«بالا – باۋىر ەتىڭ» دەيدى حالقىمىز. ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ بالا شاعىندا الاڭداپ, بولاشاعىن باعامداپ جۇرەتىن اتا-انانىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاعى ءۇشىن جار قۇلاعى جاستىق تيمەيدى. سىرتقا شىقسا ۋايىمداپ, سىرقاتتانسا مۇڭايىپ, جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. تىرشىلىك يەسى تيتتەي ءزابىر كورىپ زاقىمدانسا «سەن اۋىرعانشا, مەن اۋىرايىن» دەپ بارىن بەرۋگە, اۋزىنا توسۋعا دايىن تۇرادى. ءيا, سوندىقتان دا اتا-انا بالانى توعىز اي قۇرساعىندا, ەكى جىل كەۋدەسىندە, ءومىر باقي جۇرەگىندە ساقتايدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا بالالارعا قاتىستى قىلمىسقا قولدانىلاتىن جازانى شۇعىل تۇردە قاتايتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. «جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ, ادام ساۋداسى, ايەلدەرگە قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە باسقا دا اۋىر قىلمىستارعا, اسىرەسە, بالالارعا قاتىستى قىلمىستارعا قولدانىلاتىن جازانى شۇعىل تۇردە قاتايتۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنى شەشۋدى پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە تاپسىرامىن», دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت.
ءاربىر اكە-شەشە قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي, سۋىققا توڭدىرماي, ىستىققا كۇيدىرمەي وسىرگەن ءوز بالاسىن وزگەدەن وگەيلىك كورمەي, جۇمىر باستى پەندەنىڭ بارىنەن جۇمساقتىق كورگەنىن قالايدى. ارينە, ەل بولعان سوڭ «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس» ەكەنىن ەسكەرىپ, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ, اق پەن قارانىڭ, مەيىرىم مەن قاتىگەزدىكتىڭ قاتار جارىسىپ كەلە جاتقانىن استە ەستەن شىعارماعان ابزال. بۇگىنگى تاڭدا قاتىگەز جانداردىڭ قاتارى قالىڭداپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ىشىندە بالالاردى باسىنىپ, زورلىق-زومبىلىق ارەكەت جاساۋشىلار دا جەتەرلىك. نەگىزىنەن, بۇگىنگى بالدىرعانداردىڭ اراسىندا قوعامعا قورقا قارايتىندارى كوپ. كوشەدە جۇرسە كوڭىلدى, ۇيگە بارسا ۇرەيلەنىپ قالاتىن نەمەسە شاڭىراعىندا شاتتانىپ, تۇزگە شىقسا ءتۇڭىلىپ جۇرەتىن بالعىن بالالار قانشاما؟!..
وعان دالەل رەتىندە وتكەندە الماتىدا وگەي اكەسى قاتتى سوققىعا جىعىپ, ەكى جاسار بالانىڭ قايتىس بولۋىن ايتساق تا بولادى. 23 قىركۇيەكتەن باستاپ بالا جانساقتاۋ بولىمىندە جاتقان. 3 قازاندا ءسابي اۋىر جاراقاتتان كوز جۇمعان. الماتى قالالىق پوليتسيا باسقارماسى بالانىڭ قايتىس بولعانىن راستادى. قازىرگى ۋاقىتتا قىلمىستىق ءىس سوتقا دەيىنگى تەرگەۋگە جىبەرىلگەن. ۇلدى ءوز قولىمەن اۋرۋحاناعا جەتكىزگەن قاسكوي اكە العاشىندا بالا ويناپ ءجۇرىپ قۇلاپ قالدى دەپ جالعان مالىمەت بەرىپ, جالتارماق بولعان. بىراق دارىگەرلەر ونىڭ سوققىعا جىعىلعانىن بىردەن بايقاپ دەرەۋ پوليتسياعا حابارلايدى. 34 جاستاعى ازامات كوپ ۇزاماي قولعا ءتۇسىپ, بالانى ۇرعانىن مويىندادى. كۇدىكتىگە اۋەلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 106-بابى, ياعني دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن ايىپ تاعىلعان. ودان كەيىن ءىس 99-باپپەن, ياعني ادام ءولتىرۋ فاكتىسى بويىنشا قارالاتىن بولدى.
