بەيسەنبى, 14 اقپان 2013 7:29
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسىنە توقتالا كەلىپ: «ءبىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە» دەگەن بولاتىن.
بەيسەنبى, 14 اقپان 2013 7:29
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسىنە توقتالا كەلىپ: «ءبىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە» دەگەن بولاتىن. ال, جاڭا جىل قارساڭىندا وتاندىق جەتەكشى تەلەارنالار وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ كەزىندە: «لاتىن قارپى بىزگە دۇنيە ءجۇزىنىڭ حالقىمەن, الەمنىڭ عىلىمي-بىلىمىمەن قارىم-قاتىناس ءۇشىن كەرەك. ەگەر لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋگە اقىلمەن كەلە الساق, ءبىز كومپيۋتەر تىلىنە كوشەمىز, بالالارىمىزعا جانە بىزگە ەكونوميكالىق جانە عىلىمي كەڭىستىككە ەنۋگە وڭايىراق بولادى. بۇدان قاشىپ قۇتىلا المايمىز, بۇل – كەلەشەكتىڭ تالابى. سوندىقتان, ءبىز وسىعان ۇمتىلۋعا ءتيىسپىز. بىراق, بۇل ماقساتقا ءبىز ۇلكەن سارابدالدىقپەن, بايىپتىلىقپەن كەلۋىمىز كەرەك», – دەپ اتاپ كورسەتتى.
بىردەن ايتىپ وتەيىن, قازاق ەلى جارتى عاسىر ۋاقىت بويىندا ءماجبۇرلى تۇردە قولدانىلىپ كەلگەن كيريلليتسانى قازاق تىلىنە يكەمدىرەك لاتىن الىپبيىنە اۋىستىرۋعا بايلانىستى ەلباسىنىڭ شەشىمىن ەستىگەندە, ءوز باسىم ونى اسا زور قۋانىش ۇستىندە قارسى الدىم. مۇنداي تاريحي شەشىمدى كوپتەن كۇتىپ جۇرگەن ەدىم. ويتكەنى, بارلىق سانالى عۇمىرىن قازاق ءتىلىنىڭ وركەندەۋى مەن دامۋىنا ارناعان ءتىلتانۋشى عالىم, عىلىم سالاسىنىڭ قايراتكەرى رەتىندە مۇنداي شەشىمگە كەلۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن قيىندىعىن باسىمنان وتكەردىم جانە بۇل ماسەلەنى ءبىر ادامداي جاقسى بىلەمىن. سونداي-اق, وسى ماسەلەنى ەلىمىزدە تۇڭعىش (1991 ج.) كوتەرۋشى ءتىل مامانى رەتىندە دە, ءالىپبي پروبلەماسىنا ارنالىپ وتكەن وزىمىزدەگى جانە وزگە ەلدەردەگى كوپتەگەن القالى جيىن, باسقوسۋلارعا, عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىستىم. تالاي تالقىلاۋلاردا بولدىم. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, 1993 جىلى تۇركيا مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ۇيىتقى بولىپ, ەڭ ءىرى التى تۇركى مەملەكەتىنىڭ ء(تۇركيا, وزبەكستان, قازاقستان, قىرعىزستان, ازەربايجان جانە تۇركىمەنستان) باسىن قوسقان انكاراداعى ايگىلى كونفەرەنتسياعا قازاق دەلەگاتسياسىن باستاپ بارىپ, بارشا ءتۇركى حالىقتارىنا ورتاق بولا الاتىن لاتىن ءالىپبيىنىڭ جوباسىنا قول قويۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە دە, بۇل – مەن ءۇشىن وتە ماڭىزدى وقيعا بولىپ ەسەپتەلەدى.
