ناريمان تورەعاليەۆ: ءوڭىردىڭ الەۋەتى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى

– ناريمان تورەعالي ۇلى, جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايى دا تۇگەسىلدى. بۇل وتكەندى قورى­تىندىلاپ, جاڭا جوسپار قۇرۋعا جەتكىلىكتى ۋاقىت قوي. 2025 جىل باتىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن جامان بولماعان سياقتى...

– ءيا, كەيىنگى جىلدارى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ ديناميكاسى تۇراقتى. ينۆەستيتسيا كولەمى ارتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كۇشەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپ­تىڭ ءورىسى كەڭەيدى. ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ جولدا­ۋىن­­دا ايقىندالعان سترا­تە­گيالىق مىن­دەتتەر وڭىرلىك دەڭگەي­دە ناقتى جوبالار مەن جۇيەلى ءىس-شا­رالار ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىر.

وتكەن جىلى وبلىس ەكونو­مي­كا­سىنىڭ نەگىزگى سالالارى بو­يىنشا تۇراقتى وسىمگە قول جەت­كىزدىك. ءسوزىم جالاڭ بولماس ءۇشىن كەيبىر ساندارعا توقتالا كەتە­يىن. بىلتىر وبلىستىڭ وڭدەۋ ونەر­كاسىبىندە ءونىم كولەمى 112,2 پايىزعا ءوسىپ, 379,7 ملرد تەڭگەنى قۇ­رادى. اۋىل شارۋاشىلىعى­نىڭ جالپى ءونىم كولەمى 102,8%-عا ارتىپ, 319,9 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بۇل كورسەتكىشتەر – جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلار. بىرىنشىدەن, ءوندىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايۋى سالىق تۇسىمدەرىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن, تۇراقتى جۇمىس ورىندارى كوبەيەدى. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق ءوسىم اۋىلداردا مەكتەپ, مەديتسينا, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارىن سالۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا, جاستاردىڭ تۋعان جەردە تۇراقتاپ قالۋىنا ىقپال ەتەدى.

– ينۆەستيتسيا دەمەكشى, مەملەكەت باسشىسى ەكونومي­­كا­عا قارجى تارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. اسىرەسە اكىمدەردىڭ بيۋدجەت قاراجاتى­نا سەنىپ وتىرا بەرمەي, الىس-جا­قىننان ينۆەستيتسيا تارتۋ ­قا­جەتتىگىن ايتتى. ءبىزدىڭ وڭىردە بۇل ءىس قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

– پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا وڭدەۋ سالالارىنا قارجى تارتۋ ارقىلى جاڭا ينۆەستيتسيا­لىق كەزەڭدى باستاۋ ماڭىزدى ەكەنى اي­تىلدى. وڭىردە بۇل باعىتتاعى جوسپارىمىز اۋقىمدى. بىلتىر تىكەلەي شەتەلدىك كاپيتالدى تار­تۋ ماقساتىندا چەحيا, رەسەي, يران, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا ەل­دەرىنە بارىپ, الەۋەتتى ينۆەستور­لارمەن كەلىسسوز جۇرگىزدىك. ناتي­جەسىندە ونەركاسىپ, قۇرىلىس, مەديتسينا, ەنەرگەتيكا مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جالپى قۇنى 1 ترلن تەڭگە بولاتىن جوبالار بويىنشا مەموراندۋمعا قول قويىلدى.

ماسەلەن, قىتاي ينۆەستورلارىمەن بىرلەسىپ «Batys POWER» كومپانياسى گاز تۋربينالى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ بو­يىنشا 386 ملرد تەڭگەنىڭ جو­با­سى قولعا الىندى.

سونىمەن قاتار «Zhaik Pet­ro­leum LTD» كومپانياسى مەن ­قىتاي­دىڭ «Foshan City Construc­tion Engineering Co» كومپانياسى قۇنى 78 ملرد تەڭگەنىڭ جوباسى اياسىندا جىلىنا 130 مىڭ توننا مەتانول ءوندىرۋ زاۋىتىن سالۋدى باستادى.