«وسى دەرەك بويىنشا الماتى قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ تەرگەۋ باسقارماسى قىلمىستىق ءىستى ءوز وندىرىسىنە العان بولاتىن. سەزىكتى بىردەن ءىزىن سۋىتپاي جاتىپ قولعا ءتۇستى. ول كىناسىن تولىعىمەن مويىندادى. قازىرگى تاڭدا كۇدىكتى قاماۋعا الىندى. بۇعان دەيىن ول ۇرلىق پەن قاراقشىلىعى ءۇشىن ءىستى بولعان», دەيدى الماتى قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ رەسمي وكىلى سالتانات ازىربەك.
ءيا, قازاقستانداعى بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ, جىنىستىق زورلاۋ پروبلەمالارى قاشاندا وزەكتى. بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا پوليتسيا ورگاندارىندا 9 مىڭنان استام بۇزىلعان وتباسى تىركەلگەن. بۇل وتباسىلاردا 14,5 مىڭنان استام كامەلەتكە تولماعان بالالار تۇرادى ەكەن. جىل سايىن شامامەن 1000 اكە مەن شەشە اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلادى. نەبارى 8 ايدا 4 مىڭعا جۋىق اتا-انا مىندەتتەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان.
«رەسپۋبليكادا 24 612 جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار بار دەسەك, قامقورشىلىق, پاتروناتتىق تاربيەدەگى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وتباسىلارىندا, پاتروناتتىق وتباسىلاردا 19 633 بالا ءومىر سۇرۋدە. ال جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان 107 ۇيىمدا 4979 بالا تاربيەلەنۋدە. جوعارىدا اتالعان ساناتتاعى بارلىق بالالار مەملەكەتتىڭ ەرەكشە نازارىندا. ولارمەن تاربيەلىك جانە الەۋمەتتىك جۇمىستاردى 289 مىڭ مۇعالىم, 100 مىڭنان استام سىنىپ مۇعالىمدەرى, 4 مىڭنان استام الەۋمەتتىك پەداگوگ, 8 مىڭ پسيحولوگيا مۇعالىمدەرى, 2 مىڭنان استام مەكتەپ پوليتسيا ينسپەكتورلارى, 140 مىڭ قامقورشىلىق كەڭەستەر مەن اتا-انالار كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەلەرى اينالىسىپ وتىر», دەيدى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, بيىل 8 ايدا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى 1559 قىلمىس دەرەگى تىركەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا باس پروكۋراتۋرا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى بىرلەسىپ, بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى تۇرۋ, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد ماسەلەلەرىن شەشۋ بويىنشا جول كارتاسى ازىرلەنۋدە. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قىلمىستىڭ الدىن الۋعا, قيىن ومىرلىك جاعدايداعى كامەلەتكە تولماعانداردى وڭالتۋ مەن قوعامعا كىرىكتىرۋدىڭ الەۋمەتتىك تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان شارالار كەشەنى قاراستىرىلعان. وتباسىنىڭ قولايسىز جاعدايلارىنا تاپ بولعان, دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا قاۋىپ توندىرەتىن, قاتىگەزدىكتەن زارداپ شەككەن بالالارعا, جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق جانە زاڭگەرلىك كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قيىن جانە قيىن جاعدايداعى بالالارعا قولداۋ كورسەتەتىن ەلىمىزدە 16 ورتالىق بار. 14 كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەۋدە.
حالىقارالىق تاجىريبەگە جۇگىنسەك, كوپتەگەن ەلدەردە بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جازا كۇشەيتىلگەن. مىسالى, گەرمانيادا بالا اناسىنا تولىق تيەسىلى ەمەس, تەك 33 پايىزعا عانا تيەسىلى. قالعان جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جارتىسى اكەسىنە (33%) جانە كامەلەتكە تولماعاندار ءىسى بولىمىنە تيەسىلى ەكەن. گەرمانيانىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە سايكەس, بالانىڭ فيزيكالىق, پسيحيكالىق نەمەسە رۋحاني ساۋلىعىنا قاۋىپ تونگەن جاعدايدا, بيلىك وتباسىنا ارالاسۋى مۇمكىن.
نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ج.جاباەۆ اتىنداعى №4-مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ پەداگوگ-پسيحولوگى موشكە ارشاگۇل بالا باقىتى الدىمەن اتا-اناعا بايلانىستى دەيدى.
