بۇلت ۇيىرىلگىش, سۇرىنگىش, بەينەتقور, اق مانارداي اقبالا; سۋعا باتپايتىن, وتقا جانبايتىن سۋدىر احمەت, جاقىندى ءۇيىرىپ, الىستى قايىرىپ, ۇزىگىڭدى جالعاپ بۇتىندەيتىن ەل جاقسىلارى «حالىق اتاسى» ەسبول قاريا, قارا ەمەندەي سۇيەۋ قارت, «اۋزى دۋالى» ءالىبي, بەيپىل اۋىز قاراقاتىن, ابزالدىق پەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى جوعارى دوستىڭ اناسى اقىلمان اق كەمپىر, اللا ءمىنسىز جاراتقان لاعىل-گاۋھار ايعانشا, ورىس ساۋداگەرى تەنتەك شودىر (فەدوروۆ), كۋرنوس يۆان مەن تاتار ساۋداگەرى تەمىركە, قازاق ساۋداگەرى ەبەيسىن, جالشى جالمۇرات شالقار شاھارىنداعى جۇمىسشى قوزعالىسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى – ادۋىن ءوزىمشىل, وكتەم, وركوكىرەك ميۋلگاۋزەن مەن قارت جۇمىسشى وزنوبين جانە ت.س.س.
ءيا, الۋان-الۋان كەيىپكەرلەر, تاعدىرلار, حاراكتەرلەر, مىنەزدەر. ءاربىر كەيىپكەردىڭ بولمىسىندا, ءىس-ارەكەتىندە, مىنەز-قىلىعىندا, داعدى-ماشىعىندا, كوزقاراسىندا, دۇنيەتانىمىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تاعدىرى بار. تاريحي-الەۋمەتتىك, ساياسي-قوعامدىق ورتانىڭ اسەرى, سۋرەتى بار. ۇلت سۋرەتكەرى ءابدىجامىل نۇرپەيىس ءاربىر قۇبىلىستىڭ, ءاربىر وقيعانىڭ, جاعداياتتىڭ بۇگە-شىگەسىن, سەبەبىن, نەگىزىن ىجداعاتتايدى, حاس تامىرشىداي ءدوپ تۇسەدى.
مىسالى, ەلاماندا تەكتىلىك بار. اكەسى ناۋان سۇيەۋ قىزى اقبالانى اتاستىرادى. ول قۇدايمەندەنىڭ جىلقىسىن باقتى. بىردە قۇدايمەندەنىڭ ۇلى قۇم بويىنداعى قۇداسىنان قالاپ العان جەل جەتپەس جۇيرىگىنىڭ قارنىن كوكجال قاسقىر جارىپ كەتكەندە قۇدايمەندە:
– ءاي, يت! سەن ۇيىرگە سالاتىن ايعىرىم با ەدىڭ؟
سەن مەنىڭ جىلقىشىم بولا-سىڭ, – دەپ اقىرىپ, ەلاماندى قامشىمەن قاق باستان تارتىپ جىبەرىپتى».
ەلامان دا بۋراداي بۋىرقانىپ, شامىرقانىپ اتىنا قارعىپ ءمىنىپ, قۇدايمەندەگە بارىستاي اتىلعان ەكەن.
– ءاي, قۇدايمەندە!.. جىلقىڭ انە! دۇنيە كەزەك. كۇنىم تۋسا, كورەرمىن, – دەدى دە, ەلامان ات باسىن بۇرىپ, قۇيىنداتىپ, الا جونەلدى».
ەندى ەلاماننىڭ ءومىر جولى باسقا ءبىر ارناعا ويىستى. پرومسال اشقان ورالدىق باي ورىس تەنتەك شودىرعا جالداندى. ورىس-گەرمان سوعىسى تۇتانىپ, بالىقتىڭ باعاسى دا شارىقتاپ كەتكەن ەدى.
بالىقشىلار ەلامان, موڭكە, راي, دوس, قۇلتۋما تەڭىز ۇستىندە. بالىق تاپسىراتىن ساراي – مۇزقالا بار. تەڭىز – قازاق جەرىندە, يگىلىكتەرى – جات قولىندا. بالىقشىلار ءبىر اسىمدىق بالىق السا, فەدوروۆتىكى دەپ.
– بۇل جاققا مەن يمان ىزدەپ كەلگەم جوق, – ەندىگى جەردە مەنەن ۇلىقساتسىز ءبىر شاباق المايسىڭدار – دەيتىن.
