جىلۋ ماۋسىمىنا دايىندىق جۇيەلى مە؟

2012 جىلدان بەرى قولدانىستا بول­عان وڭىردەگى «جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىن­دىق جانە جىلىتۋ ماۋسىمىن وتكىزۋ­دىڭ ەرەجەلەرى» بىلتىر كۇشىن جوي­دى. بۇعان سەبەپ, سوڭعى جىلدارى قالا تۇرعىندارىنان قىس كەزىندە ۇيدەگى جىلۋ­دىڭ ازايۋىنا قاتىستى شاعىم ءجيى تۇسە باستادى. جىلۋدىڭ ەرتە كۇزدەن بەرىلىپ, جازعا جاقىن سوندىرىلۋىنە قاتىستى دا پىكىرلەر كوبەيدى.

ءتىپتى, وبلىس اكىمدىگى ۇنەمدىلىك, تيىمدىلىك دەگەندى جيىپ قويىپ, بيىلعى جىلۋ ماۋسىمىن 15 قىركۇيەكتە باستالادى دەپ حابارلادى.

جالپى ەلىمىزدە جىلىتۋ ماۋسىمى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم ءۇشىن 1 قازاندا, تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن 15 قازاندا باستالادى. جىلۋ بەرۋ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم ءۇشىن 25 ساۋىردە, تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن 15 ساۋىردە توقتاتىلادى.

بىراق بەلگىلى ءبىر مينيسترلىك تاراپىنان ناقتى بەكىتىلمەگەندىكتەن, ءار ءوڭىر جىلۋ بەرۋ مەن توقتاتۋدى اۋا رايىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قولدانادى. ەگەر اۋا رايى وزگەرىسىنە وراي دەسەك, وندا سولتۇستىك وڭىرلەر ءۇشىن بولەك, وڭتۇس­تىك وڭىرلەر ءۇشىن جەكە ۋاقىت مەزگىلى بەلگىلەنگەنى دۇرىس بولار ەدى.

 سوندىقتان ءتۇرلى شاعىمدار مەن پىكىرلەردى ەسكەرگەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتات­تارى 2012 جىلعى ەرەجەنىڭ ەس­كىر­­گەنىن ايتىپ, جاڭاسىن ازىرلەۋدى نەمەسە ەسكى نۇسقاعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىن­عان-دى. بۇل ۇسىنىستان سوڭ وبلىس­تىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نال­دىق شارۋاشىلىق باسقارماسى ءۇش ءتۇرلى بالاما جوبا ازىرلەۋدى قولعا الدى.

 – ويتكەنى 2012 جىلدان بەرى كوپ وزگە­رىس ورىن الدى. وڭىردەگى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى دا جاڭارىپ, تۇ­تى­­نۋ­شىلاردىڭ تالابى وزگەردى. ءبىز جا­­ساي­تىن جاڭا ەرەجەنىڭ جوباسىنان سوڭ پاتەرلەرگە جىلۋ بەرۋ ءۇردىسى, كور­سەت­كىشتەردى باقىلاۋ ءتيىمدى بولارى ءسوز­سىز, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى تالعات ەسپولوۆ.

مىسالى, بۇعان دەيىن 5 كۇن بويى ورتاشا اۋا تەمپەراتۋراسى -10 گرادۋس بولعان جاعدايدا كوپقاباتتى پاتەر­لەر­دە­گى جىلۋ قوسىلىپ, اجىراتىلاتىن. جاڭا ەرەجە 3 كۇن اۋا تەمپەراتۋراسى -10 گرادۋس بولسا جەتكىلىكتى دەگەندى قا­راس­­تىرۋدا.

 تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق – ەندى جى­­لۋدى پاتەردەگى اۋا تەمپەراتۋ­را­سى­مەن عانا ەمەس, كوپقاباتتى ۇي­لەر­دىڭ كىرە­بەرىسىندەگى جىلۋ بەرۋ كورسەت­كىشى­مەن بىرگە ەسەپتەمەك. بۇل جۇيە پاتەرلەردىڭ نە سەبەپتى جىلىنباي­تى­نىن انىقتاپ بەرەدى. ماسەلەن, پاتەر­دىڭ ءىشى سالقىن, ال كىرەبەرىس جىلى. دەمەك, بۇل ۇيگە جىلۋ ءتيىستى پارامەتر­لەر بويىنشا بەرىلگەنىمەن, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى جۇمىسىنىڭ سالعىرتتىعىنان جىلۋ جەلىلەرىندە اقاۋ بار دەگەندى كورسەتەدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جىلۋدىڭ تəۋ­لىك­تىك جۇكتەمە كەستەسى تۇراقتى, جى­لۋ تاراتۋشىنىڭ پارامەترلەرىن تəۋلىگىنە اراسىنا 2-3 ساعات سالىپ ولشە­گەن دۇرىس. ولشەمدى بىرنەشە تəۋلىك بويى سىرتقى اۋا تەمپەراتۋراسى مەن جەلىدەگى سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىنا سəي­كەس ولشەيدى.

