ءوندىرىس ەكونوميكانىڭ ءورىسىن كەڭەيتەدى

«تاۋ-كەن ونەركاسىبى ەل ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ورىن الادى, ول ءىجو-ءنىڭ شامامەن 13%-ىن بەرەدى. ياعني ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەداۋىر بولىگى وسى سالاعا تاۋەلدى. مۇنداعى ءوسىمنىڭ باستى سەبەبى – مۇناي. 2025 جىلى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 14%-عا ارتتى. ال مۇنايدىڭ ءوزى بۇكىل تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ 68%-ىن قۇرايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ونەركاسىپتەگى قازىرگى ءوسىمنىڭ دەنى مۇنايدىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر. كومىر ءوندىرىسى دە ءوسىم كورسەتتى – 9,7%. مەتالل كەندەرىن ءوندىرۋ, كەرىسىنشە, 0,6%-عا تومەندەدى. ال بۇل سالا تاۋ-كەن ونەركاسىبىنىڭ شامامەن بەستەن ءبىر بولىگىن الادى. كەيبىر باعىتتاردا كەرى كورسەتكىشتەر دە بار», دەيدى «Halyk Finance» ساراپشىلارى.

ەندى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە كەلەيىك. بۇل سالا دا دامىپ جاتىر, بىراق باياۋ. بىلتىر 11 ايدا وڭدەۋشى ونەركاسىپ 5,9%-عا ءوستى. ونىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى دە شامامەن – 13%. بىراق ماڭىزدى ءبىر جايت بار: وسى كەزەڭدە جالپى ەكونوميكا, ياعني ءىجو 6,4%-عا جوعارىلاعان. دەمەك, وڭدەۋشى ونەركاسىپ ەل ەكونوميكاسىنىڭ جالپى قارقىنىنان قالىپ كەلە­دى. سونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەن سالا­نىڭ ءبىرى – مەتاللۋرگيا. ول بۇكىل وڭدەۋشى سەكتوردىڭ 40,4%-ىن قۇرايدى. بىراق سوعان قارا­ماس­تان ونىڭ ءوسىمى بار بولعانى – 1,1%. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, مەتاللۋرگيا شيكىزاتقا تاۋەلدى جانە سىرتقى نارىققا قاتتى بايلانعان. مىسا­لى, قىتاي ەكونوميكاسىندا ءجۇرىپ جاتقان ىشكى وزگەرىستەرگە بايلانىستى ەلىمىزدەن الاتىن ءتۇستى مەتالداردىڭ كولەمىن ازايت­­تى. ەكىنشىدەن, وسى سالادا ىشكى ماسەلەلەر دە جەتكى­لىك­تى. زاۋىت­تاردىڭ كوبىنىڭ ينفرا­قۇ­رى­لى­مى ەسكىرگەن. ءوندىرىس كوپ ەنەرگيا جۇمسايدى. ال يگەرۋگە دايىن كەن ورىندارى ازايىپ بارادى. مۇنىڭ ءبارى سالانىڭ دامۋىن تەجەيدى.

«وڭدەۋشى ونەركاسىپتە جاقسى ناتيجە كورسەتىپ جاتقان سالالار دا بار. مىسالى, ماشينا جاساۋ 11,6%-عا ءوستى. ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى 8,7%-عا ارتتى. بۇل – جاقسى قۇبىلىس. بىراق بۇل سالالاردىڭ ۇلەسى ءالى دە از. سون­دىقتان بۇكىل وڭدەۋشى ونەر­كا­سىپتىڭ السىزدىگىن جابا الماي وتىر. ماڭىزدى ءبىر ماسەلە – قازىرگى ءوسىمنىڭ كوبى ىشكى كۇشتەن ەمەس, سىرتقى فاكتورلاردان. مۇناي ءوندىرۋ ارتىپ جاتىر. مەملەكەت جول, ينفراقۇرىلىم, باسقا دا جوبالارعا قارجى قۇيىپ كەلەدى. بىراق بۇل فاكتورلار تۇراقتى ەمەس. ەگەر مۇناي ءوندىرۋ باياۋلاسا نەمەسە مەملەكەتتىك شىعىن ازايسا, ونەركاسىپتەگى ءوسىم دە تو­قىراۋى مۇمكىن», دەيدى «Halyk Finance» ماماندارى.

كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

ينفراقۇرىلىم سالالارى دا الاڭداتادى. ەلەكتر ەنەرگياسى, گاز بەن سۋ بار بولعانى 2,3%-عا ءوستى. بۇل ونەركاسىپتىڭ جالپى وسىمىنەن الدەقايدا تومەن. ال سۋ جەتكىزۋ مەن قوقىس جيناۋ, وڭدەۋ سالاسى مۇلدە كەرى كەتىپ, 6,3%-عا قىسقاردى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ونەركاسىپ ءوسىپ جاتقانىمەن, ونى قامتاماسىز ەتەتىن جارىق, سۋ, ەنەرگيا, كوممۋنالدىق قىز­مەت­تەر وعان ىلەسە الماي وتىر. ال ينفراقۇرىلىم ءالسىز بولسا, ءوندىرىستىڭ ءوزى دە ۇزاققا بارمايدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, 2026 جىلى مۇناي ءوندىرۋ ەڭ جوعارى دەڭگەيىنە جەتۋى مۇمكىن. ال ودان كەيىن بىرتىندەپ باياۋلاي باستايدى. مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقسىز ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ونەركاسىپتىڭ جالپى دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان ۇزاق مەرزىمدە تۇراقتى دامۋ ءۇشىن وڭدەۋشى ونەركاسىپتى كۇشەيتۋ, ءوندىرىستى جاڭارتۋ ءارى مۇنايعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ قاجەت.

ەكونوميست ساپارباي دوسجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وسى ءارتاراپتاندىرۋ ماسە­لەسى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى باس­قارۋ­شى ەليتانىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. شيكىزاتقا تاۋەل­دى­لىك­تەن ارىلۋ قاجەتتىگى تۋرالى شامامەن 30 جىل بويى ايتىپ كەلەمىز. مەملەكەت باسشىسى دا وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ, وڭدەۋدى تەرەڭدەتۋ تۋرالى بىرنەشە رەت ناقتى تاپسىرما بەردى. بۇل ەل تابىسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر بەرەر ەدى.

«ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, ولاردىڭ بەل­گىلى ءبىر ناتيجەسى دە بار. الاي­دا ءبىز الەۋمەتتىك باعىتتاعى مەم­لەكەت بولعاندىقتان, بيۋد­جەتتىڭ قوماقتى بولىگى حالىق الدىنداعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا جۇم­سالدى. ال ونەركاسىپتىڭ ءوزى كا­سىپ­كەرلەردىڭ كۇشىمەن دامۋعا ءتيىس. دەگەنمەن بارلىق باستاما كۇتكەندەگىدەي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىپ جاتىر دەپ ايتۋ قيىن. اسىلىندا, بۇل سالادا ناقتى سەرپىلىس جاساۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ قاجەت. اكىمدەر مەن مينيسترلەر – ۋاقىتشا باسقارۋشىلار, ال كاسىپكەر ءوندىرىستىڭ يەسى رەتىندە ونىڭ تابىستى بولۋىنا تىكەلەي مۇددەلى. ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە, قىزىعۋشىلىعى دا مۇلدە باسقا دەڭگەيدە», دەيدى ەكونوميست.

راسىندا, ءىرى وندىرۋشىلەرسىز وڭدەۋشى ونەركاسىپتى قاجەتتى دەڭگەيگە جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ – بۇگىندە الەمدىك ۇردىسكە اينالعان باعىت ءارى بۇل ۇدەرىستەن شەت قالىپ وتىر­عانىمىز جوق. وسى جولداعى ەڭ ءتيىمدى قۇرالداردىڭ ءبىرى – ەكس­پورتتاۋشىلارعا قوسىلعان قۇن سالىعىن (ققس) قايتارۋ تەتىگى. بۇل سالىقتىق جۇكتەمەنى ازايتىپ, وتاندىق ءونىمنىڭ شەتەل­دىك نارىقتارداعى باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن ارتتىرادى.

«بىزدە ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى جەتى نەگىزگى سالا بار. ولار – ەنەرگەتيكا, حيميا ونەركاسىبى, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, فارماتسەۆتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تاماق ونەركاسىبى. وسى سالالاردا وندىرىلەتىن ونىمدەر ەكس­پورتقا باعىتتالۋعا ءتيىس, وعان ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگى بار. اسىرە­سە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وتاندىق تابيعي ەت, استىق پەن بيداي ونىمدەرى حالىقارالىق نارىقتا تۇراقتى سۇرانىسقا يە. جوعارى ساپانىڭ ارقاسىندا جاقسى بەدەل قالىپتاستىردى. ەكسپورتتى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكانى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. بۇل تاسىمالداۋ شىعىندارىن ازايتىپ, شەتەلدىك نارىققا شىعۋ­دى جەدەلدەتەدى», دەپ ءتۇسىندىردى س.دوسجان ۇلى.