تەنتەك شودىردىڭ بالىقشىلاردى قورلاۋى, ماسقارالاۋى توتەنشە ەدى. مىسالى, موڭكە مەن ءاليزا شيەتتەي توعىز ءبۇلدىرشىنىن جەر قوينىنا بەرىپ, ەندى ءسۇت كەنجەسىنىڭ شىراعى سونگەندە جەرلەۋگە دە مۇرسات بەرمەي, تەنتەك شودىر وسپادارلىق جاساپ, بالىقشىلاردى مۇز ۇستىنە شىعارماقشى بولىپ, سۇزەگەن بۇقاداي ەلاماننىڭ ار-نامىسىنا ءتيىپ: «از-ي-ات! ديكار!» دەپ جاعىنان وسىپ جىبەرگەنى بار.
جەل قۋعان قاڭباقتاي تەنتەك شودىردىڭ جايىن جاس وفيتسەر فەدوروۆ بىلايشا پايىمدايدى: «ەندى باقسا... اكەسى بايعۇس, كەرەك دەسە كوزى تىرىدە ادامعا ۇقساپ دۇرىس ءومىر سۇرمەپتى. قاتىن, بالا اندا, ءوزى بۇندا. ات اياعى جەتپەيتىن قۋ دالادا ءتىلى, ءدىنى بولەك جابايى حالىق اراسىندا ەسىل-دەرتى مال تابام, باي بولام دەپ جانىن جالداپ جۇرگەندە, اقىرىندا كىسى قولىنان قازا تاپتى. سۇيەگى دالادا قالدى. كۇل شىققانداي, ولىگىن دە اۋىل سىرتىنداعى توبەنىڭ باسىنا اپارىپ, تىزەدەن قازعان شۇقىرعا كومە سالىپتى. قابىر باسىنا شانىشقان اعاش كرەستى دە وسى اۋىلدىڭ تۇيەلەرى سۇيكەنىپ قۇلاتىپ كەتىپتى».
ءسوز زەرگەرى ءا.نۇرپەيىس جاس وفيتسەردىڭ ءتۇرىن, كەسكىنىن, كەكەسىنىن, وزىمشىلدىگىن جانە قۇدايمەندە, تەمىركە, اقساق جاگورلاردىڭ «جەل سوققان قامىستاي جاپىرىلىپ, ءيىلىپ-بۇگىلىپ» جاتقانىن قىزعىلىقتى سۋرەتتەيدى.
ەلامان مەن ءىنىسى رايدىڭ قول-اياعىن كىسەندەپ شالقارعا ايداپ بارا جاتقاندا تۇيە قوراعا قامايدى.
ايعانشانىڭ اناسى:
– بۇل ۇيگە قونعىلارىڭ كەلسە, بار, بارىڭدار, انالاردى الىپ كەلىڭدەر! – دەدى اقىرىپ.
– قاريا-اۋ, ولار كىسى ولتىرگەن, قىلمىس...
– ءوي, قارابەت! يمانسىز. قانشا كىسى ولتىرسە دە, ولاردىڭ قىلمىسى سەندەردىڭ قارا جۇرەك, تاس باۋىرلىقتارىڭنان ارتىق بولماس.
اسىلى, كەيۋانانىڭ سوزىندە ىزگىلىكتىڭ جۇپارى ەسكەندەي.
جازۋشى ءا.نۇرپەيىس ەلامان مەن ويى وزىق كەمپىردىڭ اراسىنداعى ديالوگتى بىلايشا ءوربىتىپ ورىستەتەدى:
– قادىرلى انا, ءبىز تەڭىز جاعاسىندا تۇراتىن بالىقشىلار اۋىلىنانبىز.
– ە-ە! «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى». نە بولارىنا كىمنىڭ كوزى جەتكەن, – دەدى كەمپىر. ءسال وتىرعاسىن ءجۇزىن ەلامانعا قايتا تىكتەپ – ءجونىڭدى بىلمەسەك تە ءجۇزىڭدى ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرمىن. قايدان بىلەيىن, ادام الاسى ىشىندە عوي. تۇرىڭە قاراسام, يمانمەن قاپتاپ قويعانداي ەكەن, – دەپ ەدى كەمپىر, ەلاماننىڭ ۇسىك شالعان بەتى سۇرلانىپ, ءبىراز وتىرىپ بارىپ:
– كىسى ءولتىرۋ كاسىبىم ەمەس ەدى, قادىرلى انا. قۇدىرەتى ءجۇرىپ تۇرعاندار وعان قويدى ما دەپ, دەمى دىرىلدەپ توقتادى دا, – قىسقا كۇندە قىرىق ولە بەرگەسىن, قايتەيىن, تىم قۇرىسا, ءبىرىن ءولتىرىپ جاستىعىمدى الىپ جاتقىم كەلدى. قادىرلى انا, ءبىزدىڭ جايىمىز وسى, – دەدى.