«بالا ادام ءومىرىنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى مەن قازىناسى. «ادام ۇرپاعىمەن, اعاش جاپىراعىمەن كورىكتى» دەگەندەي, ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى. ۇرپاق ءومىردىڭ جالعاسى. ەندەشە اتا-انالار دا سانالى تۇردە بالا ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ, ارتىندا قالار ءىزىنىڭ ايقىن بولۋى ءۇشىن عۇمىر كەشەدى. بالا ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن پسيحولوگيالىق ساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋ – وتباسىنداعى اكە-شەشەنىڭ باستى مىندەتى. ءبىزدىڭ اكە-شەشە رەتىندەگى ەڭ باستى قاتەلىگىمىز – ومىرگە بالا اكەلەردەن بۇرىن سانالى تۇردە ءوزىمىزدى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دايىنداماۋىمىز. وسى تۇرعىدا كوپ جاعدايدا وتباسىندا قاراما-قايشىلىقتار تۋىنداپ, اتا-انانىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنان, ءۇي ىشىندەگى تۋىنداعان كيكىلجىڭنەن, ءتۇرلى تۇرمىستىق جاعدايدا بالالارعا زورلىق-زومبىلىق جاسالادى. سونىمەن قاتار قورشاعان ورتادا مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلار اراسىندا دا كەزدەسەتىن زورلىق-زومبىلىق بالانىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدا اعزاسىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ, جۇيكەسىن جۇقارتادى. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى كەيبىر جاسوسپىرىمدەر پسيحولوگياسى بۇزىلىپ, قاتىگەزدىككە بوي ۇرۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وتباسىندا بالانىڭ ىشكى جان دۇنيەسىمەن كوبىرەك سىرلاسۋ كەرەك. سەبەبى وتباسى بالا ومىرىندەگى باستى ورىن الاتىن جىلى ۇيا. مۇندا بالا گۇل سياقتى ءبۇر جارىپ, كۇن سياقتى جارىق پەن نۇرعا مالىنىپ ءوسۋى كەرەك. وكىنىشتىسى سول, قازىرگى قوعامدا قازاق وتباسىلارىندا تولىققاندى وتباسىلاردىڭ سانى كوپ, ساپاسى از. مۇنداي وتباسىندا ەشقانداي بالا گۇل بولىپ جايناپ, كۇن بولىپ نۇرىن شاشپايدى. قورىتا ايتقاندا, زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن ءار ادام رۋحاني ساناسىن جاڭعىرتىپ, قوعام بولىپ كۇرەسىپ, ءاربىر وتباسىنىڭ تىرەگى مەن جۇرەگى اتا-انا ءوز بالاسىنان بۇرىن وزدەرىنىڭ رۋحاني بولمىسىن جەتىلدىرۋ قاجەت», دەيدى پسيحولوگ.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, 2016 جىلدان باستاپ «150» بايلانىس ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى, مينيسترلىكتىڭ سەنىم تەلەفونى – 742-528. ولاردىڭ قىزمەتى قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بالالار مەن اتا-انالارعا كونسۋلتاتيۆتىك, پسيحولوگيالىق, زاڭگەرلىك جانە باسقا دا كومەك كورسەتۋگە باعىتتالعان. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىن, زورلىق-زومبىلىقتى نەمەسە قاتىگەز قارىم-قاتىناستى انىقتاۋ ماقساتىندا 2019 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ Telegram مەسسەندجەرىندە «BALA QORGAU» دەگەن اتاۋمەن چات جۇمىس ىستەي باستاعان. بۇگىنگى تاڭدا چاتتا 4 مىڭنان استام قاتىسۋشى بار.
وكىنىشكە قاراي, بالالارعا ولاردى قورعاۋدىڭ بارلىق ىقتيمال شارالارى تۋرالى اقپارات بەرىلمەيدى. ميلليونداعان بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان تەك بالالار قۇقىعىن قورعاۋ جانە قامقورشىلىق كوميتەتى عانا قورعاي المايدى. سول سەبەپتى ازاماتتىق قوعامنىڭ – مۇعالىمدەردىڭ, كورشىلەردىڭ, تۋىستاردىڭ, پوليتسيانىڭ, دارىگەرلەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, ءتىپتى جولدان ءوتىپ بارا جاتقان ادامداردىڭ دا بالاعا دەگەن كوزقاراسى نەمقۇرايلى بولماۋى كەرەك.