قىتايدىڭ «Chengtian Runkang Pharmaceutical» كومپانياسى «كيىك ەتىن قايتا وڭدەۋ» جوباسى بويىن­شا 4,2 ملرد تەڭگە قارجىعا ەت كوم­بيناتىن سالادى. جاڭا ءوندىرىس ور­نىنىڭ قۇرىلۋى, باسقا دا ءتيىمدى تۇس­تارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءوڭىر ءۇشىن وزەكتى ماسەلە – اقبوكەندەر ­سانىن رەتتەۋگە, جا­يىلىم جەرلەردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«ASAR Biotech» جشس فارما­تسەۆ­تيكالىق پرەپاراتتار شىعا­راتىن زاۋىت سالادى. بۇگىندە كاسىپ­ورىن قۇرىلىسىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى باستالدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 30,9 ملرد تەڭگە.

رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «كراس­نايا زۆەزدا» كومپانياسى ورال قا­لا­سىنداعى كارىز جۇيەسىن تازارتۋ نىسانى قۇرىلىسىن جوبالاۋدى باستادى. ال ءساتيموللا كەن ورنىندا كالي تىڭايتقىشتارىن ءوندىرۋ جوباسىنىڭ قۇنى 1,6 ترلن تەڭگەگە باعالاندى.

2023 جىلدان بەرى نەگىزگى كا­پيتالعا 2,3 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, جالپى قۇنى 165,5 ملرد تەڭگەنىڭ 91 جوباسى ىسكە قوسىلدى. وسىلايشا, كەيىنگى 3 جىلدا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. ماسەلەن, 2023 جىلى ناقتى كولەم يندەكسى – 675,2 ملرد تەڭگە, 2024 جىلى – 750 ملرد تەڭگە, 2025 جىلى 874,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ال بيىل 1 ترلن 51 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

– وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى لوكوموتيۆتەرىنىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى عوي. بۇل باعىتتا نە جاڭالىق بار؟

– دۇرىس ايتاسىز, اۋىل شارۋا­شىلىعى – ءوڭىر دامۋىنىڭ باس­تى درايۆەرى. بۇگىندە وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 40 پايىزدان استامى اۋىلدا تۇرادى. ءتورت تۇ­لىگىن تۇلەتىپ, اتاكاسىپكە بەت بۇر­عاندار از ەمەس. بۇعان ايماقتىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىگى دە تو­لىق مۇمكىندىك بەرەدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە وسى سالاداعى جال­پى ءونىمنىڭ 60 پايىزى مال شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى.

رەسپۋبليكاداعى ەتتى با­عىت­تاعى ءىرى قارا مالدىڭ 42 پايى­زى ءبىزدىڭ وڭىردە شوعىرلانعان, ال ءىرى قارا سانى جونىنەن ەل كولەمىندە ەكىنشى ورىندامىز. كەيىنگى 3 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لا­سىندا باسىمدىق بەرىلگەن 12 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى قار­جىلاندىرۋعا بيۋدجەتتەن 16,3 ملرد تەڭگە باعىتتالدى. بىلتىر سالاداعى ينۆەستيتسيا كولەمى 2 ەسە ءوسىپ, 52,3 ملرد تەڭگەنى جانە ونىمدەردى قايتا وڭدەۋگە تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2,5 ەسە ءوسىپ, 7,1 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. الداعى 3 جىلدا جالپى قۇنى 64,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 44 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. بيىلدىڭ وزىندە جالپى قۇنى 17,6 ملرد تەڭگە بولاتىن 28 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2023–2024 جىلدارى رەس­­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 9,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, جىلىنا 13,8 مىڭ توننا ءسۇت وندىرەتىن 5 تاۋار­لى-ءسۇت فەرماعا قولداۋ كور­سە­تىلدى. وسى جانە وزگە دە ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالار ناتيجەسىندە ءوڭىردى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتۋ دەڭگەيى 39 پايىزعا جەتتى. الايدا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءونىم كولەمىمەن عانا ولشەنبەيتىنى تۇسىنىكتى. بۇل سالادا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە ايرىقشا ماڭىزعا يە. وسى ورايدا ەپيزووتيالىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. كەيىنگى جىلدارى وبلىستا 70-كە جۋىق ۆەتەريناريا پۋنكتى مەن مال قورىمى سالىندى, بۇل جۇمىس جۇيەلى جالعاسادى. ويتكەنى مال ساۋ بولسا, ءونىم دە ساپالى, حالىق تا قاۋىپسىز.

