ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ەلدىڭ قولداعانىنا, جىگەر بەرگەنىنە ريزامىن!»

حالىق ءۇشىن قابىلدانعان دۇرىس شەشىم

جۋرناليستەر سۇحباتتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز ەركىمەن مەملەكەت باسشىسى وكىلەتتىگىن توقتاتۋى تۋرالى 2019 جىلعى 19 ناۋرىزداعى شەشىمىنە قاتىستى سۇراقپەن باستادى. «سودان بەرى جارتى جىل ءوتتى. قابىلداعان شەشىمىڭىزگە وكىنبەيسىز بە؟» دەگەن ساۋالعا وراي ەلباسى بۇل شەشىمنىڭ ابدەن ويلاس­تىرىلىپ بارىپ قابىلدانعانىن, وعان وكىنبەيتىنىن جەتكىزدى.

– بۇل ءار قىرىنان ابدەن ويلاستىرىلعان شەشىم بولاتىن. ەل باسقارعانىما 30 جىل, ال قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعانىمدى ەسەپكە الساق, 40 جىل تولعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن مەنى سايلاپ كەلگەن حالقىما راحمەت. ەلىمىزگە وزگەرىستەر كەرەك. سول ءۇشىن جاڭا ادامدار, جاڭا ماماندار قاجەت. جاڭا تۇلعانىڭ وزگەشە كوزقاراسى, ويلارى بولاتىنى انىق. سوندىقتان حالىق ءۇشىن دۇرىس شەشىم قابىلدادىم دەپ ويلايمىن جانە ەشقانداي وكىنىشىم جوق. الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قوڭىراۋ شالىپ, وكىنىشتەرىن ءبىلدىردى, سونىمەن بىرگە بيلىك ءترانزيتىن قانتوگىسسىز, بەيبىت, دەموكراتيالىق جولمەن وتكىزگەنىمىزگە قۋاناتىندارىن جەتكىزدى. مۇنى كوپتەگەن ساراپشىلار ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنادى. ەندىگى ماسەلە – 30 جىل ىشىندە جەتكەن وراسان زور جەتىستىكتەردى توگىپ-شاشىپ الماي, مولايتۋ, – دەدى ەلباسى.

جالپى, 30 جىل ەل باسقارىپ, ەكونوميكانى دامىتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋ كەز كەلگەن تۇلعانىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن دۇنيە. وسى ورايدا جۋرناليستەر تۇڭعىش پرەزيدەنتتەن تابىستى قىزمەتىنىڭ سىرىمەن ءبولىسۋدى ءوتىندى.

– بۇل تۋرالى كوپ جازىلدى. بيىل مەنىڭ ەل باسقارۋىمنىڭ 30 جىلدىعىن قورىتىندىلاۋعا ارنالعان كونفەرەنتسيادا تانىمال ازاماتتار ءسوز سويلەپ, قانداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى ەڭسەرگەنىمىزدى, نە ىستەگەنىمىزدى جان-جاقتى تالقىلادى. ەلدىڭ سەنىمىن ارقالاپ, وسى جىلدار ىشىندە سەرىكتەستەرىممەن, زامانداستارىممەن بىرگە عاسىرعا تاتيتىن شارۋانى اتقاردىق. ونىڭ ءبارى ەلگە ءمالىم. ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەڭ باستىسى – ەكونوميكا. ەكونوميكا وسپەسە, ەكونوميكا ءونىمدى بولماسا, مەملەكەتتىڭ قالتاسىندا قارجى بولمايدى. مەملەكەتتە قارجى بولماسا, زەينەتاقىنى دا, جالاقىنى دا تولەي المايدى. ايتا كەتەيىك, وسى جىلدار ىشىندە ەكونوميكامىز 20 ەسەگە جۋىق ءوستى. 2 مىڭعا جۋىق اۋرۋحانا-ەمحانا, 1,5 مىڭنان استام مەكتەپ, مىڭعا تارتا بالاباقشا سالىندى. وسىنداي قامقورلىقتىڭ, ەل تابىسىنىڭ ۇلعايۋى ارقاسىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 67 جاستان 73 جاسقا دەيىن ارتتى. بۇيىرتسا, ودان دا جوعارىلاپ, 80 جاسقا دەيىن جەتەدى. مۇنداي بىزدە قاشان بولدى؟ ەشقاشان بولعان ەمەس, – دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.

 ەلباسى ودان ءارى حالىقتىڭ سانى دا, قۇرىلىمى دا وزگەرگەنىن ءسوز ەتتى.