كەمپىر ۇلكەن ۇلى تولەۋگە قوي سويعىزىپ, قوناقاسى بەرگىزەدى.
كەمپىر ەلامانمەن ەمەن-جارقىن سويلەسىپ وتىرىپ: – ءبىر ءىستى ىستەپ سالعان ەكەنسىڭ, شىراعىم. وڭ-تەرىسىن ءبىز قايدان بىلەيىك. تەك, ايتەۋىر, وزىڭنەن تومەن الدەكىمدەردەن قورلىق كورىپ, كۇندە-كۇندە ولە بەرگەنشە, ءبىر تىرلىكتە ءبىر ولگەن دە دۇرىس شىعار, – دەدى.
ول تاجىريبە, تۇيسىك, اقىل, قازاقى مىنەزدىڭ ءسوزىن جەتكىزگەن.
«قان مەن تەر» ۇلتتىق ەپوپەياسىنىڭ ءبىرىنشى كىتابى «ىمىرتتا» قۇدايمەندەنىڭ بولىس سايلانۋى, تاڭىربەرگەننىڭ اكەسى ابىرالى نايزاگەر مەن ەلاماننىڭ اكەسى ناۋاننىڭ ايقاسى, موڭكە قاسىرەتى, كالەننىڭ قۇدايمەندەنى جۋان دويىرمەن قاق باستان قاقىراتا سىلەيتۋى, تاڭىربەرگەننىڭ بولىس اعاسى قاراتازعا كالەننىڭ كوزىن جوي دەپ كەڭەس بەرۋى, ولاردىڭ ۋريادنيك الدىندا جالپاقتاۋى جانە كالەن مەن ەلاماندى وڭدىرماي سوگۋى, كالەن, موڭكە, تاڭىربەرگەننىڭ ۇشىراسۋى, پەشىر مەن وقىعان جىگىت جاساعانبەرگەننىڭ جالعان ايتۋى, كەي رەتتە پەشىر بالا كالەندى قول-اياعىن ماتاپ ۇستاۋعا وقتالعاندا جاساعانبەرگەننىڭ «سەنى دە حالقىڭ وقىعان, كوزى اشىق ازاماتىم دەيدى-اۋ! ورىس ءتىلىن سەن ءوز ءالسىزىڭدى تالاۋ ءۇشىن ۇيرەنگەن ەكەنسىڭ عوي» دەۋى قانداي اسەرلى, كالەننىڭ تۇلعاسى مەن ىستەرى تۋرالى مالىمەتتەر, سەرپىنى سەگىز قۇدايمەندەنىڭ ەبەيسىن ۇيىندە كالەندى سوققىعا جىعۋى, ەلاماننىڭ سىبىرگە ايدالۋى, تاڭىربەرگەننىڭ اقبالانى ۇيىنە كىرگىزىپ الۋى, ءالىبيدىڭ قىزى بوبەكتىڭ ۇزاتىلۋ تويى, اق پاتشانىڭ قازاق جىگىتتەرىن سولداتقا الۋى, ەلاماننىڭ ەلگە ورالۋى, كۋرنوس يۆاننىڭ قانىپەزەرلىگى ياعني ءبىر بوشكە قارامايدى تەڭىز جاعاسىنداعى ەل رىزدىعى قامىسقا وت قويۋى, اق پاتشانىڭ جازالاۋشى وتريادىنىڭ كۇلپارشاسى شىعىپ ويسىراۋى, كالەننىڭ اسكەري ونەرى مەن ونەگەسى, سۋدىر احمەتتىڭ كالەندى «ابىلايشا اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلاماق» نيەتىنىڭ بولۋى ۇزدىك سۋرەتكەرلىكپەن ورنەكتەلەدى.