ەگىس القاپتارىن ءارتاراپ­تان­دىرۋ دا ماڭىزدى. ماسەلەن, كەيىن­گى ءۇش جىلدا بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردىڭ كولەمى 12 ەسە ارتتى. بۇل داقىلداردى عىلىمي نەگىزدە ەنگىزۋ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ءارى تۇراقتى دامۋىنا بەرىك نەگىز قالايدى.

وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن 23 كا­سىپ­ورىن تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بىل­تىر قايتا وڭدەۋ ۇلەسى 67 پا­يىزدى قۇراسا, بيىل بۇل كور­سەت­كىشتى 70 پايىزعا جەتكىزۋ مىن­دەتى قويىلدى. اۋىل ەكونوميكاسىن دامىتۋدا «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى دا ماڭىز­دى ءرول اتقارادى. باعدارلاماعا قاتىسقان جەكە كاسىپكەرلەر مەن 109 كووپەراتيۆتىڭ 1 400-دەن اسا جوباسى قارجىلاندىرىلىپ, 1 797 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. قا­تىسۋشىلاردىڭ ونىمدەرىن وت­كى­زۋ ماقساتىندا ءىرى كومپانيا­لارمەن زاكىرلىك كووپەراتيۆتەر ارقىلى ارىپتەستىك ورناتىلدى. 2024 جىلى «اۋىل اماناتى» باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە وندى­رىلەتىن ونىمدەردى ءىرى مۇناي وڭ­دەيتىن «قاراشىعاناق پەترولەۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كومپانياسىنا وتكىزۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇگىندە قپو قىزمەتكەرلەرىنىڭ تاماقتانۋىن ۇيىمداستىرۋعا جالپى سومماسى 1 ملرد تەڭگەگە 568,2 توننا كوكونىس, 184,5 توننا ەت, 14,5 توننا ءسۇت ونىمدەرى, 5,8 ملن دانا جۇمىرتقا وتكىزىلدى. جالپى العاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قولعا الىن­عان بۇل كەشەندى ءىس-شارالار ءوڭىر ەكونوميكاسىن نىعايتىپ قا­نا قويماي, اۋىلدىڭ الەۋەتىن ارت­­­تى­رۋعا, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاق­­سارتۋعا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان.

– قازىر سۋ تاپشىلىعى الەم­دىك ماسەلەگە اينالدى. پرەزيدەنت تە سۋ ماسەلەسى ايماقتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەسكەرتتى عوي.