– مىسالى, 1991 جىلى, تاۋەلسىزدىكتى جاريالار كەزدەگى جاعدايعا قاراساق, پار­لامەنتتە جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ۇلەسى نەبارى 44 پايىز بولاتىن. قازاقستاندا دا ۇلتىمىزدىڭ ۇلەسى سوعان شامالاس ەدى. ال بۇگىندە قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا جەتىپ قالدى. بۇل – ۇلكەن تابىس. كەڭەس وكىمەتى قۇلاپ, ەل ابدىراپ, باسقا ۇلت وكىلدەرى تاريحي وتان­دارىنا ۇدەرە كوشكەندە, حالقىمىزدىڭ سانى 14 ميلليونعا دەيىن ازايىپ كەتتى, – دەدى ەلباسى.

سونىمەن بىرگە مەملەكەت استاناسىن اۋىستىرۋ تۋرالى ەستەلىگىمەن دە ءبولىستى.

– ەلوردانى الاتاۋدىڭ باۋرايىنان ارقانىڭ توسىنە الىپ كەلۋ دە وڭاي شارۋا بولعان جوق. وسى سۇحبات الدىندا موڭعوليا پرەمەر-ءمينيسترى ۋحنااگين حۇرەلسۇحپەن كەزدەستىم, ولار دا ۇلان-باتىردىڭ تۇبىندە قالا سالايىن دەپ جاتىر. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ تاجىريبەنى ۇيرەنگىسى كەلەدى. بىزدە كەزىندە استانانى كوشىرۋگە قارسى ادامدار بولدى. سەبەبى – سەنبەدى. جاعداي قيىن, ۇكىمەتتە اقشا جوق. «بۇل قالانى قالاي سالاسىڭ, سۋ شىقتى ما الماتىدان؟» دەگەندەي كوپ اڭگىمەنى ەستىدىم. بىراق بۇل گەوساياساتتىڭ شارۋاسى بولاتىن. ونى تۇسىنە الاتىن ادام عانا تۇسىنەدى. بۇل جاقتا قازاق قالماي بارا جاتقانى اڭعارىلدى. ال قازىر قازاقستاننىڭ ەڭ قازاقى شاھارى – نۇر-سۇلتان قالاسى بولىپ وتىر. وڭتۇستىكتەگى قالىڭ جۇرتتى كوشىرىپ, ۇلكەن شارۋا اتقاردىق. مەن كەيدە قاراپ وتىرىپ, اتقارىلعان جۇمىستى كورە وتىرىپ, وزىمە-ءوزىم تاڭعالامىن. ء«وز كوزىمە ءوزىم سەنبەيمىن» دەگەن ءسوز بار عوي. بۇل قالاي قولدان كەلدى؟! ءبىزدىڭ بۋىننىڭ اتقارعان شارۋاسى ەدى بۇل! ەلدىڭ قولداۋىنا, وسىلاي جىگەر بەرگەنىنە ريزامىن! – دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.

ودان كەيىن جۋرناليست مەملەكەتتە قوس بيلىكتىڭ ورناعانى تۋرالى پىكىرلەردىڭ قىلاڭ بەرىپ قالاتىنىن ايتىپ, وسى تاقىرىپتاعى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە نۇكتە قويۋىن سۇ­رادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل تۋرالى حا­با­رى بارىن, اراگىدىك ەستىپ قالاتىنىن ايت­تى.

– بۇل, ارينە جالعان ءسوز. ونداي قاۋە­سەت­تى قازاقستاندا تۇراقتىلىق بولۋىن قا­لامايتىن ادامدار ادەيى تاراتادى. حا­لىقتىڭ بەرەكەسىن قاشىرۋعا نيەتتى­لەردىڭ ارەكەتى. شەتەلدەگى قاشقىن ۇرىلار, وتاندى ساتقاندار ءسوز تاراتىپ, حالىق­تىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋدى قالايدى. بۇل باي­لامداردىڭ ەش نەگىزى جوق. ويتكەنى قازاقستان پرەزيدەنتتىك بيلىك نىسانىنداعى ۋنيتارلى مەملەكەت. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتى حالىق سايلادى. ول – مەملەكەت باسشىسى. ال وزىمە كەلسەك, زاڭعا سايكەس, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرىن شەشەتىن, كادرلاردى كەلىسىمنەن وتكىزەتىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ توراعاسىمىن. بۇل القالى ورگان, وعان ەلدىڭ بارلىق باسشى تۇلعالارى كىرەدى. قاتەلىككە جول بەرمەۋ ءۇشىن ولارمەن اقىلداسىپ, ۇجىمدىق شەشىم قابىلدايمىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ول, سونداي-اق ەلباسى رەتىندە Nur Otan پارتياسىنا, قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنا باسشىلىق ەتەتىنىن جەتكىزدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ وزىمەن كەڭەسەتىنىن, ونداي جاعدايدا كوپجىلدىق مول تاجىريبەسىنە جۇگىنىپ, ەلگە يگىلىك اكەلەردەي اقىل-وي قوسۋعا تىرىساتىنىن ايتتى. بىراق ول اقىرعى شەشىمدى ءبارىبىر پرەزيدەنتتىڭ ءوزى قابىلدايتىنىنا ەكپىن ءتۇسىردى. ەلباسى, سونىمەن بىرگە قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ قازاقستاندىق ساياساتتىڭ ساباقتاس­تىعى ساقتالاتىنىن جاريالاعانىن, ساباقتاس­تىقتىڭ ۇزىلمەۋىن قولدايتىنىن دا جەتكىزدى.