«سەرگەلدەڭ» رومانىنىڭ تاقىرىپتىق, سيۋجەتتىك وقيعالارىنا دەن قويساق, مۇندا قوڭتورعاي حالىقتىڭ اتاقونىسىنان اۋا كوشۋى, جوقشىلىق, قايىرشىلىق, تاسباۋىرلىق, نەشە ءتۇرلى الىم-سالىقتىڭ كوبەيۋى (مىسالى, اق قوي سالىعى), جۇمىسشىلار ەرەۋىلى, ون التىنشى جىلى قارا جۇمىسقا جەگىلگەن جىگىتتەردىڭ ەلگە ورالۋى, تاڭىربەرگەننىڭ ەلامان مەن كالەننىڭ كوزىن قۇرتۋى, اقبالانىڭ ءۇستى-ۇستىنە تاعدىردىڭ تالقىسىنا ۇشىراي بەرۋى, بەزبۇيرەك ەبەيسىننىڭ سۇيەۋ قارتتى تابالاۋى, «كىسى كوڭىلىن ارىدەن توپشىلايتىن», «جەر تۇبىنەن ويلايتىن» ەسبول قاريانىڭ شالقارعا ەلاماندى ىزدەپ كەلۋى, بالىقشىلار اۋىلىنىڭ قىسقا كۇندە قىرىق قىرقىسىپ, بەرەكە-بىرلىكتەن ايىرىلۋى, ميۋلگاۋزەن مەن ەلاماننىڭ جاعا جىرتىسۋى, سەليۆانوۆ ەلاماندى رەۆوليۋتسيالىق كۇرەسكە تارتپاقشى ەدى, بىراق وعان ەلاماننىڭ كونبەۋى, «ەسكى قىستاۋ – ەلدىڭ قۇتى» دەگەندەي ەلاماننىڭ «نەلەر زاماننان اتا-بابالار جايلاپ, ۇرپاق وسىرگەن, وسكەن, ونگەن جەرىنە» ورالۋى, عازيز جاندارمەن ديدارلاسۋى, سۇيەۋ قارتپەن امانداسۋى, تۇرىكپەندەر قاھارى, شاپقىنشىلىعى, ءداستۇرى سۋرەتكەر ءا.نۇرپەيىس تىلىمەن ايتقاندا, «بەتى ءبىر قاتتى زاماننىڭ كەيپى» كەڭىنەن كەمەل سيپاتتالادى.
زوبالاڭ زامان, قان كەشۋ, قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرىنە وت پەن سۋداي شارپىسقان اقتار مەن قىزىلداردىڭ وڭمەڭدەپ, باسا-كوكتەپ حالىقتى قانجوسا قىرعىنعا, اشارشىلىققا, ۇركىنشىلىككە, داعدارىسقا ۇشىراتۋ جايى «كۇيرەۋ» رومانىندا كوركەمدىك قۋاتپەن, ونەرپازدىق قۇلشىنىسپەن جىرلانادى. ءداۋىر داۋسىنداي روماننىڭ باستى كەيىپكەرلەرى – ميۋلگاۋزەن, ورىس-تۇرىك سوعىسىندا پولك باسقارعان حان – داۋروۆ, وزنوبين, سەليۆانوۆ, دياكوۆ, گەنەرال چەرنوۆ, روتميستر روشال جانە دە ادميرال كولچاك (جازۋشى كولچاك وبرازىن سومداۋ ماقساتىندا جوعارعى ستاۆكادا قىزمەت ىستەگەن گەنەرال-لەيتەنانت, بارون الەكسەي بۋدبەرگتىڭ كۇندەلىگىندەگى مالىمەتتەردى پايدالانعان) پەن اتامان دۋتوۆتىڭ اسكەري قيمىلدارى تۋراسىندا. سونىمەن قاتار سول ءبىر زاماننىڭ ايعاعىنداي, ايناسىنداي, كۋاگەرىندەي «كۇيرەۋدىڭ» كوركەمدىك-ەستەتيكالىق مازمۇنى مەن ارحيتەكتونيكالىق-قۇرىلىمىنا جويقىن قىزمەت جاسايتىن بەلومىرتقاعا لايىق قاھارماندار: ەلامان, اقبالا, تاڭىربەرگەن, جاساعانبەرگەن بار. وقيعا وسىناۋ كەيىپكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ورىستەيدى.
«قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ كوركەمدىك-ستيلدىك بىتىمىندە, سۋرەتكەردىڭ فيلوسوفيالىق ويلاۋ جۇيەسىندە, ءسوز ساپتاۋ مادەنيەتىندە قىمبات اسەر تۋدىرارلىق, تەرەڭ ويلاندىرارلىق, دۇنيە-جالعاننىڭ, كەيىپكەر جانىنىڭ ىرعاعىن تۇسىندىرەرلىك, زاماننىڭ, قوعامنىڭ, تاريحتىڭ, ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ, ءداستۇردىڭ ءمان-ماعىناسىن ۇقتىرارلىق مەيلىنشە ىشكى سىرعا, استارعا, يشاراتقا, يىرىمگە, اۋەزگە, سۋرەتكە, پىكىرگە باي بارىنشا ورالىمدى, كوركەمدىك قۋاتقا كەمەل كەسەك-كەسەك, تۇيدەك-تۇيدەك پوەزيالىق سيپاتتاۋلار, مەڭزەۋلەر, شەندەستىرۋلەر, سالىستىرۋلار, تەڭەۋلەر, مەتافورالار, فيلوسوفيالىق افوريزمدەر جەتكىلىكتى. ءابدىجامىل نۇرپەيىس ءاربىر وي ورامى, سويلەمى, ءسوز قولدانۋ ءتاسىلى ۇشقىر تۇيسىككە يە سۋرەتكەرلىك كوزقاراستان, فيلوسوفيالىق ءجىتى پايىمنان, ارتىقشا زەردەلىلىك پەن زەرەكتىكتەن تۋىندايدى.
اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆتىڭ كورسەتكەنىندەي, نۇرپەيىسوۆ تريلوگياسى «وتانىمىزدىڭ عاسىرلىق تاريحىنىڭ ايناسى» دەۋىندە كول-كوسىر سىر بار. جازۋشىنىڭ ءاربىر ءسوزىنىڭ كوركەمدىك قىزمەتى مەن ماقساتى دا وزگەشە. وسى ورايدا «ىمىرت» رومانىنىڭ قۇلاق كۇيى ىسپەتتى «...بەتىم-اي!.. ماسقارا-اي!..» دەيتىن قاراقاتىننىڭ جان داۋىسىنداي ايبارلى ايعايى شىلبىرىن ۇستاتپايدى. ەگەر دە شىعارمانىڭ تۇتاستاي الەۋمەتتىك-يدەيالىق مازمۇنىنا, زاماننىڭ كەسىر-كەساپاتتارىنا, مىڭداعان ماشاقاتتارىنا, حالىقتىڭ تراگەدياسىنا وي كوزىمەن بارلاساق, شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, زارلى زاماننىڭ سۇلباسىن ەلەستەتەتىن نالىس, سوگىس تولعاۋ.
ءار كەيىپكەردىڭ وزىندىك بولمىسى, وزىندىك كوزقاراسى, وزىندىك بايلام-تۇسىنىگى, وزىندىك ارەكەتى, وزىندىك داعدى-ماشىعى بار, وزىندىك ويلاۋ مەن سويلەۋ مانەرى بار. بۇ دا ابەڭنىڭ رومان جانرىنىڭ كوركەمدىك شارتتارىن, كيەلى ۇلىق قاسيەتتەرىن جۇيرىك مەڭگەرگەندىگىنىڭ دالەلى.
ايتالىق, قۇدايمەندەنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك, ءومىر جولىنداعى ۇستانعان ماقسات-مۇراتىن: «قاراتاز دۇنيە بوعىن دومالاتقان قارا قوڭىز ەمەس پە؟!» دەپ ءبىر سويلەممەن قايىرادى.
سۋدىر احمەتتىڭ ادامي قالپى بيجامالعا ايتقانىنان-اق كورىنەدى:
«وۋ! وي! بيجامال-اۋ, تەڭىز... بۇل تەڭىز شە... ءۇي ىرگەسىندە شالقىپ جاتقان كوك تەڭىز بار-اۋ, ءتۇبى جوق ىرزىق قوي. كوكتەن سالبىراپ ءتۇسىپ تۇرعان نەسىبەڭ عوي... ءپىسۋلى اسىڭ عوي».
ابەڭ ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ سىرتقى ءتۇر كەلبەتىن, كورىنىس-كەيپىن, مىنەز-قۇلقىن, مورالدىق-پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, سونىمەن قاتار كەيىپكەردىڭ حاراكتەرىن تۇرلىشە جاعدايلار بارىسىندا, كۇردەلى, قات-قابات تارتىستاردا سىن تالقىسىنا ارالاستىرىپ, اتان تۇيە كوتەرەتىندەي ءزىل باتپان بەينەت پەن ازاپتى ءۇيىپ-توگىپ شەبەرلىكپەن اسەرلى بەينەلەيدى.
سەرىلىك پەن كوكجالدىقتى بولمىسىنا دارىتقان جاس جايناق كالەندى ء«ار تالى ايعىر جالىنداي سۇيىق مۇرت تىكىرەيىپ, قارا سۇر بۇجىر بەتتىڭ ءتۇسى قاتتى بۇزىلىپ كەتكەن ەكەن» دەپ سۋرەتتەيدى.
