بىردە...
اكادەميك بىلمەگەندى بىلگەن اقىن
1980 جىلى تورعاي وبلىسىندا قازاقستان ادەبيەتىنىڭ اپتالىعى وتەدى. اكادەميك مۇحامەدجان قاراتاەۆ باستاعان جازۋشىلار توبى ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا بارىپ, رەكتور ر.باشاروۆتىڭ كابينەتىندە وقىتۋشىلارمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا, مۇحاڭ ساتيريك-اقىن سەيىت كەنجەاحمەت ۇلىنان ءبىر ولەڭ وقىپ بەرۋىن سۇرايدى. سول جەردە سەيىت ءوزىنىڭ «باسقا بەرمەسىن» دەگەن ءازىل اڭگىمەسىن العاشقى رەت وقىپ, جۇرتتى «قىرىپ سالادى». جۇرت كۇلكىدەن ەسىن جيىپ, كوز جاسىن تىيىپ بولعاننان كەيىن, مۇحاڭ:
– سەيىت, مىناۋىڭ ولەڭ بە, الدە اڭگىمە مە؟ – دەپ سۇرايدى.
– بۇل وڭ جاعىنان قاراساڭىز ولەڭ, سول جاعىنان قاراساڭىز اڭگىمە, – دەپ ساتيريك تاعى ءبىر جۇرتتى كۇلدىرىپ الادى. سوندا مۇحاڭ:
– سەن ءوزىڭ وسىنشا اۋرۋ ءتۇرى مەن ادام مۇشەسىنىڭ اتىن قايدان تاپقانسىڭ؟ مەن سونىڭ كەيبىرەۋلەرىن بىلمەيمىن, – دەپ اعىنان جارىلىپتى. سەيىت سول كەزدە :
– ياپىرم-اي, مەن سوندا اكادەميكتىڭ بىلمەگەنىن ءبىلىپ تۇرعانىم با؟ – دەپ جەزدەسى مۇحاڭدى دا ىلە كەتىپتى.
كىم جوعارى تۇرادى؟
ارقالىق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى, بەلگىلى عالىم مىرزاعالي تولەگەنوۆ پەن سەيىت ەكەۋى جاقسى دوس بولعان جانە ءبىرىن-ءبىرى كورگەندە ازىلدەسپەي وتە المايدى ەكەن. سونداي ءبىر كەزدەسۋدە سەيىت:
– اسسالاۋماعالەيكۋم, پروفەسسور, – دەپتى.
– ۋاعالەيكۋماسسالام, دوتسەنت, – دەپتى مىرزەكەڭ.
– ءسىز مەنى نەگە دوتسەنت دەيسىز, مەن اقىن ەمەسپىن بە؟ – دەپتى سەيىت.
– ونىڭ ءمانىسى بار, ساكە, ەگەر سەنى دوتسەنت دەسەم, ءوزىم جوعارى تۇرام دا, ال اقىن دەسەم, وندا سەن جوعارى تۇراسىڭ عوي, – دەگەن ەكەن عالىم.
كىتاپقۇمارلىق
سەيىت – كىتاپقۇمار ادام. ۇيىندە سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار وتە كوپ, كىتاپحاناسى دا باي. بىردە كىتاپ دۇكەنىنەن كىتاپ الىپ جاتسا, ءوزىنىڭ سۇيىكتى, ازىلقوي دا تاپقىر, ءانشى, دومبىراشى ءىنىسى جۇماعالي ومىربەكوۆ كەلىپ:
– وسىنشاما كىتاپتى نە ىستەي بەرەسىز؟ مىنا قالپىڭىزبەن بالالار مەن جەڭگەيدى اشتان ولتىرەسىز عوي, – دەپتى.
– اشتان ولەدى ەكەنبىز دەپ, كىتاپسىز قالامىز با؟ – دەپتى سوندا سەيىت.