 الدىمىزدا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇر

سۇحبات الۋشىنىڭ كوپ ازاماتتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىنا دەيىن ق.توقاەۆتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىن بولجاعانىن ايتا كەلىپ, «نەگە ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىز ق.توقاەۆقا ءتۇستى؟ وزگە كانديداتۋرالار قاراستىرىلدى ما؟» – دەگەن ساۋالىنا جاۋاپ قاتقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءارتۇرلى ۇمىتكەرلەر قاراستىرىلعانىن جەتكىزدى.

– ارينە توڭىرەگىمدە كوپتەگەن جاقسى ازاماتتار بولدى, ءوسىپ-جەتىلدى, ونى وزدەرىڭىز كورىپ-ءبىلىپ جۇرسىزدەر. شىنىمدى ايتسام, بىرنەشە ادامنىڭ كانديداتۋراسىن قارادىم. سولاردىڭ ىشىندە ساي كەلەتىنى – قاسىم-جومارت توقاەۆ دەگەن توقتامعا كەلدىم. بىرىنشىدەن, ول – مەنىڭ جانىمدا شيرەك عاسىردان بەرى كەلە جاتقان ادام. ونى بىلەمىن. ول دا مەنىڭ جۇمىسىمنىڭ سىر-سيپاتىن جاقسى بىلەدى. ەكىنشىدەن, توقاەۆ – قازاقتىڭ بىردەن-ءبىر ساۋاتتى ازاماتى. ۇشىنشىدەن, ول ديپلوماتيالىق قىزمەتتە ءجۇرىپ, شەتەلگە تانىمال بولدى. مەملەكەتتەر باسشىلارى دا تانيدى. مەنىڭ ۇسىنىسىممەن بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىندا جەنەۆادا جۇمىس ىستەدى. ونشاقتى جىل سەناتتى دا باسقاردى. ياعني, زاڭ شىعارۋ سالاسىن مەڭگەرگەن. ەستەرىڭىزدە بولسا, كەزىندە ونى ۇكىمەت باسشىسى ەتىپ تاعايىنداعانمىن, 2 جىلدان ارتىق جۇمىس ىستەدى. ەل باسقارۋ وڭاي نارسە ەمەس. ەل باسقارا الامىن دەپ اركىم-اق ويلايدى. بىراق بۇل ءىستىڭ بارلىق سىناعىنان ءوزىڭ ءوتۋىڭ كەرەك. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سولاردىڭ ءبىرازىنان ءوتتى دەپ سانايمىن. Nur Otan پارتياسىنىڭ, مەنىڭ ۇسىنۋىممەن سايلاۋعا ءتۇستى, حالىق ونى پرەزيدەنت رەتىندە سايلادى. ەندى بار ىستە وسى پرەزيدەنتىمىزدى ءبارىمىز قولداۋىمىز كەرەك. ەلگە سول كەرەك, – دەدى ەلباسى.

وسى رەتتە تولە ءبيدىڭ بىرلىك تۋرالى تولعاۋىن ەسكە العان تۇڭعىش پرەزيدەنت: «كوكىرەك قاققان حاندارىم لاۋازىمعا تالاسىپ, بىت-شىت قىلدى ەلىمدى. ...بۇل قازاقتىڭ دالاسى تەگىندە نەنى كەرمەگەن. نەشە ءبىر جايساڭ بالاسى شەشەن دە بولىپ سويلەگەن. كوسەم دە بولعان ويمەنەن. بىراق سونىڭ ءبارى دە ىدىراپ جاتقان قازاقتىڭ قوسا المادى باستارىن. بەيبىت جاتقان ەلىمدى جاۋلاپ الىپ قور قىلدى, كوك اتتى كەلىپ كولدەنەڭ» دەگەن تولە بي», – دەدى.

سونىمەن قاتار ەلباسى الدىمىزدا اۋقىمدى مىندەتتەر تۇرعانىن, قول جەتكىزىلگەن تابىستارعا توقمەيىلسۋگە بولمايتىنىن اتاپ كورسەتتى.