ەسكە سالا كەتسەك, بۇرىنعى كسرو كەڭىستىگىندە تۇرىپ جاتقان 30-عا جۋىق تۇركى حالىقتارى ءۇشىن جازۋ, الىپپە ماسەلەسى 1926 جىلدان بەرى دۇرىس شەشىمىن تابا الماي تالايلاردى تۇيىققا تىرەگەن كۇردەلى دە جاۋاپتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى ەدى. ءار كەزدە قولدانىستا بولعان (ورحون, اراب, لاتىن, كيريلل) جازۋلاردىڭ ىشىنەن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي, ءارى قولايلى, ءارى ورتاق جازۋ سايلاپ الۋعا بايلانىستى تۇركى حالىقتارى اراسىندا كەيىنگى كەزدە قايتا ءورىس الا باستاعان قوعامدىق ءۇردىستىڭ بارىسىن باعامداپ قاراساق, جۇرتشىلىقتىڭ ىقىلاس-نيەتى كوبىنە-كوپ لاتىن الىپبيىنە اۋىپ وتىرعانىن ايقىن كورەمىز. ماسەلەن, تمد كەڭىستىگىن مەكەندەيتىن تۇركى حالىقتارى ىشىندە ازەربايجان, وزبەك, تۇركىمەن, قىرىم تاتارلارى مەن گاگاۋىزدار لاتىن جازۋىن قابىلداپ, قولدانىسقا ەنگىزىپ ۇلگەردى. ال, قىرعىز, تاتار, باشقۇرت, قاراشاي, بالقار, ساقالار اراسىندا بۇل ماسەلە ءالى دە قىزۋ تالقىلانۋ ۇستىندە ەكەنى بىزگە جاقسى ءمالىم. تەك قازاقستان عانا بارلىق تۇركى ەلدەرىندە باستالىپ كەتكەن وسى ءبىر قوعامدىق ۇردىسكە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن, سارابدال سالماقپەن قاراپ, سوڭىن كۇتكەندەي سىڭاي تانىتىپ كەلگەن ەدى.
شىندىعىندا, جازۋ-سىزۋعا رەفورما جاساۋ ءار ەلدە, ءار زاماندا دا بولعان. اسىرەسە, قوعامنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە, بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىققا بايىپتى بەتبۇرىس جاساعان وتپەلى كەزەڭىندە بۇل ماسەلەنىڭ ءبىرىنشى كەزەككە شىعاتىنى تاريحتان بەلگىلى. سوندىقتان, باسقا تۇركى ەلدەرىندە باستالىپ كەتكەن بۇل قوعامدىق ۇردىستەن قازاقتاردىڭ دا سىرت قالۋى مۇمكىن ەمەس بولاتىن, وزگە تۇركى حالىقتارىنىڭ سوڭىندا بولسا دا, ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر, ءبىر ءالىپبي ماسەلەسىن شەشەتىنىمىز ءسوزسىز ەدى. ويتكەنى, جازۋ-سىزۋعا رەفورما جاساۋ – ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس, ءومىر تالابى, بولاشاعى جارقىن وركەنيەتتى ەل بولۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى. ال, ەلباسىنىڭ 1991 جىلى زيالى قاۋىم كوتەرگەن بۇل ماسەلەنى سول ۋاقىتتا ەمەس, ءدال وسى كەزدە نازارعا الۋىنىڭ سەبەبى, قوعامدىق-ساياسي فاكتورلارعا بايلانىستى بولسا كەرەك. قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, «عالىمدار نە دەيدى, جۇرتشىلىق قالاي قارايدى؟» دەپ زيالى قاۋىمنىڭ اسىقپاي ءبىر شەشىمگە كەلۋىنە, ءوزارا پىكىر تالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن سىڭايلى. قالاي دەگەندە دە, بۇعان «قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا كوشىرۋدى كوپ ۋاقىت ۇمىت قالدىرىپ, وعان الدەقانداي سەبەپتەرمەن اياق استىنان قايتا ورالدى» دەپ ءۇستىرت بولجام جاساۋعا بولمايدى. بۇل ءجايت ەلباسىن ۇنەمى مازالاپ, ويلاندىرىپ جۇرگەنى بايقالادى.
وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر نارسە – قازاق ءالىپبيىن لاتىن جازۋىنا اۋىستىرۋ تۋرالى اڭگىمە بۇگىن باستالماعانى ايقىن. ويتكەنى, بۇل ماسەلە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىسىمەن-اق, ءتىپتى, ودان دا بۇرىن ايتىلا باستاعان. العاشقى دايىندىق كەزەڭى دە وسى ۋاقىتقا تيەسىلى. وكىنىشكە قاراي, مەنىڭ كەيبىر ارىپتەستەرىم ونى بىلمەگەن, ەلەمەگەن سىڭاي تانىتادى. جاقىندا گازەتتەردىڭ بىرىنەن تۇركى كەڭەسى ىستامبۇلدا جيىن وتكىزىپ, وندا تۇركى حالىقتارىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن تالقىلاعانى جايلى حابار وقىدىم. بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان وسى جيىنعا قازاقستان اتىنان ءبىر-ەكى عالىم بارىپتى. مەنى قايران قالدىرعانى بۇل عالىمدار ەمەس, ارينە, «ولار تۇركى جۇرتىنا ورتاق 34 تاڭبانىڭ ۇلگىسىن الىپ كەلدى» دەگەن جولدار ەدى. شىن مانىندە, بۇل ماسەلە تۇڭعىش رەت 1993 جىلى ناۋرىزدىڭ 8-10-ى ارالىعىندا انكارادا وتكەن جوعارىدا ءبىز اتاعان كونفەرەنتسيادا قارالىپ, بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان وسى جيىندا ماماندار عىلىمي نەگىزدە جاسالعان, 34 ارىپتەن تۇراتىن لاتىن ءالىپبيىن قابىلداعان-دى. جانە «وسى ءالىپبي تۇركى حالىقتارىنىڭ بارىنە ورتاق, ونى ءار ۇلت ءوزىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنە وراي قاجەتىنشە وزگەرتە الادى» دەگەن كەلىسىمگە كەلگەنبىز. وعان قازاقستان اتىنان ءوزىم قول قويعان ەدىم. ەستەرىڭىزدە بولسا, ول كەزدە تۇركى جۇرتتارىنىڭ ىشىندە تەك تۇركيا عانا لاتىن جازۋىن قولداناتىن. ايتايىن دەگەنىم, انكارا كونفەرەنتسياسىندا ماقۇلدانىپ, قابىلدانعان بارلىق تۇركى جۇرتىنا ورتاق 34 ارىپتەن تۇراتىن لاتىن ءالىپبيىنىڭ ۇلگىسىن سول 1993 جىلى-اق ەلگە وزىمىزبەن بىرگە اكەلىپ, گازەتكە جاريالاعان بولاتىنبىز. ارتىنشا, عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ ءارى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق كەلىسىلگەن لاتىن ءالىپبيىنىڭ جوباسىن باسشىلىققا الىپ, قازاق ءالىپبيىنىڭ ۇلگىسىن جاساپ, عىلىمي ورتاعا ۇسىنعان ەدىك. سودان بەرى بىلۋىمىزشە, الىپبيگە قاتىستى 100-گە تارتا جوبانىڭ ۇلگىسى ازىرلەنىپتى دەپ ەستيمىز. راسىندا, قايران قالارلىق جاعداي. ءتىپتى, ەرىنبەگەننىڭ ءبارى جوبا جاساعىش بولىپ, «ونەرتاپقىشتىق شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ كەتكەن بە», دەپ ويلايسىڭ. ايتپاقشى, ەسكەرمەۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر نارسە بار. سول جولى, ياعني 1993 جىلعى انكارا كونفەرەنتسياسىنان ەلگە ورالا سالىسىمەن «كەمەل ەلگە كەمەل ءالىپبي كەرەك» دەگەن تاقىرىپپەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اتىنا اشىق حات جازىپ, ول «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ 1993 جىلعى 30 جەلتوقسانىنداعى (№52) سانىندا باسىلىمنىڭ ءۇش بەتىنە جاريالانعان ەدى. بۇل بۇكىل جۇرتشىلىققا ءمالىم. اشىق حاتتىڭ سوڭىندا تۇركى جۇرتىنا ورتاق ءالىپبيدىڭ 34 تاڭبادان تۇراتىن جوباسى قوسا بەرىلگەن. بۇدان شىعاتىنى تۇركى جۇرتىنا ورتاق ءالىپبيدىڭ ۇلگىسى بۇدان 20 جىل بۇرىن اكەلىنىپ, قالىڭ جۇرتشىلىققا بەلگىلى بولعان. ول قازىر اياق استىنان بەلگىلى بولىپ وتىرعان جايت ەمەس. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, قازاق الىپبيىنە بايلانىستى ءبىز ازىرلەگەن ۇلگى سول انكاراداعى باسقوسۋدا قابىلدانعان 34 تاڭبانىڭ نەگىزىندە جاسالعان 27 ارىپتەن تۇرادى. وندا قازاق تىلىندەگى 9 داۋىستى جانە 18 داۋىسسىز دىبىستىڭ ورنەگى بار. مۇندا انا تىلىمىزدەگى بارلىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, وسى 27 تاڭبالىق دىبىسقا سىيدىرۋعا تىرىستىق. ماسەلەن, ءبىر-بىرىنە ۇقساس «ا» جانە «ءا» داۋىستى دىبىستارىن الايىق. تۇركى تىلىندە بۇل دىبىستاردىڭ ايىرماشىلىعى اسا بايقالمايدى. قازاق تىلىندە ارىپتەردىڭ وزگەشەلىگى بار جانە ەكەۋى دە دەربەس ماعىنا بەرەتىن دىبىستار. جوبادا «ا» كادىمگى كيريلليتساداعىداي «ا» ءارپىنىڭ ورنەگىندە بەرىلسە, ۇستىنە ەكى نۇكتە قويىلعان «ا» ءارپى «ءا» بولىپ وقىلادى. بۇل ءتاسىل ەۋروپا ەلدەرى قولدانىپ جۇرگەن لاتىن ءالىپبيىنىڭ كوپشىلىگىندە بار. سول سياقتى «و» مەن «ءو», «u (ۇ)» مەن «u» ء(ۇ)» دىبىستارى تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ال, «ى» جانە «ءى» دىبىستارىنا كەلسەك, قازاق تىلىندە بۇل دىبىستار وزگەشە, مۇنداي ەرەكشەلىك قايسىبىر تۇركى تىلدەرىندە بايقالمايدى. جوبادا «ءى» كيريلل جازۋىنداعىداي توبەسىنە نۇكتە قويىلۋ ارقىلى بەرىلسە, «ى» ءارپى دە «ءى» سياقتى جاسالادى, بىراق توبەسىنە نۇكتە قويىلمايدى. ەندى «ق» مەن «ك» داۋىسسىز دىبىستارىن الايىق. كەيبىر عالىمدار بۇل دىبىستاردى ءبىر فونەمانىڭ ەكى ۆاريانتى رەتىندە قاراستىرادى. ويتكەنى, «ق»-نى ايتۋعا كەلگەندە قازاق تىلىندە دىبىستى جەتكىزۋ بارىسىندا ءتىل ارتى, ءتىل ورتاسى, ءتىل الدى ايتىلۋى قولدانىلادى. تۇركىلەردە ءتىل ارتى ايتۋ ۆاريانتى جوق. ياكي, ولار «ق» دىبىسىن ايتا المايدى. قىرعىزدار بولسا, «ق»-نى ايتقانىمەن, جازعاندا ونىڭ ورنىنا «ك»-ءنى قولدانادى. ءسويتىپ, وكىنىشكە قاراي, «ق»-دان ايىرىلىپ قالدى. مىسالى, «قىرعىز» دەپ اۋىزشا ايتقانمەن, جازعاندا «كىرگىز» دەپ تاڭبالايدى. ال, ءبىزدىڭ جوبادا «ق» ءارپى «ك» ارپىنە ۇقسايدى, بىراق ۇستىنە دياكريتيكا قويۋ ارقىلى بەرىلەدى. ەندىگى ءبىر اتاپ وتەتىن ماسەلە «ڭ» دىبىسىنا بايلانىستى. تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىندە بۇل دىبىس مۇلدە جوق. مىسالى, ازەربايجاندار «تاڭ»-دى «تان» دەپ دىبىستايدى. ال, قازاق تىلىندە