– دۇرىس ايتاسىز, مەملەكەت باسشىسى قىزىلوردادا وتكەن ۇلت­تىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا دا سۋ ماسەلەسىمەن جۇيەلى اينالىسۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. سۋ – تىرشىلىك ءنارى, سۋ شارۋاشىلى­عى – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزى. كەيىنگى جىلدارى وڭىردە سۋارمالى جەر كولەمى ۇلعايدى. 2024 جىلى 10,1 مىڭ گەكتار بولسا, بىلتىر 12,4 مىڭ گەكتارعا ارتتى. ونىڭ 94 پايىزىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسى قولدانىلادى. سۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىر­تۋ – ماڭىزدى مىندەت. 2024–2028 جىلدارعا ارنالعان سۋ شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوس­پارىنا وبلىس بويىنشا 127 ءىس-شارا ەنگىزىلىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وڭىر­دە جالپى ۇزىندىعى 185 شاقىرىم­دى قۇرايتىن ءۇش ماگيسترالدى كانالدى قايتا جاڭعىرتۋ باستالعان ەدى. بۇگىنگى تاڭدا 2 كانالداعى جۇمىستار تولىق اياقتالدى. جو­بالار جايىق وزەنىنىڭ سول جا­عا­لاۋىنداعى 350 مىڭ گەك­تارعا دەيىنگى جايىلىمدى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى اينالىمىنا ەنگى­زۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامى­تۋعا بەرىك نەگىز. سونىمەن قاتار 2024 جىلى 1 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 10 سۋقويماسىنا قايتا جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلدى. الدا تاعى 14 سۋقويماسى جوندەلەدى. بىلتىر ۇزىندىعى 192 شاقىرىم بولاتىن جانىبەك سۋارۋ-سۋلاندىرۋ جۇيەسىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسى باستالدى. سۋدى ۇتىمدى ءارى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا كەيىنگى ءۇش جىلدا وڭىردە جالپى ۇزىندىعى 303 شاقىرىم ماگيسترالدىق كانالدار مەحانيكالاندىرىلعان تازارتۋدان ءوتتى, بيىل تاعى 150 شاقىرىم سۋ ارناسى تازارتىلادى.

– باتىس قازاقستان وبلى­سىنداعى ءساتتى جوبانىڭ ءبىرى – ءوزى­ڭىز مۇرىندىق بولعان «قالادان – اۋىلعا» باعدارلاماسى سياقتى. بۇل باستامانىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قالاي؟

– 2024 جىلى ىسكە قوسىلعان «قالا­دان – اۋىلعا» جوباسى قىس­قا مەرزىم ىشىندە-اق اۋىل تۇرعىن­دارى مەن قونىس اۋدارۋشىلار تارا­پىنان كەڭ قولداۋ تاپتى. «Egemen Qazaqstan» گازەتى دە وسى تا­قىرىپتى بىرنەشە رەت جازىپ, نا­سيحات جاسادى, كوپ راحمەت! بۇگىنگى ەسەپ بويىنشا جوبا اياسىندا 205 وتباسى, 1 مىڭنان اسا ادام قالادان اۋىلعا كوشتى. ونىڭ 623-ءى – بالا. قونىس اۋدار­عان وتباسىنىڭ بارلىعىنا دا باس­پانا بەرىلدى. 223 ازامات تۇراق­تى قىزمەتكە ورنالاسىپ, اۋىل­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­مۋىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ولار­دىڭ ارا­سىندا دارىگەر, مۇعالىم, وزگە دە قاجەتتى سالا ماماندارى, سونى­­مەن قاتار «اۋىل اماناتى» ارقىلى ءوز كاسىبىن اشقاندار دا بار. ايتا كەتكەن ءجون, باعدارلاماعا وزگە ءوڭىر تۇرعىندارى دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, وبلىسىمىزدىڭ ەلدى مەكەندەرىندە تۇراقتاندى. وسى جوبا ارقىلى اۋىلداعى كادر تاپ­شىلىعىن, جابىلۋدىڭ الدىن­دا تۇرعان بىرنەشە مەكتەپتىڭ ماسە­لەسىن شەشتىك. بۇگىندە بۇل باستامامىز وزگە وبلىستارعا دا ۇلگى رەتىندە ۇسىنىلدى.

ءوڭىر حالقىن باسپانامەن قام­تۋ – مەملەكەت ساياساتىنىڭ باسىم باعىت­تارىنىڭ ءبىرى. 2023 جىل­دان بەرى وبلىستا تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىنا 63 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 3 698 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى. كە­يىن­­گى 3 جىلدا اۋدان ورتالىقتا­رىن ­قوس­­پاعاندا, اۋىلداردا 1 733 وت­­باسى باسپانالى بولدى.