– زامانىندا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلى يمپەريا بولعان ءريمنىڭ فيلوسوفتارى: «گلۋپىە مولودىە وراتورى ۋنيچتوجيلي مويۋ رەسپۋبليكۋ» دەپ ايتقانى بار. ءبىزدىڭ حالقىمىز دانا. ۇلكەنى-كىشىسى ءبىراۋىزدى بولىپ, تەنتەكتى جولعا سالىپ, ەلىمىزدى العا باستىرۋىمىز قاجەت. الدىمىزدا تولىپ جاتقان ماسەلەلەر بار. دۇنيە قىم-قۋىت, شىم-شىتىرىق. الىپ مەملەكەتتەردىڭ ءوزى ءبىر-بىرىمەن كەلىسە الماي, ساۋدا جاعىنان, سانكتسيا جاعىنان تەكەتىرەسىپ جاتىر. قازاقستان ۇلكەن دەرجاۆالار ورتاسىندا ورنالاسقان مەملەكەت. ءبىز ءار ۋاقىتتا وتە مۇقيات بولعانىمىز ابزال. ەلدەگى تىنىشتىق ارقىلى عانا وركەندەپ, وسە الامىز. ءبىز ازىرگە جەتەتىن جەرىمىزگە جەتكەن جوقپىز. وسىنداي قارقىنمەن قوزعالعان وڭتۇستىك كورەيا بۇگىنگى دەڭگەيىنە تەك 54 جىل ىشىندە عانا جەتتى. باسقالارى 40-50 جىلدان كەيىن بارىپ اياعىنان تىك تۇرىپ, قازىرگى جاعدايىنا كەلدى. بارلىعىن جاساپ الدىق دەپ توقمەيىلسۋگە بولمايدى. الدا ەل ءۇشىن, حالىق ءۇشىن ىستەيتىن تالاي جۇمىس بار. سول جۇمىسقا كەلەر ۇرپاق دايىن بولۋى قاجەت. مەنىڭ بۋىنىم وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقاردى. ەندى جاڭا بۋىن بىزدەن جاقسىراق ىستەسىن. ونى دا كورەلىك, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ەلباسى سۇحبات كەزىندە وتكەنگە شولۋ جاساپ, ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىن قورىتىندىلاي كەتتى.

– ەگەر ويلانا, ساراپقا سالا كەلە, وسى جىلدارى وڭ ناتيجە شىعارماعانىمدى تۇسىنسەم, مۇمكىن, پرەزيدەنتتىك قىزمەتتەن كەتپەس تە ەدىم. پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىم 2020 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بولعانى ءمالىم. بىراق وعان قاراعانىم جوق. ەلىمىزدە دە, سىرتقى ساراپشىلار تاراپىنان دا قازاقستاننىڭ وسى جىلدارداعى ءوسىپ-وركەندەۋىنە وڭ باعا بەرىلدى. ءبىز بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان رەس­پۋبليكالار اراسىندا رەفورمالاردى ەڭ جىلدام ىسكە اسىردىق. ەكونوميكامىز دا تەز ءوستى. بۇل – اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى. ءبىز دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەنى پايدالانىپ, ستراتەگيالىق باعدارلامالار جاسادىق. «قازاقستان – 2030» ستراتەگياسىن ۋاقىتىنان بۇرىن ورىنداپ تاستادىق. قازىر 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونىڭ اياسىندا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, «رۋحاني جاڭعىرۋ», يندۋستريالىق دامۋ جانە باسقالارى ەل يگىلىگى ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. نەگىزگى ماقسات – وركەندەپ-وسكەن, الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. سوندا ەلىمىزدىڭ جاعدايى سول ەلدەردەگىدەي بولادى. اتقارىلعان جۇمىستارعا وڭ باعا بەرەمىن. ايتا بەرسەك, اتقارىلعان شارۋا كوپ. ەندىگى كەزەكتە قارقىندى توقتاتپاي, جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋ كەرەك, – دەدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى.

سونىمەن قاتار ەلباسى تاريحىمىزدى دا ۇمىتپاي, بۇگىنگى تابىستارعا جەتۋ جولىنداعى قيىنشىلىقتاردى دا جاستارعا ءجيى ايتىپ وتىرۋ كەرەگىن ەسكەرتتى.

– قازاقستاندىق جاس ۇرپاق تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتاردى بىلە بەرمەيدى. 90-جىلدارى نە بولعانىن قايتالاپ ايتىپ وتىرۋ كەرەك. پاتەرلەرگە جىلۋ بەرىلمەي, جۇرت سۋىق ۇيلەردە تۇردى. ەلەكتر قۋاتى اپتاسىنا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن. جالاقى, زەينەتاقى, باسقاسىن تولەۋگە اقشا جەتپەدى. دۇكەن سورەلەرى بوساپ قالدى. «سەندەر مەملەكەت بولا المايسىڭدار! سەندەردە ەشقاشان مەملەكەت بولماعان» دەگەندى مەن تالاي ەستىدىم. ايتكەنمەن مەملەكەتىمىز قۇرىلدى, مەملەكەتتىلىگىمىزدى دۇنيە ءجۇزى مويىندادى. قازاقستاندا شەگەندەلگەن شەكارا دا بولماعان. 14,5 مىڭ شاقىرىم شەكارامىزدىڭ بارلىعىن كەلىسسوز ارقىلى بەكىتىپ, قۇجاتتاپ, بۇۇ-عا تاپسىردىق. ەگەر شەكارانىڭ 1-2 شاقىرىمىنا قاتىستى داۋى شەشىلمەسە, ول ۇلكەن سوعىسقا باستايدى. ونىڭ بارلىعىن شەشىپ, شەكارانى شەگەندەپ, كەلەر ۇرپاق الدىنان ونداي پروبلەمانى الىپ تاستادىم. بۇل دەگەن – وتە ۇلكەن تابىس! – دەدى ن.نازارباەۆ.