اتالى جۇرتتىڭ باسى, التىن ەردىڭ قاسى سۇيەۋ قارت حاقىندا: «اپپاق قۋداي شالدىڭ ساقال-شاشى تۋ سىرتىنداعى تەرەزەدەن تۇسكەن قىسقى كۇننىڭ ساۋلەسىنە شاعىلىسىپ, قاق توردە قازىقتاي شانشىلىپ اپتى؟ ۇيىنە كەلگەن ەبەيسىندى كوزگە ىلمەدى. جۇرەك تۇكپىرىندە ەلامان مەن رايدىڭ ۇستالعانى مازاسىن ابدەن العان-دى. ىشتەي ىزا بۋىپ, ەبەيسىنگە كوز قيىعىن قادايدى. وسى ءبىر مەزەتتى: «كوز قيىعىندا: «جۇرت سەنى تورە دەپ توبەسىنە كوتەرە بەرسىن. ءوزىڭ دە تورە بولۋعا تىرىسىپ, وڭىرىڭە جەز تۇيمەلەرىڭدى جالتىراتىپ تاعا بەر... بەشپەت, شالباردى دا سىپتاي عىپ تارىلتىپ, قانشا تىراشتانساڭ دا, سەن ءالى ءشىپ-شيكى بالاسىڭ» دەگەن كەكەسىن تۇرعانداي» دەپ, قارتتىڭ ىشكى ويىن پاش ەتەدى.
ءبىر ۇرتى ماي, ءبىر ۇرتى قان, ءبىر قولىمەن وت كوسەيتىن, ءبىر قولىمەن شوق كوسەيتىن قۇدايمەندەنى «ىركىت قۇيعان مەستەي, لىقىلداپ مايعا بوككەن دەنەسىن ءارى-بەرى شايقاپ, ىرق-ىرق كۇلدى» دەپ كەلىستىرىپ جازادى.
سۋدىر احمەتتىڭ وبرازىن تاماشالايىق: ء«ون بويىندا ويداعىداي عىپ جاراتقان ءبىر مۇشە جوق ەكەن. نە ارتىق جاساپ اربيىپ, نە كەم جاساپ ويسىراپ ءمىن بوپ تۇر; ءبىر باس پەن ءبىر بەت الدىنىڭ وزىندە تالاي وعاشتىق بار; ۇستارامەن تىقىرلاپ العىزعان باسى شاقشاقايدىڭ جۇمىرتقاسىنداي كوگىس; توبەسى سوپاڭ; قۇلاعى تىم رابايسىز ۇلكەن; اق جارعاق, الامان قۇلاق الىستا الدەبىر دىبىستى سەزگەندەي ەلەڭ ەتىپ, ىلگەرى ۇمتىلىپ تىڭ تىڭداپ قالعانداي». بۇل – پورترەت پسيحولوگياسىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى.
ارال تەڭىزى قازاقتىڭ ىرىزدىعى ەدى. اتا-بابالارىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەگەن ولكەسى ەدى. وسى ءبىر كەلەلى ويدى كالەن بىلايشا كەستەلەيدى: «اۋ, ارال, قاراشەكپەننىڭ بايى قازىپ شىعارعان تەڭىز ەمەس, قۇداي بەرگەن بارىمىزگە ورتاق تەڭىز ەمەس پە؟».
نەمەسە: «قاراكوزدەر مەن ايناكوزدەر دە قىز وڭىرىنە قاداعان كۇمىس تەڭگەدەي جىلتىلدايدى»...
ەبەيسىننىڭ «توڭى ويىلماعانداي توبارسىعان بەتى بۇلك ەتپەدى» دەپ جازادى. تاعى دا «بوككەن بالشىقتاي» دەپ ۇستەمەلەي تۇسەدى. ناعىز قايىرىمسىز, جۇرەگى ەلجىرەمەيتىن جاننىڭ بەت-الپەتىن, ياعني كون بەتىن اينىتپاي كەلىستى كەلتىرگەن. «جالعىز تۇيەلى شولاق كوشتىڭ ىشىندە قارا كەمپىر مەن شيەتتەي بالالاردى ۇيىنە جولاتپاعان-دى».
دوستىڭ تاتار ساۋداگەرى تەمىركە تۋراسىندا: ء«يا, تەمىركە دەگەن قۇردىم شىقتى عوي. قۇدايدىڭ كوك تەڭىزىن دە بۇيىرتپاي, وزىنە ەنشىلەپ الدى» دەگەنىندە, قازاقتىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتپەگەنىنىڭ دالەلى.