– وڭىردە الەۋمەتتىك سالاعا, سونىڭ ىشىندە وسال توپتارعا كو­مەك, كوزقاراس قالاي؟

– «بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەن دانالىق بار. ءبىز دە الەۋ­مەت­تىك ساياساتتى جۇزەگە اسىر­عان­دا ءدال وسى ۇستانىمعا سۇيە­نە­مىز. كەيىنگى ءۇش جىلدا بۇل باعىت­­تاعى جۇيەلى مەملەكەتتىك قول­داۋ ناتيجەسىندە وڭىردە اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار ازايىپ, كۇنى بۇگىنگە وبلىس تۇر­عىن­دارىنىڭ 1,1 پايىزى عانا جاردەماقى الادى. بىلتىر وڭىردە 30 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلسا, ونىڭ 19,1 مىڭى – اۋىل تۇرعىندارى.

الەۋمەتتىك قولداۋ جۇمىس­پەن قامتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ەرەك­شە نازاردى قاجەت ەتەتىن ازا­ماتتارعا دا جان-جاقتى جاعداي جاسا­لىپ وتىر. مۇگەدەكتىگى بار تۇل­عالارعا مەديتسينالىق كو­مەك ۇسىنىپ, قوعامعا بەيىمدەۋ ماقساتىندا 150 ورىندىق زاماناۋي وڭالتۋ ورتالىعى, سونداي-اق سپورت كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى.

حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ – باستى باسىمدىقتىڭ ءبىرى. كەيىنگى ءۇش جىلدا وبلىستا جاڭا 121 الەۋمەتتىك نىسان سالىندى. ونىڭ 52-ءسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ, 30-ى – ءبىلىم, 24-ءى – سپورت, 15-ءى مادەنيەت سالاسىنا تيەسىلى.

پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىر­ماسىمەن ىسكە اسقان «اۋىلدا دەن­ساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلت­تىق جوباسى اياسىندا وبلىستا 50 مەديتسينالىق نىسان پايدالا­نۋ­عا بەرىلىپ, قويىلعان مىندەت تو­لىق ورىندالدى. بۇگىندە قازتالوۆ ­جانە ءبورلى اۋداندارىندا اۋدان­ارا­لىق اۋرۋحانالاردىڭ قۇرى­لىسى ءجۇرىپ جاتىر. سالاداعى كادر تاپشىلىعىن ازايتۋ ماسە­لەسى وزەكتى كۇيىندە. جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس ورناتىپ ءارى الەۋمەتتىك قولداۋدى كۇشەيتكەن­نىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى ءۇش جىل­دا وڭىرگە 450 دارىگەر مامان تار­تىل­دى, ونىڭ 239-ى اۋىلعا جىبەرىل­دى. مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نى­عايتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىن­دى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ين­فراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا 10 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 1 094 زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق ساتىپ الىندى. بۇل مەديتسينا­لىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى.

ءبىلىم سالاسىندا دا وڭ وزگەرىس از ەمەس. 2023 جىلدان بەرى وبلىستا 30 جاڭا مەكتەپ سالىندى. ونىڭ 9-ى «كەلەشەك مەكتەپتەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا بوي كوتەردى. جاڭا ءبىلىم وشاقتارىنىڭ 22-ءسى اۋىل­دا اشىلدى. سەبەبى اۋىلعا جاعداي جاساۋ – اۋىل بالالارىنا قالا وقۋشىلارىمەن تەڭ مۇمكىندىك بەرۋ دەگەن ءسوز. اتقارىلعان جۇ­يەلى جۇمىس ناتيجەسىندە وڭىردە 11 اپاتتى, 6 ءۇش اۋىسىمدى جانە ­12 بەيىمدەلگەن مەكتەپ عيمارا­تى­­نىڭ ماسەلەسى تولىق شەشىلدى. بيىل ­وبلىستا 8 جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.