 Nur Otan پارتياسى حالىقپەن بىرگە بولۋى كەرەك

سۇحبات بارىسىندا ەلباسى قوعامداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندە دە ايتىپ, بۇل ورايدا Nur Otan پارتياسى حالىق جانىنان تابىلا بىلەتىن باستى ساياسي كۇشكە اينالۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.

– قازاقتىڭ تاريحى مەن تابيعاتىندا ءبىر وتباسىنىڭ بالا-شاعاسى كوپ بولىپ, ونىڭ جاعدايى قيىنداسا اعايىن-تۋىس جينالىپ قول ۇشىن سوزىپ, كومەكتەسەدى. حالىققا ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ەگەر دە قۇر سۇراپ وتىرا بەرمەي, ماعان جۇمىس بەرىڭدەر دەسە, وندا بۇل ۇكىمەتتىڭ شارۋاسى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ءۇشىن مەملەكەت جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مىندەتتى. مىنە, وسى تۇرعىدا Nur Otan پارتياسى حالىقپەن بىرگە بولىپ, ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بيلىككە جەتكىزە ءبىلۋى ءتيىس. تۇرعىنداردىڭ بىردە-ءبىر تالابىنىڭ ورىنداۋسىز قالماۋىن قاداعالاۋ قاجەت. كەز كەلگەن ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە جەتكىزسەڭ ادام ونىڭ بايىبىن تۇسىنەدى. ال حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەمەي, سەنىكى دۇرىس ەمەس دەسەڭ, بۇدان جاقسى ناتيجە شىقپايتىنى ءمالىم. مۇنداي ۇستانىم جاقسىلىققا اپارمايدى. سوندىقتان Nur Otan پارتياسىنىڭ الدىنا وسىنداي مىندەتتى قويىپ وتىرمىن. بۇل پارتيا سوڭعى جيىرما جىلدا ەلدەگى نەگىزگى ساياسي كۇشكە اينالدى. بۇكىل سايلاۋ ناۋقاندارى وسى پارتيا ارقىلى جۇزەگە استى. بۇگىندە جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. پارتيا قىزمەتىن جاڭعىرتۋ – جاڭا مىندەتتەردى ايقىنداپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس, – دەدى ن.نازارباەۆ.

 مەگاپوليستەر ءومىر سۇرۋگە ىڭعايلى بولعانى ءجون

تۇڭعىش پرەزيدەنت ۋربانيزاتسيا تۋرالى دا ويلارىمەن ءبولىستى. ول بۇل ءۇردىستى توقتاتۋ قيىنعا سوعاتىندىقتان, ونى باسقارا ءبىلۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

– البەتتە ادام ءومىر سۇرۋگە ىڭعايلى جەرگە ۇمتىلۋعا تىرىسادى. ۇلكەن قالالاردا عىلىم, زاۋىتتار مەن كاسىپورىندار, ۇزدىك مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندار, ساپالى مەيرامحانالار شوعىرلانعان. سول سەبەپتى حالىقتىڭ مەگاپوليستەرگە اعىلۋى زاڭدىلىق. ۋربانيزاتسيانى توقتاتا قويۋ قيىن. الايدا بۇل ونى باسقارۋعا بولمايدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. مىسالى, استانا مەن الماتى قالاسىندا وسىعان قاتىستى پروبلەما از ەمەس. بۇل ءۇردىس جابايى مانەردە وربىمەۋى ءتيىس. قالاساق تا, قالاماساق تا ۇلكەن شاھارلاردىڭ سانى ارتاتىنى كۇمانسىز. ساراپشىلار الەمدى ميلليونداعان تۇرعىنى بار الىپ مەگاپوليستەر باسقاراتىنىن ايتىپ, جارىسا جازۋدا. ويتكەنى حالقى كوپ قالادا جۇمىستىڭ از بولمايتىنى بەلگىلى. ءتۇرلى داعدارىستاردى دا ۇلكەن شاھارلار وڭاي ەڭسەرە الادى. نەگە دەسەڭىز, جۇمىس كۇشى كوپ جانە وندىرىلگەن ءونىمدى ساتىپ الاتىن ادامدار بار. وسىلايشا ميلليوندىق قالالار وزدەرىن قامتىپ, تىرشىلىككە قولايلى جەرگە اينالادى. الماتىدا تۇرعىنداردىڭ سانى 2 ملن-عا تاياپ قالدى. استانادا قازىر 1 ملن 200 مىڭ ادام تۇرىپ جاتىر. شىمكەنت شاھارىندا حالىقتىڭ سانى ميلليونعا جەتكەندىكتەن ونىڭ مارتەبەسى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە جەتتى. جاقىن بولاشاقتا بۇل قاتارعا قاراعاندى, اقتوبە سىندى جارتى ميلليون تۇرعىنى بار قالالار قوسىلۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز ۋربانيزاتسيانى قولدان جاساپ جاتقان جوقپىز. مۇنداي باعدارلاما دا جوق. ول حالىقتىڭ قوزعالىسى. بۇعان كەدەرگى كەلتىرۋ قيىن, – دەدى ەلباسى.