بۇل دىبىس دۇرىس ايتىلىپ, دۇرىس جازىلماسا, ءسوزدىڭ دە, سويلەمنىڭ دە ماعىناسى مۇلدەم وزگەرىپ كەتەدى. وسى ءارىپتىڭ لاتىن جازۋىندا قولدانىلۋىنىڭ بىرنەشە ۆاريانتى ۇسىنىلىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ ۇسىنعان جوبادا «ڭ» ءارپى توبەسىنە يرەك سىزىق قويۋ ارقىلى جازىلعان. مۇندا ەرەكشە نازار اۋداراتىن ءبىر نارسە, قازاقستاندا جۇرتشىلىق نازارىنا ءبىز جاساعان جوبا وزگە ۇلگىلەرگە قاراعاندا بۇرىنىراق ۇسىنىلعان. ونىڭ ۇستىنە كوپ ۋاقىت تالقىلاۋلاردان ءوتىپ, بىرقاتار تۇزەتۋلەر دە ەنگىزىلگەن. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «قازاق اقپارات اگەنتتىگى» ۇلتتىق كومپانياسى (اگەنتتىكتىك قازاق ءبولىمى باسشىسى, قارىمدى قالامگەر جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى مىرزانىڭ باستاماسىمەن) مەملەكەتتىك تىلدە دايىنداعان ءوز اقپاراتتارىن شەتەلدەردە تۇراتىن (مالىمەت بويىنشا, قازاقتار الەمنىڭ 48 ەلىندە تۇرادى) قازاق جۇرتشىلىعىنا ارناپ لاتىن جازۋىمەن تاراتۋدى قولعا العان بولاتىن. بۇل لاتىن جازۋىنىڭ نەگىزىنە وسى ءبىز جاساعان نۇسقانىڭ قالاپ الىنۋى دا كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك.
ارينە, بۇگىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋدەگى ارىپتەردى تاڭبالاۋ ماسەلەسى جونىندە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ پىكىرى بىركەلكى ەمەس. ءتىپتى, اقىرى ءالىپبي اۋىستىرادى ەكەنبىز, ءتول جازۋىمىز ورحون ءالىپبيىنە كوشەيىك, توتە جازۋعا (ا.بايتۇرسىن ۇلى جاساعان) قايتا ورالايىق نەمەسە لاتىنشاعا كوشپەي-اق كيريلليتسانىڭ ءوزىن نەگە رەفورمالاپ, وزىمىزگە ىڭعايلى ەتىپ جاساپ الماسقا دەگەن ۇسىنىستاردىڭ دا بولعاندىعىنان حاباردارمىز. بۇعان مەنىڭ ءۋاجىم مىناداي: كيريلليتسانىڭ سلاۆيان جازۋى ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, ونى الەمدەگى سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءبارى بىردەي قولدانا بەرمەيدى. بۇگىنگى كۇندە ەۋروپاداعى كوپتەگەن سلاۆيان مەملەكەتتەرى ءىس-قاعازدارىن لاتىن جازۋىمەن ءجۇرگىزەدى. وسى تۇستا ءبىر ماسەلە, سلاۆيان تەكتى حالىقتاردىڭ اراسىندا رۋحاني تۇتاستىقتىڭ دا شامالى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. قىسقاسى, كيريلليتسانىڭ دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كەمشىلىگى شاش-ەتەكتەن. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى.
ەكىنشىدەن, جوعارىدا اتاعان جايتتەرگە قوسا كيريلليتسا جىل العا وزعان سايىن وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ءتيىستى دارەجەدە اتقارا الماۋدا. قازىرگى كەزدە رەسەي عالىمدارى اراسىندا دا جاھاندانۋمەن بايلانىستى ءبىر كەزدەرى ورىس ءالىپبيىنىڭ دە لاتىن قارپىنە كوشۋ ىقتيمالدىعى تۋرالى ءسوز بولا باستادى.