سوفى اللاياردىڭ «ماعىنا كەنىنىڭ كىلتى – ءتىل, وعان ءبىر نۇكتە ارتىق تۇسسە زيان بولادى» دەگەنى بار. ابەڭنىڭ تۇتاستاي كوركەم شىعارماشىلىعىنا ءتان ءبىر سيپاتى – ءسوزدى ءدال قولدانۋ ياعني وي مەن ءسوزدىڭ ۇيلەسىمىن مۇقيات قاداعالاۋ, زەردەلەۋ, پايىمداۋ.
ءسوز – ويدىڭ ساۋلەسى, دانالىقتىڭ, كوسەمدىكتىڭ, كورەگەندىكتىڭ, ەستىلىكتىڭ كورسەتكىشى. كوركەمسوز شەبەرى ابەڭ ويدىڭ اسىلىن; ءسوزدىڭ شولپانىن سۇرىپتاپ, ىرىكتەپ, ءىرىسىن, ءتىرىسىن قولدانادى. ەسبول قاريا, موڭكە مەن ءاليزانىڭ ونىنشى بالاسى و دۇنيەلىك بولعاندا: «سەن ولگەن بالاڭا جىلاپ جاتىرسىڭ, مەنىڭ, تىم قۇرىسا, مولادا دا تىلەكشىم جوق ەكەنىن نەگە ويلامايسىڭ» دەگەن سوزىندەگى اتان عانا ارقالارلىق ءزىل سالماق بار دەسەيشى!
تاڭىربەرگەننىڭ اعاسى قۇدايمەندەگە كەڭەسى: «باقىت – باسقا قونعان قۇس, قولىنا شىبىق ۇستاعان جاس بالادان دا قورقادى».
ەلاماننىڭ تەكتىلىگى جونىندە ايتساق, ونىڭ جەتىنشى اتاسى تويعوجا باتىر قىزىل قىرعىن سوعىستا «جاۋ مارقايىپ كەتەدى» دەپ, ساداق وعى تيگەن اياعىن قانجىعاعا قايىرىپ بايلاپ تاستاپ سوعىسا بەرىپتى. كەيىن ۇشىنا ءتيىپ, ولۋگە قاراعاندا بي اعاسى قىدىرباي سىنىقشى العىزىپ, تىزەدەن تومەنگى جاعىن كەسكىزىپ تاستاتقان ەدى. سونان ەل اراسىنا «اقساق ءبورى» اتانىپ ەدى. تويعوجا باتىر نە ءۇشىن سوعىستى؟ ءومىرى جورىقتا وتكەندە كوكەيىندەگى ارمان نە؟ ءبىز شە؟ ءبىزدىڭ نەنى ۇتىپ, نەدەن ۇتىلعانىمىزدى كىم بىلەدى؟»
تاڭىربەرگەننىڭ الدامشى جالعان جايىنداعى ىشكى مونولوگىن تىڭدايىق:
«يت ومىردە مەن قيمايتىن نە قالدى؟» دەدى. ۇستىندەگى اسپان با؟ شاقىرايعان كۇن بە؟ بەدەۋ قاتىنداي بەزەرىپ العان مىنا ادىرا قالعىر قارا جەر مە؟ الدە, ۇرى توناعان ۇيدەي وزەگى تالعان كىسىگە بەرەتىن ءبىر جۇتىم سۋى جوق ءشول مە؟ «وپاسىز دۇنيە». ابزالى – كوڭىل تورىقپاسىن. كوڭىل تورىقسا – وسىنشا دۇنيەدەن تىرناق ىلىنەر تۇك تابىلمايتىنىن قايتەرسىڭ. قىزىعى تاۋسىلعاندا, بۇ دا كوڭىلىڭ سۋىعان قوينىڭداعى قاتىنىڭداي قادىر دە, قاسيەت تە قالماي ما, قالاي؟
ادامنىڭ ءسىرا دا اقىلىنا سىيمايتىن ءتۇپسىز تۇڭعيىقتىڭ تەرەڭى ساناڭا جەتپەيتىنى بەلگىلى. ال... ونىڭ بەرگى جاعى شە؟ الگىندە اۋزى تۇكتى كاپىر القىمىڭنان العاندا ەسىڭدە مە, اسپان نەبارى ۇلتاراقتاي بوپ, دۇنيە كۇيگەن تەرىدەي ءبۇرىسىپ قالىپ ەدى».