اۋىلعا دەگەن قامقورلىق ازايماۋى ءتيىس

تۇڭعىش پەرزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى وي-پىكىرلەرىمەن بولىسە وتىرىپ, شەتەلدىك تاجىريبەلەرگە توقتالدى.

– دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەگە كەلەتىن بولساق, الىپ مەملەكەت اقش-تا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن حالىقتىڭ سانى 5 پايىز. بىزدە حالىقتىڭ 43 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. بىراق تا سونىڭ ىشىندە 20 پايىزى عانا اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. قالعانى قالاعا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەندەر. گەرمانيا, كانادادا ءدال سولاي. نەلىكتەن ولاردا ونىمدىلىك جوعارى؟ سەبەبى ۇلكەن كولەمدە جۇمىس ىستەيتىن تەحنيكا مەن شارۋالار ءوز ىستەرىن جولعا قويعان. سول ارقىلى ونىمدىلىك كورسەتكىشى جوعارى. قازىر ەشكىم اقشانى بەكەر شاشپايدى. تابىستى بولۋ ءۇشىن ءار تيىندى ەسەپتەيدى. سوندىقتان ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. دۇنيە جۇزىندە بارلىق مەملەكەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديا بولەدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ كوپ كوڭىل ءبولدىم. بىرنەشە رەفورما جاسادىق. قازىرگى باعدارلامالاردا سۋبسيديا جاعى قاراستىرىلعانىمەن ونىمدىلىك تومەن. گەكتاردان 13-14 تسەنتنەر ءونىم الساق سوعان قۋانامىز. كورشى قىتاي ەلىندە ءونىمدى 25 تسەنتنەردەن كەم المايدى. كانادادا ودان دا جوعارى. جەرلەرى بىزبەن بىردەي. نەگە؟ بىزدە تىڭايتقىشتار جەتىسپەيدى. تەحنيكانى ءالى تولىق العان جوقپىز. بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ جالاقىسىن كوتەرىپ, قولداپ كەلەمىز. بۇل باعىتتا وڭدەۋ يندۋسترياسى جولعا قويىلسا, وندا جۇمىس بولادى. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستاندا وبلىسىنداعى «زەنچەنكو» كومپانياسى, ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى «رودينا» سىندى كومپانيانى الىپ قارايىق. سوندا بارعان جاستار سول جەردە قالادى. ءۇي بەرىپ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ىستەپ جۇرگەن ازاماتتار, جاستارعا جاعداي جاساپ, سالانى دامىتۋدى قولعا الۋى ءتيىس. ءبىز دە اۋىلدان شىققان بالالارمىز, اۋىلدى اڭسايمىز. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جۋسان تۋرالى ۇلكەن ماقالا شىعىپتى. وندا جۋساننىڭ ءيىسى ادامدى سەرگىتەدى دەپ جازىلىپتى. شىنىندا دا اۋىلعا بارساڭ, ءبىر ءتۇپ جۋساندى الىپ يىسكەيسىڭ. ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. «سۇلتان بەيبارىس» فيلمىندە جۋساندى يىسكەپ, قاي ەلدەن ەكەنىن تانىعان. اۋىل ءبارىمىزدىڭ بەسىگىمىز. اۋىلعا دەگەن قامقورلىقتى مەملەكەت ءاردايىم نازارىندا ۇستاپ, جاعداي جاساۋ كەرەك. جاڭا تەحنيكانى الىپ, تىڭايتقىشتاردى كوبەيتۋ كەرەك. از اداممەن كوپ ءونىم شىعارا الاتىندا جاعدايعا جەتۋىمىز قاجەت. ودان قورقۋعا بولمايدى, – دەدى ەلباسى.