جۇباتۋ
جازۋشىلار ماقان جۇماعۇلوۆ, گالينا چەرنوگولوۆينا جانە سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى تورعاي وبلىسىنداعى دەرجاۆين اۋدانىنىڭ ەگىس القاپتارىن ارالاپ, ديقاندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپتى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە الاقانىنا سالىپ, بيداي ۇگىپ تۇرعان ماقاننىڭ الاقانىنا بيداي قىلقانى كىرىپ كەتىپتى. ونى اۋىرسىنعان ماقان جاردەم سۇراپ جانىنداعى سەيىتكە :
– مىنانى قاراشى, سەيىت, الاقانىما قىلقان كىرىپ كەتتى, ەندى نە بولار ەكەن؟ – دەسە, ساتيريك ءىنىسى:
– الاقاي, دۇرىس بولدى, ەندى الاقانىڭىزعا ءبىر توپ بيداي ءوسىپ شىعاتىن بولدى, – دەپ جۇباتىپتى.
جاسۇلان سەيىت ۇلى
نۇر-سۇلتان
نەدەن ساسقانى بار!
«بارعان جەرىندە ءبۇلدىرىپ قويدى»,
دەي بەرسىن,
ميىعىنان ءبىر ك ۇلىپ قويدى.
انا جەردەن قۋىلىپ ەدى,
مىندا اكەلىپ,
پىسكەن ناندى ءتىلدىرىپ قويدى.
بارعان جەرىن,
ويىپ-ويىپ قازۋدان,
قورىقپايتىن جۇرەگى بار,
ويتكەنى, اندا,
قۇدايدان كەيىنگى تىرەگى بار.
ءومىر وعان,
شاحماتتىڭ تاقتاسى,
بۇل سول تاقتادا,
قاراپ جاتپاسى...
ەكى جەپ بيگە شىعار,
اق پەرىشتە – اق تاسى!
اننان اۋىسىپ,
مىندا كەلەدى.
مىننان شي شىقسا,
تىرەگىنىڭ ايتقانىن,
تىڭداپ ەرەدى.
بارعان جەرىنە قول,
بىلەگىمەن بويلايدى.
ۇڭگىپ-ۇڭگىپ قازعانىن,
تاۋىسپاي قويمايدى.
ويتكەنى, تەك ءوزىن ەمەس,
تىرەگىن دە ويلايدى.
بۇنىڭ قول – كۇرەگى قازعاندا,
قازباعان جەرى از ماڭدا.
كورتىشقان, سۋىر, سارى شۇناق,
جولدا قالادى.
بۇل قول – كۇرەگىمەن
ء بىر العاندا,
اياۋسىز, مولداپ الادى.
تەك وزىنە ەمەس,
تىرەگىنە دە,
جۇرەگىن جىبىتەتىن,
ولجا سالادى.
ول, سولاي!
بۇل ءوزى قازىپ-قازىپ,
سول بويىنشا ءتۇرلى قۇجات,
جازىپ-جازىپ,
جاتىپ الادى.
جاتىپ الاتىنى,
تەكسەرۋ – جان العىشتاردى,
ءتۇپ-تامىرىمەن,
ساتىپ الادى.
ويتكەنى, ول قازعاندا,
بارىنە جەتەردەي,
جەردىڭ جەتى قىرتىسىنا,
باتىپ الادى.
بۇل قازعىشتى كۇتكەن قازاننىڭ,
مايلى قاسپاعى بار.
مايلى قاسپاقتان ايىرمايتىن,
كوكە – تىرەك, «اسپانى بار».
ول تۇرعاندا قازا بەرمەي,
نەدەن ساسقانى بار؟!
تاڭاتار دارەل ۇلى
اتىراۋ
مۇنداي دا بولادى...
قۇدالىقتا ءبىر قۇدا قۇداشامەن بيلەيىن دەسە بولدى, مۋزىكا ءوشىپ قالا بەرەدى ەكەن... ءسويتىپ 5-6 رەت قايتالانادى. جاڭاعى قۇدا قۇداشاعا: ء«سىزدىڭ قانداي قۇدىرەتىڭىز بار, سىزبەن بيلەيىن دەسەم مۋزىكا ءوشىپ قالادى» دەسە, قۇداشا: «كونەشنو, مۋزىكا قويىپ وتىرعان مەنىڭ كۇيەۋىم» دەپتى...
***
كەلىنشەك ۇشەمدى دۇنيەگە اكەلدى... قازىر دارىگەرلەر ونى ەستىپ قۇلاپ قالعان اكەنىڭ دەنساۋلىعىمەن ارپالىسۋدا...
***
قالتا قاراجاتىم مەن ۇيدەگى توڭازىتقىشقا ءۇڭىلىپ كورىپ كوڭىلىمنىڭ قۇلازىپ كەتكەنى... تەلەديداردى قوسا قويىپ ەدىم.... ءبارى كەرەمەت....
***
پاريجدە وتكەن حالىقارالىق سۋرەتشىلەر بايقاۋىنىڭ سوڭى داۋ-دامايعا ۇلاستى... سويتسە, عاجاپ دەپ تانىلعان سۋرەت – سول جارمەڭكە كەزىندە ءورت شىعا قالسا سودان قۇتقارۋدىڭ ءجون-جوباسى بولىپ شىعىپتى...
كاسىپكەر بولدىم, مىنەكي...
تاباقتاي ديپلومدى قالتاعا باسىپ, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سارسىلىپ جۇرگەن كوڭىلسىز كۇندەردىڭ بىرىندە تۋىسقانىم تۇرسىنبەك توسىن اقىل ايتتى. قازىر بىرەۋدەن قارىز العاننان اقىل العان ارزانىراق. سوسىن ءبىزدىڭ حالىق اقىل ايتقانعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايدى ەمەس پە؟
- ەح, دوسىم, ديپلومدى باسىڭمەن دالباسالاپ دالادا قالىپسىڭ. قازىر مىڭ ديپلومىن بولسا دا «كوكەسىز» قىزمەت تابۋ قيامەت. سەن ودان دا كاسىپكەرلىكپەن اينالىس. جۇرتتىڭ الىپ جاتقان نەسيەسىن سەنىڭ دە الۋىنا بولادى. قۇدايعا شۇكىر, بىزدە جەر جەتەدى. مالدى ادام جالدى ادام. بىرەۋگە كۇجىرەيتىپ جال كورسەتىپ ءجۇرۋ دە ءبىر باقىت. اتا-بابا كاسىبى, مال اسىرا. ەكى-ءۇش جىلدان سوڭ مۇرنىڭنان قارا قۇرت ءتۇسىپ, شىرت تۇكىرىپ تۇرماساڭ ماعان كەل!-دەگەن اقىلى قولىما قونعان باق قۇسىنداي سەزىلدى ەمەس پە؟
سونىمەن قاجەت قۇجاتتاردى قولتىقتاپ قاراعايداي مەكەمەلەردەگى تولاعايداي اعالاردىڭ الدىنا ارسالاڭداپ جەتىپ باردىم. «انا قۇجات قايدا؟» دەدى تۇكسيگەن ءتور يەسى. «مىنا قۇجات قايدا؟» دەدى ەسىكتەگىسى. زىر جۇگىردىم. تاپتىم. ولار ءبارىبىر ءتيىستى قارجىنى قولىما ۇستاتپادى. «وقى» دەگەن جەرىنە بارىپ وقىپ كەلدىم. «شوقى» دەگەن جەرىن شوقىپ كەلدىم. ءبارىبىر تاس ەمەن اعايلاردىڭ تۇستەرى ءجىبيتىن ەمەس.
- اقىماق, ولاردىڭ قولدارىنا بىردەڭە قىستىرۋ كەرەك,- دەدى اقىلشىم.
قىستىردىم. مۇنان سوڭ قۇجاتقا قول قوياتىنداردىڭ بارلىعىنا شۇلەن ۇلەستىرىپ شىقتىم. ولاردا زاڭ سولاي ەكەن. سارسىلتىپ بارىپ قارجى قولعا ءتيدى-اۋ اقىرى. «ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەندى ەستۋشى ەدىم. سول ءسوز ءسوز-اق ەكەن. كوڭىلىم نىلدەي بۇزىلدى. بۇزىلماي قايتەدى, نەسيەگە الاتىن قارجىم قورا سالۋعا دا, مىڭعىرتىپ مال الۋعا دا ەركىن جەتەتىن سياقتى ەدى. كارى ەشكىنىڭ ءجۇنىن سىپىرىپ الىپ قالاتىن شەڭگەل سياقتى جول-جونەكەي جۇلمالاپ ۇلەس الىپ قالاتىن جارىلقاۋشىلارىم تۇگىمدى قالدىرماپتى. ەركەك بىتكەننىڭ اشۋىن ايەلىنەن الاتىن ادەتى بار ەمەس پە؟ سول كۇنى ءسۇيىپ قوسىلعان قوساعىمنىڭ قويىرتپاعىن اقتارىپپىن. كورىنگەنگە ءتيىسىپ,جىندانىپ كەتۋگە شاق قالىپپىن. سويتە تۇرا اقىلشى اعام تىرشىلىگىمدى كورمەك بولىپ كەلگەندە «مەن كاسىپ اشامىن» دەپ ماقتانىپپىن.
قاتەكەڭ ەكەۋىمىز قولعا تۇسكەن قارجىنى ءارى ساناپ, بەرى ساناپ قوتىر ەشكى قۇنىنا دا جەتكىزە المادىق. نە ىستەمەك كەرەك؟ قارىزدى قايتارماساڭ قاراڭ قالاسىڭ. ءتيىستى مەكەمەلەرگە «مىنانى قاتىرىپ جاتىرمىن» دەگەن ەسەپ بەرۋىڭ دە كەرەك ەكەن. وي تۇبىنە جەتە الماي ەسۋاستار ەلىنە ساپار شەككەلى وتىرعانىمدا شاشى ۇزىن, اقىلى قىسقا قاتەكەم ۇسىنىس ايتتى.
- ەركەكسىڭ عوي. ەزىلمە. مىنا قارجىعا بازاردان بالاپان ساتىپ الىپ وسىرۋگە بولادى. كەيىن تاۋىق كوبەيگەندە جۇمىرتقاسىن ساتامىز. ءجۇنىن ساتامىز. بۇگىندە تاۋىق ەتى تاپتىرماس ەم. بۇيەنىندە ءبۇيىسى بارلار تاۋىق سورپاسىن ىشەدى. بىزگە بۇدان بولەك بيزنەستىڭ رەتى دە ورايى جوق,-دەدى جانتورسىعىم.
قازىر اۋلام شۇپىرلەگەن بالاپانعا تولى. ساپ-سارى بالاپاندار شيىق-شيىق ەتىپ شاۋىپ جۇرەدى. قۇيتاقانداي تۇرلەرىنە قاراماي ءوز نەسىبەلەرىن تاۋىپ جۇرەدى. «ولار تاپقان نەسىبەنى مەن نەگە تاپپايمىن؟» دەپ ۇزاق-سونار ويعا شومامىن. ايەلىم ايتپاقشى, ەركەك ەمەسپىن بە, ەڭسەمدى كوتەرەيىن. مىنا بالاپاندار امان بولسىن. بۇلار امان بولسا مەنى ءالى تالاي شىڭدارعا شىعارادى.
نە دەگەنمەن, بۇگىندە كاسىبىم بار. ۇيگە كەلگەندەرگە «كاسىپكەر بولدىم,مىنەكي» دەپ شىرەنەمىن. وسى شىرەنىسىمدى شوجەلەر جاقتىرمايدى-اۋ شاماسى, شيقىلداۋلارى كوبەيىپ بارادى...
سابىربەك ولجاباي
ساۋداداعى سىڭار ەزۋ
دۇكەندە:
– ماعان ءبىر كيلو ءسۇت بەرىڭىزشى.
– ءبىز ءسۇتتى كيلولاپ ساتپايمىز.
– وندا جارتى مەتر بەرىڭىزشى.
***
قالاداعى مال بازارىندا:
– مىنا جىلقىڭىز سەمىز ەكەن, ءوزى جۋاس ءارى اقىلدى سياقتى عوي.
– ءيا, ءۇش رەت ساتتىم, ۇشەۋىندە دە اۋىلداعى ءۇيدى ءوزى تاۋىپ كەلگەن.
***
ء ۇش جىگىت دۇكەندە ساۋدا جاساپ تۇر:
– بىزگە ءۇش جاشىك سىرا, ءبىر جاشىك اراق, ءبىر جاشىك گازدالعان سۋسىن, 10 قوراپ تەمەكى, بالىق پەن شۇجىقتان ءۇش كەلىدەن جانە ونشاقتى بولكە نان بەرىڭىزشى.
ساتۋشى جىگىت:
– مەن دە بارايىنشى...
***
بازاردا:
– نارىنقولدىڭ كارتوبى بار ما؟
– بار. شىمكەنتتەن جاڭا عانا اكەلدىك.