ۇشىنشىدەن, بۇگىنگى تۇركى حالىقتارى قولدانىپ جۇرگەن كيريلل جازۋىندا ايىرماشىلىقتار وتە كوپ. سەبەبى, كەزىندە بۇل جازۋدىڭ بىزدەرگە تەك قارىپتىك بەلگىلەرى, تاڭبالانۋى عانا ۇسىنىلدى. ال ءار حالىق ءوزىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس كەيبىر ارىپتەردىڭ ۆاريانتتارىن وزدەرى جاساپ الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇركى قاۋىمداستىعىن بىلاي قويعاندا, بۇرىنعى كسرو-دا جاسايتىن وتىز شاقتى تۇركى حالىقتارى مەن ۇلىستارىنىڭ ءوزى باسىن بىرىكتىرە المادى. كەرىسىنشە, ولار ءبىرىنىڭ جازعانىن ەكىنشىسى ەركىن وقىپ تۇسىنە المايتىنداي جاعدايعا كەلىپ, جازۋ ارقىلى ءوزارا جاقىنداسۋدىڭ ورنىنا, جىراقتاي ءتۇستى. ءسويتىپ, سىرتقى كۇشتەردىڭ و باستا كوزدەگەن تۇركىلەردىڭ باستارىن بىرىكتىرمەۋ جوسپارى ءوز ميسسياسىن تولىعىمەن ورىنداپ شىقتى. ەندى, ورحونعا نەمەسە توتە جازۋعا نەگە كوشپەيمىز دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, تەك قارىپ اۋىستىرۋ, بىلايشا ايتقاندا, ءبىر تاڭبانىڭ ورنىنا ەكىنشى ءبىر تاڭبانى الۋدا ەمەس, قازاق جازۋىنىڭ ءالىپبيىن وزگەرتۋ ارقىلى تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىن (ماسەلەن, دىبىس قۇرامىن, بۋىن جۇيەسىن, ريتوريكاسىن, ورفوگرافيا جانە ورفوەپيا جۇيەسىن ساقتاۋ) قاجەتتىلىگىندە بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, جازۋ الماستىرۋ تەك ءتىل ساياساتىمەن بايلانىستى شارۋا عانا ەمەس, ەكونوميكا مەن دەموگرافيالىق جاعدايعا دا, قوعامدىق-الەۋمەتتىك, رۋحاني-مادەني ماسەلەلەرگە دە, ءتىپتى, ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق ۇردىسىنە دە قاجەتى زور ماسەلە. ايتالىق, باسقا تۋىستاس تۇركى حالىقتارى لاتىن جازۋىنا كوشىپ جاتقاندا, قازاقتاردىڭ ولاردان بولەكتەنىپ ورحون نەمەسە توتە جازۋمەن جالعىز قالىپ قويۋى – بۇكىل تۇركى قاۋىمداستىعىنان, ولاردىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىنەن قول ءۇزىپ, وقشاۋلانۋىمەن بىردەي بولىپ شىعادى. سوندىقتان, بىزگە ورحونعا كوشەيىك, توتە جازۋعا ورالايىق دەگەن ەشكىمگە قاجەتى جوق ۇسىنىستار توڭىرەگىندە پىكىر-تالاستى قايتا قوزداتىپ, وربىتكەننەن گورى, ەلباسى ايتقانداي, لاتىنشاعا كوشۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ, كەشەۋىلدەتپەي ءبىر توقتامعا كەلەتىن ۋاقىت بولدى دەپ ەسەپتەيمىز. قازاق ەلى تاڭداۋدان دا, تالعاۋدان دا وتكەن سياقتى. ەندى, تەك لاتىن الىپبيىنە ۋاقىت ۇتتىرماي كوشۋ جونىندە, ياعني لاتىنشاعا قالاي وتەمىز, قانداي ۇلگى-جوبالارعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى اۋىزبىرلىكتە جۇزەگە اسىرساق, ۇلكەن ابىروي بولار ەدى.
ءابدۋالي قايداروۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق
عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.