 بالاما ەكونوميكا – تۇراقتىلىقتىڭ تىڭ جولى

ن.نازارباەۆ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ارحيتەكتۋراسىن ەسكەرىپ, دامۋدىڭ تىڭ جولدارىنا كوشۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. ەلباسى تابيعي رەسۋرستار نارىعىنىڭ شاتقاياقتاۋى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ مودەلىن قايتا قاراستىرۋعا سەپ بولعانىن ايتىپ, بۇل رەتتە بالاما جولدى مىقتاپ قولعا العان ابزال دەيدى.

– كەزەڭ-كەزەڭ دامۋىمىز قاجەت. قازاقستاندى وركەندەتۋگە ارنالعان 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىمىز بار. ەلدەگى باعدارلامالاردىڭ باسىم بولىگى سونىڭ نەگىزىندە ازىرلەندى. جەر قويناۋىنداعى رەسۋرستارعا قاراپ وتىرۋ قاتەلىك. مىسالى, مۇنايدىڭ باعاسى بيىل 70 دوللاردان جوعارى ەدى. ال قازىر 60 دوللاردان دا تومەن. بۇل دەگەنىڭىز بيۋدجەتكە ۇلكەن شىعىن. قالاي ونىڭ ورنىن تولتىرامىز؟ ەكونوميكاسى تابيعي شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتەر بۇل جاعدايدان وتكەن. سوندىقتان بالاما ەكونوميكانى قۇرۋ قاجەت جانە ءبىز بۇل جۇمىستى باستادىق. مىڭداعان كاسىپورىن اشتىق. وندا قازىر 400 مىڭداي ادام ەڭبەك ەتەدى.

قىتاي ءبىزدى جاۋلاپ جاتىر دەگەن اڭگىمەنى ءجيى ەستىپ, وقىپ ءجۇرمىن. قايدا, كىمدى جاۋلاپ جاتىر؟ قازاقستان جەرىن ۆاگونعا تيەپ, باسقا جاققا الىپ كەتە مە؟ قىتاي بيلىگىمەن ۋاعدالاستىعىمىز بار. وندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلعان جاعدايدا قانشا مامانداردىڭ ەلگە كەلەتىنى تۋرالى ۇكىمەتپەن كەلىسىمگە كەلەدى. قۇرىلىس اياقتالعان سوڭ بارلىق ماماندار ەلدەرىنە قايتادى. سوندىقتان مۇنداي كۇدىكتەن ارىلۋ كەرەك. ەشكىم كاسىپورىندى كوشىرىپ الىپ كەلمەيدى. ءبىز وزىمىزگە قاجەتتى وزىق كاسىپورىنداردى قۇرۋعا مۇددەلىمىز.

ۇلتتىڭ جاناشىرى رەتىندە جاستارعا بەرەتىن اقىلىم, ەڭ الدىمەن ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. ءومىر دەگەن قيىن. «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي!» دەگەن اباي بابامىزدىڭ ءسوزى بار. جاستاردى ەڭبەككە, بىلىمگە باۋلۋىمىز قاجەت. ءبىلىم الىپ, ەڭبەك ەتسەڭ وتباسىڭدى اسىرايسىڭ جانە ەشكىمگە مۇقتاج بولمايسىڭ. وسىنى ويلانۋ كەرەك. بارلىعىمىزدىڭ ويىمىز ەلدىڭ اماندىعى, جۇرتتىڭ تىنىشتىعى جانە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ماڭگى بولۋىن ويلانۋىمىز كەرەك. سوندا عانا دۇنيە جۇزىندە سىيلى ەلگە اينالامىز, – دەپ ايتتى ن. نازارباەۆ.

 تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى

بىلتىر ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن تۇركىستان قالاسى وبلىس ورتالىعىنا اينالدى. ارنايى تۇركىستان وبلىسى قۇرىلدى... ء«دال وسىنداي تاريحي شەشىمدى قابىلداۋعا نە تۇرتكى بولدى؟» دەگەن سۇراققا وراي اڭگىمەسىن ساباقتاعان تۇڭعىش پرەزيدەنت كەزىندە ەلوردانى تۇركىستانعا كوشىرۋ تۋرالى وي بولعانىن جاسىرمادى.

– ەلوردانى تاڭداعان كەزدە وسى شاھار ويىمدا جۇرەتىن. كىشىگىرىم قالا ول كەزدە. الايدا استانانى بۇل جاققا كوشىرمەيمىز دەپ شەشتىك. سەبەبى ول – رۋحاني ورتالىعىمىز. ءتىپتى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شىعارمالارى سول جەردە شىققان. 1500 جىلدىق تاريحى بار كونە قالا. سول ءوڭىردى جانداندىرۋ ماسەلەسى بۇرىننان بەرى ويىمدا بولاتىن. ەلوردانى سالعاننان كەيىن وعان كوڭىل بولۋگە قاراجات تاپشى ەدى. شىمكەنتتى ميلليون تۇرعىنى بار بولعاننان كەيىن الماتى جانە باس قالامىز سەكىلدى تىكەلەي ورتالىققا باعىناتىن قالا ەتتىك. سوندىقتان تۇركىستاندى وبلىس ورتالىعى دەپ جاريالادىم. بارلىق تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر بۇل شەشىمدى قولدادى. ءتۇرلى مۇراجايلار بوي كوتەرۋ ۇستىندە. ونىڭ ىشىندە قوجا احمەت ياساۋيگە, قازاق تاريحىنا, تۇركى تاريحىنا بايلانىس­تى نىساندار سالىنىپ جاتىر.