ال ەكونوميست رۋسلان سۇل­تانوۆ­تىڭ بۇل تۋرالى پىكىرى باس­قاشا. قازىر «جاڭا ەكونوميكا», IT, ستارتاپ, سەرۆيس, تسيفرلاندىرۋ دەگەن سوزدەر كوپ ايتىلادى. قۇلاققا جاعىمدى, زامانعا ساي. بىراق ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, ءبىر ماڭىزدى نارسەنى ۇمىتىپ بارا جاتىرمىز. ءوندىرىسسىز ەكونوميكا بولمايدى.

«مىسالمەن ءتۇسىندىرىپ بەرە­يىن. ماسەلەن, قانات IT سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ول ەلىمىزدى ەكىنشى كرەمني القابىنا اينالسا ەكەن دەپ ارماندايدى. بىراق ول نوۋتبۋك, ميكروسحەما, مونيتور نەمەسە سەرۆەر ساتىپ العان سايىن اقشاسى كورەيا, قىتاي, تايۆانعا كەتىپ جاتىر. سول كەزدە ول نەگە تەڭگە السىرەپ, يمپورت ونىڭ جا­لا­قىسىنان دا تەز قىمباتتاپ بارا جاتقانىن تۇسىنبەي قالادى. سەبەپ وتە قاراپايىم. ءوزىمىزدىڭ ءوندىرىستى دامىتپاي, باسقا ەلدەردىڭ زاۋىتىندا جاسالعان ءونىمدى تۇتىنىپ وتىرمىز. ەل ءبىر زات ءوندىرىپ, ونى الەمگە ساتقاندا عانا تابىس تابادى. مانيكيۋردى نەمەسە قىزمەت كورسەتۋدى كونتەينەرگە تيەپ, قىتايعا ەكسپورتتاي المايسىڭ. ال تەحنيكا, حيميا ءونىمى, مەتالل, قۇرال-جابدىقتى ساتا الاسىڭ. ونەركاسىپ دەگەن – ەكسپورت. ەكسپورت دەگەن – ۆاليۋتا. ۆاليۋتا دەگەن – تەڭگەنىڭ كۇشى», دەپ تۇسىندىرەدى ر.سۇلتانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, زاۋىت – ءبىر عيمارات قانا ەمەس, ونداعان جەتكىزۋشى, لوگيستيكا, جوندەۋ, ينجەنەريا. ستارتاپ 5 ادامدى جۇمىسقا الۋى مۇمكىن, ال زاۋىت 1 مىڭ ادامدى قامتيدى. وعان قوسا, سول زاۋىتتىڭ اينالاسىندا تاعى 3 مىڭ ادام ناپاقا تابادى. داعدارىس, سانكتسيا, باعا تۇراق­سىز­دىعى كەزىندە ءوزى وندىرە الاتىن ەلدەر ۇتادى. ال ءوندىرىسى جوق ەلدەر شەتەلدەن كەلەتىن تاۋاردى كۇتىپ, دوللار باعامىنا قاراپ وتىرادى.

«ەكونوميكا ادامداردىڭ كو­بى­رەك ەڭبەك ەتكەنىنەن ەمەس, ءتيىم­دى جۇمىس ىستەگەنىنەن وسەدى. ال تيىمدىلىك ستانوك, تەحنولوگيا, اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى كەلەدى.

ءوندىرىسى دامىماعان ەل بىرتىن­دەپ ۇلكەن دۇكەنگە اينالادى. ءونىم وندىرمەي, سىرتتان ساتىپ الىپ قانا وتىرساق, ۆاليۋتا سىرتقا كەتەدى, يمپورت وسەدى, تەڭگەگە قىسىم كۇشەيەدى. ءوندىرىسسىز ەكونوميكا ىرگەتاسى جوق ءۇي سياقتى. سىرتى جىلتىراپ تۇرادى, بىراق دىڭگەگى بەرىك ەمەس. ال ونەركاسىبىن دامىتقان ەلدەر بايدى. ونى ەلەمەگەندەر باي ەلدەردىڭ تاۋارىن تۇتىناتىن نارىققا اينالادى», دەيدى ساراپشى.