قالانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كىم جاۋاپتى؟

قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇرەيىن ۇشى­رىپ, ءتۇن ۇيقىسىنىڭ قۇتىن قاشىر­عان ءتارتىپ بۇزۋشىلاردىڭ وقىس ارە­كە­تىنىڭ سەبەبىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ وسىدان ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن مانەرلەپ سىرعاناۋشى دەنيس تەننىڭ تالتۇستەگى ءولىمى دە قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعا بولعان ەدى. الايدا اي مەن كۇننىڭ امانىندا الماتىداي اسەم شاھاردا وقىس وقيعاعا تاپ بولۋ ەشكىمدى تاڭعالدىرمايتىن جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقانداي. «ال مۇنداي ءىرى قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ءتيىستى ورىندار نە ىستەپ وتىر؟ الماتى قاۋىپسىز قالا بولا الا ما؟ قوعامدى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان قانداي قادامدار بار؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك. وسى ورايدا قالاداعى قوعامدىق ءتارتىپتى ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءتيىستى ورگاننىڭ كەشەندى جۇر­­گىزگەن شارالارى ناتيجەسىندە وڭتۇس­تىك شاھارداعى قىلمىس اعىمداعى جىل­دىڭ العاشقى جارتىسىندا 0,3 پايىزعا تومەندەگەن. ونىڭ ىشىندە پاتەر توناۋ – 2,5, قالتا ۇرلىعى 3,4 ەسەگە دەيىن, ال ۇيالى تەلەفونداردى ۇرلاۋ – 48, بوپسالاۋ – 43, بۇزاقىلىق 25 پايىزعا ازايعان. جىلدىڭ باسىنان بەرگى ارالىقتا 172 قىلمىستىق توپتىڭ ارە­كەتى اشكەرەلەنگەن.

«قاۋىپسىز اۋلا» قاناتقاقتى جوباسى بويىنشا قالا اۋداندارىنداعى كوپقاباتتى جانە جەكە تۇرعىن ءۇي اۋلا­­لارى بەينەكامەرالار كومەگىمەن باقى­لانىپ, ناتيجەسىندە 500-دەن استام قىلمىستىڭ بەتى اشىلىپ, ون مىڭ­نان استام قۇقىق بۇزۋشىلىق انىق­تال­عان. بۇل كۇندە قالادا قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋى, جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋ مەن قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتىڭ الدىن الۋدا 100 مىڭعا جۋىق بەينەكامەرالاردىڭ مۇمكىندىگى پايدالانىلۋدا.

بىل­تىر­عى ساراپتاما ناتيجەسى كور­سەت­­­كەن­دەي, وقىس وقيعالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كلۋب, ءدامحانا, مەيرامحانا سياقتى جيىرمادان استام عيماراتتىڭ ماڭىندا ورىن العان ءارى «102» قىزمەتىنە تۇسكەن مىڭنان استام قوڭىراۋدىڭ سەگىز جۇزگە جۋىعى توبەلەس, قوعامدىق ءتار­تىپ­تى بۇزۋ­مەن تىكەلەي بايلانىستى بول­عان. بۇ­گىندە مۇنداي ورتالىقتاردىڭ قو­جاي­ىندارىمەن رۇقسات ەتىلگەن كۇ­زەت­تى پايدالانۋ ماسەلەسى شەشىلىپ, عيما­رات­تىڭ ىشىندە دە, سىرتىندا دا «جەدەل نۇكتەسى» بار باقىلاۋ كامەرالا­رى ورناتىلعان. ال ادامدار كوپ شوعىر­لان­عان ورىندارداعى بەينەمونيتورينگ جۇيەسىندەگى مىڭداعان باقىلاۋ كامەرالارى دالدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى ءارى ونداعى اقپارات بىردەن ءىىد جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا ءتۇسىپ وتىرادى.

قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە باعىت­تال­عان كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىپ وتىر­عانىمەن دە قالادا قۇقىق­ بۇ­زۋ­شى­­لىق دەرەكتەرى تولاستار ەمەس. وسى ورايدا الماتى قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى نۇرلان جازىلبەكوۆ وڭتۇستىك استانادا ادامداردى كولىكپەن قاساقانا قاعۋ وقيعاسىنىڭ سەبەپتەرىن ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى ساق­تاۋ­داعى مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. سوڭعى جىلداردا جۇرت­شى­لىق­تىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ مادەنيەت دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋى قوعامدا كەرە­عار جايتتاردىڭ ورىن الۋىنا سوق­تىرىپ وتىر. قوعامدىق ورىنداردا ءتارتىپتىڭ, تازالىقتىڭ جوقتىعىن ءجيى كورۋگە بولادى. تىپتەن, ناقتى ەرەجەسى بولا تۇرا, جولعا تالاسقان جۇر­گىزۋشىلەردىڭ ەرەگەسىپ قالاتىن سات­تەرى دە از ەمەس. بۇگىندە تۇرعىندار وزدەرى تۇراتىن قالانىڭ, تىپتەن كوشە­نىڭ تازالىعىنا, سونداي-اق قارىم-قاتىناس جاساۋداعى مادەنيەتىنىڭ دەڭ­گە­يىنەن ۇيالاتىن جاعدايعا جەتتىك, دەيدى ساراپشى. قازىرگى كەزدە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قالانىڭ قوعامدىق كەڭەسى تاراپىنان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە بىرقاتار ۇسى­نىستار دايىندالعان. سونداي-اق جەر­گىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىمەن, ونىڭ ىشىندە ميگراتسيا, تۋريستىك پوليتسيامەن بىرلەسىپ ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى قادامدار قولعا الىنىپتى. قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەردى قوعامداعى يدەولوگيا, پاتريوتيزم, تاربيە جۇمىسىنىڭ تومەندىگىمەن بايلا­نىستىرعان نۇرلان جازىلبەكوۆ قازىرگى كەزدە قوعامدىق كەڭەس جاستار جىلى اياسىندا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋ­دەنتتەرىن قوعامدىق جۇمىسقا تار­تۋ­عا باسىمدىق بەرىلگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ساراپشى ءتارتىپ بۇزۋشىلار ءۇشىن جازالاۋ تۇرلەرى مەن ايىپپۇل مولشەرى كۇشەيتىلگەنىمەن, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ مادەني دەڭگەيى كوتە­رىل­مەي قۇقىق بۇزۋ دەرەكتەرى ورىن الا بەرەتىنىن ايتادى.