تۇركىستانعا مىڭداعان تۋريست كەلە­تىن. ەندى ولاردىڭ سانى ودان  دا ارتادى. قالا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ءدالىزىنىڭ بويىندا ورنالاس­قان. كورشى تاشكەنت قالاسىمەن قارىم-قا­تىناسى جاقسى. مەنىڭشە, جاڭا وبلىسىمىز پايدا بولعانى قۋانىشتى جاعداي, – دەدى ن. نازارباەۆ.

 حالىقتىڭ قولداۋى قۋات بەرەدى

سۇحباتتىڭ سوڭىندا ەلباسى وكىلەتتىلىگىن تاپسىرعاننان كەيىنگى ءومىرى جايلى ءبولىسىپ, بۇرىننان بەرى جۇزەگە اسىرعىسى كەلىپ جۇرگەن ارماندارىن ايتتى.

– قازىر ەشكىمدى دە وزىمە شاقىرتپايمىن. مىندەتىم كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بەكىتىلگەن. پارتيانىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىستارىمەن اينالىسامىن. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مىندەتتەرى دە از ەمەس. ءتۇرلى حالىقارالىق فورۋمدارعا شاقىرۋ بويىنشا قاتىسامىن. بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرمەتتى توراعاسىمىن. مەنى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ (تۇركى كەڭەسى) دە قۇرمەتتى توراعاسى رەتىندە سايلادى. ونىڭ وتىرىسى الداعى اپتا باسىندا باكۋدە وتەدى. وسىنداي فورۋمداردا قازاقستانعا قاتىستى ماسەلەلەر دە شەشىلەدى. ياعني, بۇل لاۋازىمدا دا مەن وتانعا قىزمەت جاساۋدى جالعاستىرۋدامىن. جەكە باسىما ۋاقىت از قالادى. پەيزاج سالعاندى, تابيعاتتى بەينەلەگەندى ۇنا­تا­مىن. الدا مۋزەي قۇرىلىسى اياقتالادى. سون­دا ءوزىم سالعان سۋرەتتەردى ەل نازارىنا ۇسىنباقپىن. كورمەگە 30 شاقتى سۋرەت قاجەت. البەتتە ايتارلىقتاي تۋىن­دى بولماس, بىراق دوستارىم كورسەتۋدى سۇراي­دى. سونداي-اق بۇرىن وقۋعا ۋاقىتىم جەتە بەرمەگەن ساياسي كىتاپتاردى, الەمدىك كور­كەم ادەبيەتتى كوپ وقيمىن. مەندە كوپ كىتاپ جينالىپ قالدى. بالالارمەن, نەمە­رەلەرىممەن ءجيى كورىسۋدى قالايمىن. قازىرگى بالالار باسقاشا, ولاردىڭ تولىپ جاتقان ءوز قىزىعۋشىلىقتارى بار. جۇمىس كەستەم وسىنداي. مەنىڭ بۇرىنعى ومىرىمدە دە, قالعان ومىرىمدە دە بارلىق ويىم – ەلىمىزدىڭ, قازاقستاننىڭ تىنىشتىعى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىمەن بايلانىستى. قولىمنان كەلگەنشە, وسى جۇمىستى ىستەپ كەلە جاتىرمىن, ومىرباقي وسى ىسپەن اينالىسىپ وتەمىن. مەنىڭ باسقا ارمانىم دا جوق. «بىرلىك بولماي, تىرلىك بولمايدى». وتىز جىلعى جۇمىستى قالاي باعالايسىز دەگەندە ايتقىم كەلگەنى, مەنى بۇكىل حالىق 6 رەت پرەزيدەنت ەتىپ سايلادى. التاۋىندا دا 80-90 پايىز اراسىندا سايلاۋشىلار ماعان داۋىس بەرىپ وتىردى. حالىقتىڭ وسى سەنىمى ماعان قۋات بەردى! ءبىر بولعاندا تابىستى بولامىز, ءبىر بولعاندا بارلىق جۇمىسىمىز جەمىستى بولادى. ەلىمىز ماڭگى بولسىن! – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

جازىپ العاندار

جاقسىلىق مۇراتقالي,

سۆەتلانا عالىمجانقىزى,

«Egemen Qazaqstan»