جىلۋ ماۋسىمىنا ارنالعان وسىنداي جاڭا ەرەجەلەردىڭ جاسالۋىنا ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن بىرگە, تۇرعىندار دا بەلسەنە قاتىسا الادى. جوبا قوعاممەن تالقىلانىپ, باسقارما سايتىندا جاريالانادى. كەيىن وبلىستىق ءماسليحات سەسسياسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى. ەگەر دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاپسا, الداعى جىلدارى جىلۋ ماۋسىمى جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس جۇرگىزىلۋى ابدەن مۇمكىن.

وبلىستىق باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ەسپولوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا جىلىتۋدى ءوز دەڭ­گەيىندە جەتكىزبەۋ, جەلىلەردەگى اقاۋ­لار­دى انىقتاۋعا كومەگىن تيگىزبەك.

– ويتكەنى پاتەر يەسى ءۇشىن ءوز ءۇيىنىڭ جىلى بولعانى عانا كەرەك. جىلۋ ورتا­لىق­­تارىنداعى كورسەتكىشتەردىڭ قانداي ەك­ەن­­دىگى ويلاندىرمايدى, – دەيدى تالعات ەسپولوۆ.

سونىمەن بىرگە وڭىردەگى اقسۋ, ەكى­باستۇز جانە وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇر­عىندارى پاتەرلەرىنىڭ جىلىتىلماي­تى­نىن ايتىپ, ءجيى شاعىمداندى. ەكىباس­تۇز­دا 80 شاقىرىمدىق قۇبىردى قاي­تادان توسەپ شىعۋ ءۇشىن 8-10 ملرد تەڭگە قاجەت بولسا, ماماندار ءتىپتى, بۇل ماقسات تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دا, قار­جىلىق جاعىنان دا مۇمكىن ەمەس دەيدى. بۇكىل ەكىباستۇزدىقتار قازىر الاڭ­داۋلى.

 باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, 2018-2019 جىلۋ ماۋسىمى كەزىندە وسى قالالار تۇرعىندارىنان 806 ءوتىنىش تۇسكەن.

– وبلىس ورتالىعىنداعى ەكىنشى پاۆ­لودار, تولستوي-قامزين كوشە­لە­رى اۋماعىندا درەناجدى جۇيە, ساياجاي, ۋسولكا اۋداندارىنداعى تۇ­تى­نۋشىلار ءۇشىن №30 جانە №42 جىلۋ ماگيس­ترال­دارىن, ورمان زاۋىتى اۋدانىندا جىلۋ جەلىسىن سالۋ كەرەك, – دەيدى ماماندار.

بىلتىر دا وبلىس ورتالىعىنداعى كوپتەگەن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىنان جىلۋ ماۋسىمى كەزىندە پاتەرلەردەگى تەمپەراتۋرانىڭ تومەندىگىنە بايلانىس­تى شاعىمدار كوپ ءتۇستى. شاعىمداردىڭ دەنى وبلىس, قالا اكىمدىگىنىڭ سايتىندا جاريالاندى. قالالىق تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى, قالالىق قوعامدىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, پا­تەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى, «جىلۋ جەلى­لە­رى» مەكەمەسىنىڭ وكىلدەرى بىرلەس­كەن رەيد بارىسىندا تۇرعىن ۇيلەردەگى جىلۋ تەمپەراتۋراسىنىڭ نورماعا سايكەس كەلمەيتىنىن انىقتادى. ەرەجە بويىنشا جىلۋ 20 گرادۋس بولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار سىرتقى جىلۋ جەلىلەرى تەكسەرىلىپ, جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ جەتىس­پەي­تىنى دە راستالدى.

 رەيدكە قاتىسقان توپ وكىلدەرى تا­بي­­عي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جانە با­سە­كەلەستىكتى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ وبلىس بويىنشا دەپارتامەنتىمەن وسى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, زاڭ نورمالارىن قاراستىردى. ناتيجەسىندە, اكىمشىلىك كودەكس اياسىندا بەلگىلى باپتارعا سايكەس اكىمشىلىك شارا قولدانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

ال بيىلعى جىلۋ ماۋسىمى قانداي بولماق؟..

تۇرعىندار تابيعي مونوپوليالار­دى رەتتەۋ جانە باسەكەلەستىكتى قور­عاۋ كوميتەتىنىڭ وبلىس بويىنشا دە­پار­تامەنتى قىس كەزىندە جىلۋ جەت­پەيدى دەگەن ارىز-شاعىمدارعا ساي جۇمىس جۇرگىزەتىندەرىنە, قىستا پاتەر­لە­رىندە توڭبايتىندارىنا سەنىمدى. باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا 428 مىڭ توننا كومىر جەتكىلىكتى. قازىر 19,9 مىڭ توننا كومىر قورى بار. ءبىر توننا كومىردىڭ باعاسى جەتكىزۋمەن قوسا ەسەپتەگەندە 6 800-16 500 تەڭگە. تۇرعىندار «مايكوبە» جشس, «بوگاتىر كومىر» جشس, «قاراجىرا لتد» جشس كومىرلەرىن ساتىپ الادى. بولشەك ساۋدا نارىعىندا كومىر جەتكىزۋدى 300-دەن استام جەكە كəسىپكەر جۇزەگە اسىرۋدا.

 كومىر ساتىپ الۋ بويىنشا بارلىق تەندەرلىك ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, كومىر تاسىمالداۋشىلارىمەن كەلىسىمشارت جاسال­عان. بارلىق الەۋمەتتىك نىسان­دار­عا كومىر قورى جەتكىزىلدى. باسقارما ماماندارى اۋىلداردى ارالاپ, مەكەمە­لەر­دىڭ دايىندىعىن تەكسەردى.

سونىمەن بىرگە وڭىردەگى 575 مەكتەپ, 333 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 285 ما­دەنيەت جانە سپورت نىساندارى جى­لى­­تۋ ماۋسىمىنا تولىقتاي دايىن. بارلىق نىسانداردىڭ جىلىتۋ جۇيە­لەرى تەكسەرىستەن وتكىزىلىپتى. دەسە دە اۋىلداعى مەكتەپتەر سالقىن. اقسۋ, باياناۋىل, شارباقتى, تەرەڭكول, ماي اۋدان­دارىنداعى مەكتەپتەردە قازان­دىقتاردىڭ اقاۋلىعىنان, تەمپە­راتۋرالىق رەجىمنىڭ بۇزىلعانى ءۇشىن جىلۋعا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر اكىم­شى­لىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ەسكەرتۋ العان.

ال جۋىرداعى سوڭعى گيدراۆليكالىق سىناقتار كەزىندە وبلىس ورتالىعىنداعى جىلۋ جەلىلەرىنەن اقاۋ شىققان. قازىر كوممۋنالدىق سالا ماماندارى اقاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋدە.

جىلۋ ماگيسترالدارىنىڭ əبدەن توزىعى جەتكەنىن اۋىستىرۋ جىل سايىن جالعاسىپ كەلە جاتقان مəسەلە ەكەنى تاڭسىق ەمەس. 2016 جىلدارى جۇرگىزىلگەن قۇنى قىمبات ينۆەستيتسيالىق جوبا­لار­دىڭ دا ناتيجەسىز قالعانى وكىنىشتى. وبلىس اكىمدىگى 15 قىركۇيەكتە جىلۋ بەرىلەدى دەگەنمەن, وبلىس ورتا­لى­عىن­دا­عى 1276 تۇرعىن ءۇيدىڭ بارىنە بىردەي جىلۋ بەرىلە قويعان جوق. جانە دە 15 قازانعا بەلگىلەنگەن ۋاقىت مولشەرى بار.

– وبلىس ورتالىعىنىڭ كوشەلەرىندە جىلۋ جەلىلەرىنە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جوندەۋ جۇمىستارىنا وراي تۇرعىن ۇيلەر دە قازان ايىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جىلۋعا قوسىلادى, – دەيدى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماماندارى.

پاۆلودار وبلىسى