قالاداعى قۇقىق بۇزۋ ارەكەتتەرىنىڭ سال­دارىن تاربيە, مادەنيەت ءارى جۇمىس­سىز­دىق ماسەلەسىمەن بايلا­نىس­تىر­عان قوعامدىق كەڭەستىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى قازىبەك شايحتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋدە ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتار قۇرۋ تاجىريبەسى ماڭىزدى. حالىقارالىق ساراپشىلار بۇگىندە كووپەراتيۆتەردى كەدەيشىلىكپەن كۇرەستەگى جانە ازاماتتاردى جۇمىسقا تارتۋداعى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرادى. «بۇۇ باس اسسام­بلەياسىنىڭ 2009 جىلعى رەزوليۋتسيا­سىن­دا كووپەراتيۆتەر ءرولىنىڭ الەۋ­مەت­تىك ىقپالداستىقتاعى, سونداي-اق كەدەي­شىلىكپەن كۇرەستەگى ماڭىزى تۋرا­لى ايتىلعان. International Co-operative Alliance دەرەكتەرى بويىنشا 2010 جىلداردىڭ وزىندە كووپەراتيۆ قوزعالىستارىنا 700 ملن ادام تار­تىلعان. سوندىقتان قازاقستان ازاماتتارىنىڭ داۋلەتتى تۇرمىسىن قام­تا­ماسىز ەتۋدە ەكونوميكالىق قاۋىم­­داستىقتارعا بىرىگۋدىڭ ىقپالى زور», – دەيدى ساراپشى. – ال مۇنداي قاۋىم­داستىقتار ەرىكتى تۇردە بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەردى بىرىگىپ شەشىپ, ماقساتتارى مەن مۇددەلەرىن تۇرعىلىقتى جەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىت­تاۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلى­بري­تا­نيا مەن گەرمانيادا سوناۋ 1860-1880 جىلداردا كووپەراتيۆتەر وداقتارعا بىرىگىپ جاتقان تۇستا يتاليا, فرانتسيا, شۆەيتساريا, بەلگيا ەلدەرىندە دە پايدا بولا باستاعان. 1980-جىلداردىڭ اياعىنا قاراي كووپەراتسيا مۇشەلەرىنىڭ سانى ەۋروپادا 2 ملن-عا جەتكەن. ال كەڭەستىك كەزەڭدەگى جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات كەزەڭىندە كووپەراتيۆتەر تۇتىنۋ تاۋارلارىن ءوندىرىپ, كەڭەستىك مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەنى بەلگىلى.

كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ماسەلەسىن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا الىپپەسىن مەڭگەرگەن ەكونوميست-عالىم ءورازالى سابدەن دە قۇپتايتىنىن ايتادى. كو­وپە­را­تيۆتەر قۇرۋدىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتا­لىپ, ەل ازاماتتارىن ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستىراتىن كەزدىڭ كەلگەنىن ايتقان عالىم سكانديناۆيا ەلدەرىندە 30-40 ادامنان تۇراتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردان ناقتى جۇمىس تالاپ ەتۋدەگى تاجىريبەسى قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءتيىمدى دەيدى.

«The Economist» دەرەكتەرى بو­يىنشا, 2025 جىلعا قاراي الماتى جاڭا تەحنولوگيالار مەن بىلىكتى مامانداردى تارتۋ بويىنشا الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ءجۇز قالانىڭ قۇرا­مى­نا ەنەتىن بولادى. «Mercer» ءومىر ساپاسىنىڭ نەگىزىندە الماتى 230 قالانىڭ اراسىنان 175-ورىندى, ال «Economist Intelligence Unit» ءومىر ساپاسى يندەكسىندە 140 مەگاپوليستىڭ اراسىنان 100-ورىندى يەلەنىپ وتىر. سونداي-اق الماتىدا بۇگىندە «اقىلدى قالا» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانى بەلگىلى. ءارى قالانىڭ 2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىندا جايلى قالا, قاۋىپسىز قالا, الەۋمەتتىك باعىتتالعان قالا سياقتى باسىمدىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, كوشەلەردە ورىن العان قىلمىستاردىڭ ۇلەسى 31 پايىزعا, جول-كولىك اپاتىنىڭ سالدارىن 100 ادامعا شاققاندا 2,3 جاعدايعا دەيىن, كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار جاساعان قىلمىستاردىڭ ۇلەس سانىن 1,7 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ قاراستىرىلعان. ياعني, جوعارىدا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بۇگىنگى قوعام ەل دامۋىنا ىقپال ەتەتىن الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار مەن قوعامداستىقتاردىڭ, سونداي-اق جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولداۋىنا مۇقتاج ەكەنىن كورەمىز.

الماتى