ۇلتتىق قۇرىلتايدا «مەملە­كەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق باعدارىنىڭ ءبىرى – مادەنيەت پەن ونەر. سەبەبى قوعامنىڭ ساناسى جاڭعىرماسا, رەفورمالار ويداعىداي ناتيجە بەرمەيدى», دەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى رۋحانيات ماسەلەسى­نە ايرىقشا ءمان بەرۋدى تاپسىردى. بۇل سالا دا ءبىزدىڭ نازارىمىزدان تىس قالعان ەمەس. كەيىن­گى ءۇش جىلدا وبلىستا 15 مادە­نيەت ءۇيى مەن مادەني-سپورت­تىق كەشەن پايدالانۋعا بەرىلدى. «قازاق­ستان حالقىنا» قوعامدىق قورى­نىڭ قولداۋىمەن اۋىلداردا 25 كىتاپحانا جاڭعىرتىلدى. ولار­دىڭ كىتاپ قورى 20 مىڭنان اسا كىتاپپەن تولىقتى. ونىڭ سىرتىندا 2 اۋداندىق كىتاپحاناعا جاڭا عيمارات سالىندى. حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترى مەن ا.وستروۆسكي اتىن­داعى ورىس دراما تەاترىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى اياقتالۋعا تاياۋ. 2023–2025 جىلدارى وبلىس­تا 24 سپورت نىسانى پايدالانۋعا بە­رىلدى. بۇگىندە وبلىستىڭ بارلىق اۋدان ورتالىعى زاماناۋي دەنە­شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەن­دەرىمەن قامتىلعان.

– باتىس قازاقستان وبلىسىندا ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى اۆتوكولىك جولدارىنىڭ ساپاسى ەدى. كەيىنگى كەزدە بۇل باعىتتا دا ىلگەرىلەۋ بار سياقتى.

– ءيا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ قولداۋى ارقاسىندا وڭىر­دە كولىك-لوگيستيكا سالاسى سەر­پىندى دامىپ كەلەدى. 2023–2025 جىلدارى «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى جانە «اۋىل – ەل بەسىگى» باع­دارلاماسى اياسىندا وبلىسقا 258,5 ملرد تەڭگە بولىنسە, وسى قارا­جات ەسەبىنەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى 1 542 شا­قىرىم اۆتوكولىك جولى جوندەۋ­دەن ءوتتى. سونىڭ ىشىندە جالپى ۇزىندىعى 560 شاقىرىم بولاتىن 56 ەلدى مەكەندە كىرەبەرىس جول جون­دەلدى. اسىرەسە تالاي جىلدان بەرى جول ازابىن تارتىپ كەلگەن قاز­تالوۆ, جانىبەك, بوكەي ورداسى اۋدان­دا­رىنىڭ تۇرعىندارى مەملەكەت قام­­قورلىعىن ەرەكشە سەزىندى. وسى­لاي­شا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىرماسى تولىق جۇزەگە اسىرىلدى.

باتىس قازاقستان – ەلىمىزدىڭ شەكاراسىندا تۇرعان ءوڭىر. ترانزيت­تىك الەۋەتتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا قازاقستان – رەسەي شەكاراسىن­داعى اۆتوكولىك وتكىزۋ پۋنكتتەرىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى دا باستالدى. بىلتىر «سىرىم» پۋنكتىن جاڭعىرتۋ قولعا الىنسا, بيىل «تاسقالا» جوباسى ىسكە اسىرىلادى. سول ارقىلى ينفراقۇرىلىم تولىق جاڭارىپ, زاماناۋي باقىلاۋ جانە راسىمدەۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى. بۇل وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ, شەكارادان ءوتۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە بىلتىردان باستاپ وبلىس اۋماعىندا 4 تەمىر­جول ۆوكزالى جاڭارتىلىپ جاتىر. ولاردىڭ بەرىسى ەلۋ جىلداي بۇرىن سالىنسا, ءارىسى عاسىر بۇرىن بوي كوتەرگەن.

– ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىن­دە كوممۋنالدىق جۇيەلەردىڭ توزۋىنان ءتۇرلى اپات بولىپ جاتقانىن ەستيمىز. وبلىستاعى احۋال قالاي؟

– ءيا, كوممۋنالدىق ينفراقۇ­رى­لىمنىڭ توزۋى – بۇكىل ەل ءۇشىن ورتاق ءارى كۇردەلى ماسەلە. سوعان قاراماستان وبلىستا سۋ, كارىز جانە جىلۋ جۇيەسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭار­تىلىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن, پاي­دالانۋ مەرزىمى 60 جىلدان اسقان جانە بۇعان دەيىن مۇلدە جون­دەۋ جۇرگىزىلمەگەن نىسان­دارعا باسىمدىق بەرىلدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا 10,5 ملرد تەڭگەگە 4 ءىرى كارىز-سورعى ستانساسى تولىق جاڭ­عىرتىلىپ, 320 مىڭ تۇرعىن سە­نىمدى كارىز جۇيەسىمەن قامتىل­دى. جۋىردا تاعى 2 كارىز-سورعى ستانساسى­نىڭ رەكونسترۋكتسيا­سى اياقتالىپ, 90 مىڭنان اسا ابونەنت تۇراقتى سۋ بۇرۋ جۇيەسىنە قوسىلادى.

جالپى ۇزىندىعى 11 شاقى­رىم 2 جىلۋ ماگيسترالى تولىق جاڭ­­عىرتىلدى. سونداي-اق 2 جاڭا قا­زاندىق ىسكە قوسىلدى. ورال قالا­سىنىڭ جىلۋ ەلەكتر ورتا­لىعىندا ­3 ملرد تەڭگەگە گرادير­نيا تولىق ­اۋىستىرىلىپ, ەكولو­گيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى شەشىم قابىلداندى. سونىڭ ارقاسىندا جايىق وزەنىنەن الىناتىن تەح­نيكالىق سۋ كولەمى جىلىنا 4 ملن تەكشە مەترگە ۇنەمدەلدى. وتكەن جىلى جالپى قۇنى 21,6 ملرد تەڭگەگە سۋ قۇبىرى جەلى­­لە­رى مەن ورال جەراستى سۋ كوزدەرىن رەكونسترۋك­تسيالاۋ جوباسى باستال­دى.

ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالا­سىندا كەيىنگى ءۇش جىلدا جالپى قۇنى 10,3 ملرد تەڭگەنى قۇ­رايتىن 12 جوبا جۇزەگە استى. ونىڭ ىشىندە جارتى عاسىرعا جۋىق پاي­دالانىلعان 6 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى جاڭارتىلىپ, 2 جاڭا قوسالقى ستانسا مەن 2 وندى­رىستىك-جوندەۋ بازاسى سالىندى. سونىمەن قاتار 1960 جىلى ىسكە قوسىلىپ, كەيىنگى 10 جىل بويى جۇمىس ىستەمەگەن تۋربواگرەگاتتىڭ جاڭعىرتىلۋى ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولدى. ناتيجەسىندە ستانسا قۋاتى 12,5 مۆت-قا ءوسىپ, 58 مۆت-قا جەتتى. ورال قالاسىن ەلەكتر قۋا­تىمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا HITACHI تۋربي­ناسىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگى­زىل­دى. ءسويتىپ, تۋربينا قۋاتى تاعى ­28 مۆت-قا ارتتى.

ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم­دى دامىتۋ باعىتىنداعى جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 2023–2025 جىلدارى 127 اۋىلدىق ەلدى مەكەن تازا اۋىزسۋمەن قامتىلىپ, 28 اۋىلعا تابيعي گاز تارتىلدى. بۇ­گىن­دە وبلىستىڭ سۋمەن جانە كو­گىلدىر وتىنمەن قامتىلۋ دەڭگەيى نەگىزىنەن تولىق شەشىلدى دەۋگە بولادى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى اياسىندا ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. 2023–2025 جىلدارى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 15 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى ءبولىنىپ, 1 مىڭعا جۋىق ارنايى تەحنيكا ساتىپ الىندى. اتاپ ايتساق, توتەنشە جاعدايلار جانە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنە – 412, ورمان مەكەمەلەرىنە – 123, كوممۋنالدىق كاسىپورىندارعا – 58, ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنا – 190, ۆەتەريناريا قىزمەتىنە – 149, سونداي-اق «باتىس يرريگاتسيا» مەكەمەسىنە 24 زاماناۋي تەحنيكا تابىستالدى.

– پرەزيدەنت 2026 جىلدى «تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى» دەپ جاريالادى. بۇل باعىتتى دامىتۋ ءۇشىن قانداي جوسپار بار؟

– قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى­نىڭ بۇل باستاماسى – ەلىمىزدى تسيفرلىق دەرجاۆاعا اينالدىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. ويتكەنى تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان قازىرگى تاڭدا كوشتەن قالۋدىڭ سالدارى اۋىر بولاتىنىن قاي-قايسىمىز دا تەرەڭ تۇسىنگەنىمىز ابزال.

بۇگىندە وبلىستاعى ەلدى مە­كەن­دەردىڭ 90%-ى ينتەرنەتكە قول جەت­كىزىپ وتىر. حالىق سانى 50-دەن تومەن اۋىلداردى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن OneWeb سپۋتنيك ستانسالارى ورناتىلىپ جاتىر. سونداي-اق 5G ستاندارتىنداعى 77 بازالىق ستانسا ىسكە قوسىلدى.

«Smart City» تۇجىرىمداماسى­نا سايكەس 2024 جىلدىڭ قورىتىن­دىسىندا ورال قالاسى «ۇزدىك بەس اقىلدى قالانىڭ ءبىرى» دەپ جاريالاندى. وبلىسىمىزدا كوپتەگەن سالادا جاساندى ينتەللەكت فۋنكتسياسى قوسىلىپ جاتىر. مىسالى, «ikomek109» بىرىڭعاي call-ورتالىعىندا قوڭىراۋلارعا رو­بوت اۆتوماتتى تۇردە جاۋاپ بە­رەدى. ورال قالاسىندا اناليتي­كا­لىق مۇمكىندىكتەرى بار 300 زاما­ناۋي بەينەكامەرا ورناتىلدى. قۇرىلعىلار جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا, ءبىلىم ۇيىمدارىندا بۋللينگتىڭ الدىن الۋعا, ىزدەۋدە جۇرگەن كۇ­دىكتىلەردى تابۋعا, شارتتى تۇردە سوتتالعانداردى باقىلاۋعا كومەك­تەسىپ, قوعامدىق ورىندارداعى قاۋىپ­سىزدىكتى قىراعى قاداعالايدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, جولاۋشىلار تاسىمالى, جەر قاتىناستارى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, ت.ب. سالالاردا اقپاراتتىق تەحنولوگيا جاپپاي ەنىپ جاتىر. ­2026 جىلدان باستاپ وڭىردە جاڭار­تىل­عان «Smart City» تۇجىرىمداماسى اياسىندا كوپتەگەن جاڭا جوبا ەنگىزىلەدى. حالىق يگىلىگى ءۇشىن اتقارىلاتىن بۇل ىستەر تۋرالى بولەك اڭگىمە جاساۋعا دا بولادى.

– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت! ويعا العان جوبا-جوس­پاردىڭ ءبارى جۇزەگە اسۋىنا تىلەكشىمىز!

 

اڭگىمەلەسكەن –

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»

 

باتىس قازاقستان وبلىسى