«اتتەڭ, نە پايدا, سەن... ءيا, سەن, تىم قۇرىسا, سول الگى ۇلتاراقتاي بۇرىسە قالعان اسپاننىڭ ار جاعىندا جاتقان جۇمباققا نە ساناڭ, نە زەردەڭنىڭ جەتپەگەنىن قايتەرسىڭ...
ادامدى ادامعا ايداپ سالعان ءبىز ەمەس, زامان ەدى عوي. وۋ, زامانىم قاسقىر بولسا, مەن قالاي كوگەندەۋلى قوزى بولام؟
ء«پىسسىمىللا راحمان راحيم». جاڭا عانا شايىپ جۋعانداي كوگىلدىر اسپان يمانى بەتىندە مولدىرەپ تۇر ەكەن.
جاراتۋشى يە-اۋ, ەندىگى اقيقات تا, ادالدىق تا اسپاندا قالعان با؟ مىرزا تاڭىربەرگەن «اسپان ءادىل! ءادىل!» دەپ, وسىناۋ وپاسىز سۇم جالعاننان كەش بايقاعان ءبىر شىندىقتى جاھاننامعا جار سالعىسى كەلىپ ەدى. ءات-تەڭ دۇنيە, ءۇنى شىقپادى...»
ابەڭنىڭ «ادەبيەت – ادەپ» دەپ جازعانى بار, ادەپ بار جەردە ادىلدىك سالتانات قۇرادى. ادامزاتتىڭ ابزالدىق قاسيەتتەرىنىڭ ۇلىسى – ادىلدىك. زاماننىڭ, قوعامنىڭ, ادام بالاسىنىڭ كوركەيۋى دە, جۇگىنەرى دە – ادىلدىك. تىرشىلىكتىڭ بۇرالاڭ جولدارى مەن سوقپاعىندا تەمىرقازىق جۇلدىزىنداي اداستىرمايتىن دا – ادىلدىك. قالاي بولعاندا دا تاڭىربەرگەننىڭ ادىلدىكتى, تازالىقتى مويىنداۋى دا تاماشا ءبىر شەشىم, ەستى تىرىلەرگە ەرەكشە ەسكەرتۋ. سۋرەتكەر قاعيداتى وسى.
ۇشان-تەڭىز كوركەمدىك تاجىريبەلەرگە تولىققان, جالپىحالىقتىق تىلدىك قورىنا باي, وي-ءورىسى, قيال ورەسى, ءبىلىمى بايتاق, تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنگەن, سۋرەتكەرلىك كوزقاراسى كەمەل ءابدى-ءجامىل نۇرپەيىستىڭ «سوڭعى پارىز» ديلوگياسىندا تەڭىزدىڭ تارتىلۋى, وزەن-كولدىڭ سارقىلۋى, جەردىڭ ازعىن-توزعىن كۇيگە دۋشار بولۋى, توپىراقتىڭ قۇرامىندا تۇزدىڭ كوبەيىپ, تۇششى سۋدىڭ كوزى قۇردىمعا جوعالۋى, كيىكتەردىڭ تەڭىزدىڭ اششى سۋىن ءىشىپ قىرىلۋى, ىرعالعان قالىڭ ەلدىڭ اۋا كوشۋى الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كەلىستى ورىلەدى. شىعارما سىر دارياسى ىسپەتتى. مۇنداعى باستى كەيىپكەرلەر جادىگەر, ءازىم, باكيزات, سارى شايا, قوجبان, كوتكەنشەك كوشەن سونشالىقتى نانىمدى, وزىندىك مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرى مەن سيپاتتارعا باي. نەگىزىندە, «سوڭعى پارىز» ديلوگياسى دۇركىرەگەن دۇلەي جاھاندانۋ زامانىنىڭ زارلى جوقتاۋىنداي.
تايبۋرىلدىڭ شابىسىنداي شامىرقانعان قۋاتقا يە ابەڭنىڭ «كۋرليانديا» رومانىنان باستاپ, «قان مەن تەر» تريلوگياسىنا دەيىنگى, ودان بەرگىدە جالعاسقان «سوڭعى پارىز» ديلوگياسىندا ءبىر عاسىردىڭ, ءبىر حالىقتىڭ تۇتاس تاعدىرى مەن تاريحى بارىنشا سۋرەتكەرلىكپەن كورسەتىلگەن.
اسىلى, حالىقتىڭ كوركەم ويى مەن ۇلتتىق ساناسى تاريحىندا ابىز ابەڭنىڭ شىعارمالارى ايرىقشا ءبىر كوركەمدىك م ۇلىك.
سەرىك نەگيموۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور